كاسپي تەڭىزىنە قاتىستى ماسەلەلەر كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن ەمەس. سەبەبى دە تۇسىنىكتى. قازىرگىدەي الماعايىپ كەزەڭدە كەز كەلگەن مەملەكەت سۋعا قاتىستى جوبا-جوسپارلاردىڭ سوڭى سۇيىلىپ كەتپەسە ەكەن دەگەن مۇددەنى ۇستانادى. ويتكەنى الەمدەگى سۋ تاپشىلىعى انىق سەزىلىپ, ەكولوگيا وزگەرىسكە ۇشىراعان سايىن ونى ۇنەمدەپ, ساقتاۋعا, مولايتۋعا دەگەن قاجەتتىلىك تە ارتىپ وتىر. بۇعان مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ەرەكشە ماڭىز بەرىپ وتىرعانى دا سوندىقتان.
ماسەلەن, پرەزيدەنت كۇنى كەشە عانا «كاسپي تەڭىزىنىڭ تەڭىز ورتاسىن قورعاۋ جونىندەگى نەگىزدەمەلىك كونۆەنتسياعا كاسپي تەڭىزىن جەرۇستى كوزدەرىنەن جانە قۇرلىقتا جۇزەگە اسىرىلاتىن قىزمەت ناتيجەسىندە لاستانۋدان قورعاۋ جونىندەگى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭعا قول قويدى. ال ونىڭ الدىندا «كاسپي تەڭىزىنىڭ تەڭىز ورتاسىن قورعاۋ جونىندەگى نەگىزدەمەلىك كونۆەنتسياعا بيولوگيالىق ارتۇرلىلىكتى ساقتاۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭدى بەكىتكەن ەدى. وسىدان-اق كاسپي تەڭىزىنە قاتىستى جاعدايدىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن اڭعارۋعا بولادى.
اتالعان ماقالانى جازۋ تۋرالى وي الەۋمەتتىك جەلىدە رەسەي ماماندارىنىڭ كاسپي تەڭىزىن ۇلكەن بوگەت ارقىلى ءبولۋ تۋرالى ناقتى يدەياسىن كورگەننەن كەيىن كەلدى. يدەيا باتىل جانە قۇرمەتكە لايىق جانە بۇل, ءبىزدىڭ بايقاۋىمىزشا, وتكەن عاسىردان تاريحي تامىرى بار ماسەلە ەكەن.
ءيا, ءبىز كەرەمەت مۇمكىندىكتەر داۋىرىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. قازىرگى كەزدەگى ادام مۇمكىندىگىنىڭ جاسامپازدىق كۇشى عالامشارىمىزدى كۇرت وزگەرتە الاتىن قۋاتقا يە جانە بۇل پلانەتا حالقىنىڭ ءۇمىتى ۇدەسىندە – ادامدارعا, قورشاعان ورتاعا جانە تۇتاستاي العاندا, بۇكىل جەر اماندىعىنا قىزمەت ەتەدى دەگەن سەنىم بار. جەتەكشى ەلدەر, تاريحي تاعدىر ۇيعارىمىمەن, وسى جاھاندىق ميسسيانى بۇگىن بەلگىلى ءبىر دارەجەدە الىپ كەلە جاتىر.
كاسپي تەڭىزىنىڭ تاعدىرى ادامزاتتى كوپتەن ويلاندىرىپ كەلەدى. مۇنىڭ سەبەبى دە جوق ەمەس. ىرگەلەس جاتقان ارال تەڭىزىنىڭ مىسالى كوز الدىمىزدا... بۇل رەتتە وسىناۋ كونتينەنتتىك تەڭىز جاعدايىن جاقسارتۋ جولىنداعى كەز كەلگەن ىزدەنىس نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق. كاسپيدى ەكىگە بولەتىن بوگەت يدەياسى – سولاردىڭ ءبىرى. بىراق وسىنى وي ەلەگىنەن وتكىزسەك, كوپتەگەن سۇراقتار تۋىنداي باستايدى. ەڭ الدىمەن, قۇدايدىڭ ەركىن تەڭىزىن سونداي دۋال بوگەپ تۇرعانىن كوزگە ەلەستەتۋ قيىن. بۇل شارانىڭ قارجىلىق جانە تەحنيكالىق اسپەكتىلەرىنە تەرەڭدەمەيىك. ولار ايتارلىقتاي قىمباتقا ءتۇسۋى مۇمكىن. ماسەلەگە وڭتۇستىك كورشىلەرىمىزدىڭ رەاكتسياسى قانداي بولماق؟ كاسپي – حالىقارالىق اۋقىمداعى سۋ. ۇلكەن اۋماقتاردان «شارشاپ» جەتكەن ەدىل مەن جايىقتىڭ اۋىر سۋلارىنان ەكىنشى بايكال ىسپەتتى تۇششى سۋ ايدىنىن كۇتۋ دە (بوگەتتەن كۇتىلەتىن پوزيتيۆتەردىڭ ءبىرى) ەكىتالاي. سونىمەن بىرگە بۇل وزەندەر الابىندا بەلەڭ الا باستاعان اعىن ازايۋىن ەسكەرسەك, كاسپيدەگى بوگەتتىڭ وڭتۇستىگىندە ەكىنشى ارال ءحالى ورناماسىنا كىم كەپىل؟ وسى قاجەت پە؟ اۋقىمدى ايماقتاردىڭ ءومىر شىندىعىنا اينالعان كاسپي تەڭىزى فاكتورى مىڭداعان جىلدار بويى قالىپتاسقان.
ءبىزدىڭ نازارىمىزدا ازوۆ-كاسپي ارناسى تۋرالى وي بار. بۇل يدەيانى قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەتەربۋرگ سامميتىندە ايتتى. تابيعاتتىڭ گەنەتيكالىق جادى وسىناۋ سۋ قاتىناسىن ۇمىتپاسا كەرەك. وسى تاريحي فاكتوردى جانداندىرۋ اسا ءتيىمدى ءىس بولار ەدى.
مەنىڭشە, ازوۆ-كاسپي ارناسىنىڭ بىرقاتار ارتىقشىلىقتارى بار. ارنانىڭ باعاسى كاسپيدەگى دۋال قۇنىنان تومەن بولۋى مۇمكىن. ءارى ول قاۋىپسىز نىسان بولماق. كاسپي تەڭىزى بۇل ارنادان عاسىرلارعا كەتەتىن, كەپىلدى قوسىمشا سۋ كوزىن الا الادى. دون اتىراۋىنىڭ سالىستىرمالى جۇمساق سۋى نىسانعا وزىندىك ەرەكشەلىك بەرەدى. ارنانىڭ تىنىق اعىنى (750 شم-عا 28 مەتر قۇلاما) شارۋاشىلىق-باسقارۋ جۇمىستارى ءۇشىن كوپ جەڭىل بولماق. كاسپيلىك كورشىلەر دە بۇل قادامدى قۇپتار ەدى. بۇل ەلدەر ءتيىستى ساياسي-قۇقىقتىق بازا جاساۋ ارقىلى, كانال قۇرىلىسىنا ءوز ۇلەستەرىمەن قاتىسا الادى. بۇل مەملەكەتتەر وسى ارنا-بۇعاز ارقاسىندا تەڭىز ەلدەرىنە اينالادى. ارنا ەۋرازيانىڭ ۇلكەن ايماعىندا كوپتەگەن ماڭىزدى پەرسپەكتيۆالار اشۋى مۇمكىن.
الەمدىك مۇحيت دەڭگەيىنە دە وڭ اسەر كۇتىلەدى. ەڭ باستىسى, كاسپي تۇتاستىعى ساقتالادى.
ەدىل وزەنىنە تىڭ تىنىس بەرۋ ءۇشىن, پەچورا مەن ۆىچەگدا وزەندەرى سۋىنىڭ ءبىر بولىگىن ەدىل الابىنا بۇرۋ يدەياسىنا ورالعان دۇرىس بولار ەدى. كەزىندە تاريحي قاجەتتىلىك ۇسىنعان بۇل وي بۇگىن رەتسىز ۇمىتىلدى. كاسپي تەڭىزى مەن ەدىل وزەنىنىڭ سۋ پروبلەماسى بەدەرىندە بۇل جايت ەندى ايقىن كورىنىس بەرە باستادى.
بۇل شەشىم ناتيجەسىندە ەڭ كەم دەگەندە, ەدىل جاڭا تىنىس الادى.
قازاقستان ءتيىستى ساياسي جانە قۇقىقتىق بازا جاساۋ ارقىلى تومەنگى جايتتارمەن بۇل ماسەلەگە قاتىسا الار ەدى. رەسەيدىڭ جاڭا تاريحىندا ەدىلدەن قازاقستاننىڭ باتىس ايماعىنا سۋ بەرۋ ويى ءبىراز ايتىلدى. يدەيا ءبىز ءۇشىن وڭ نىشاندى بولاتىن. رەسەي ءۇشىن دە جاقسى قايتارىم كۇتىلگەن. ەكونوميكالىق تاراپتان باسقا, جاھاندىق ەكولوگيالىق اسەر بولۋى دا مۇمكىن ەدى.
بۇل يدەيانىڭ ناقتى نۇسقاسى بىزگە بەلگىسىز. ال وسى ماقساتقا وراي ءبىزدىڭ ۇسىنىسىمىز, ەدىل بويىنداعى بالاكوۆو قالاسى ماڭىنان ەدىل-ماڭعىستاۋ ارناسى باستاۋ الا الادى. بۇل ارنا ورتا ەدىلدىڭ سول جاعالاۋى دالالىعىن سۋلاندىرا وتىرىپ, ەرۋسلان, كىشى جانە ۇلكەن وزەندەردىڭ جوعارعى اعىسىن كەسىپ ءوتىپ, ورال وزەنىندە مەرگەن-چاپاەۆ ەلدى مەكەندەرىنە جەتەدى. مۇندا سۋ دەڭگەيى شامامەن +20-30 م بولاتىن (ب.ج. بويىنشا) سۋ قويماسى سالىنادى. بۇدان ءارى جايىق–بەينەۋ كانالى, 600 شاقىرىمدا ماڭعىستاۋ وبلىسى جەرىنە جەتەدى (بەينەۋ ەلدى مەكەنى). ۇزىندىعى شامامەن 1000 ش.م بولاتىن بار ارنا وزاعىندى. بۇل ونىڭ جۇمىسىن ارزان, جەڭىل ءارى بولاشاقتى ەتەدى.
ارنادان ارال تەڭىزىنە سۋ تارتىلۋى مۇمكىن.
بۇل اۋقىمدى شارا ءبىزدىڭ ويىمىزشا, تومەنگى ەدىل مەن كاسپي تەڭىزىنە نۇقسان كەلتىرمەيتىن, ماسەلەنىڭ ەڭ وڭتايلى شەشىمى بولادى. جوعارىدا ايتىلعان, سولتۇستىك وزەندەرى سۋىمەن ەدىلدى ۇستەۋلەگەن جاعدايدا ەدىلدەن باتىس قازاقستان دالاسىنا سۋ جەتكىزۋ جونىندەگى مۇنان بۇرىنعى يدەيا مۇنداي سۋ ۇستەۋلەۋ جۇمىسىن ەسكەرمەگەن سياقتى...
وسى رەتپەن ءسىبىر وزەندەرى اعىنىنىڭ ءبىر بولىگىن تۇرانعا بۇرۋ يدەياسىنا ورالۋ ورىندى بولار ەدى. بۇل جوبا ەگجەي-تەگجەيلى پىسىقتالعان جانە جۇزەگە اسۋعا دايىن. جاڭا تاريح اۋانىنداعى شارۋاشىلىق-ەكونوميكالىق ماسەلەلەر – ماماندار قۇزىرەتىندە. كۇتىلەتىن ناتيجەلەر وڭ.
كەم دەگەندە ومبى, تۇمەن وبلىسىنىڭ وڭتۇستىگىندە پايدالانىلعان ەرتىس- ءتىڭ سۋى قازاقستانعا قايتىپ ورالۋى كەرەك. بۇل, بارىنەن بۇرىن, بولاشاقتا قازاقستان قاجەتتىلىگى ءۇشىن ەرتىستەن اۋقىمدى سۋ الۋ كولەمىن ازايتۋعا سەپتەسەدى. بۇل كولەم – وزەننىڭ ورتا اعىسى, ەكى مەملەكەت اۋماعى ءۇشىن دە قاجەتتى سۋ.
ەرتىستى التايدا قاتىن وزەنىمەن, ءوبتى – ەنيسەيمەن ۇستەۋلەۋ نۇسقالارى بار.
ساياسي, ەكونوميكالىق اسپەكتىلەر, قۇرىلىس پارامەترلەرى – ماماندار قۇزىرىندا. جوعارىدا كەلتىرىلگەن كەڭ جاعرافيا, شىن مانىندە, سالىستىرمالى تۇردە ارزان, قاراپايىم شەشىمدەرمەن كەستەلەنەدى.
ءبىز ماسەلەنىڭ ەكولوگيالىق قىرىنا وي جىبەرە الامىز. پلانەتانىڭ بۇگىنگى كليماتتىق احۋالى الاڭداتارلىق. ەسەپتەۋلەر بويىنشا, جەردىڭ جىلىنۋى قايتىمسىز سيپات الدى. شامادان تىس ىستىقتار, مۇزدىقتار سارقىلۋى, قۇرعاقشىلىق, ۇسكىرىك اياز, اپاتتى جاۋىن-شاشىن – ءومىر شىندىعىنا اينالدى. بۇل ماسەلەلەردە اۋانىڭ لاستانۋى ۇدەرىسىندە, كەپكەن ارال تەڭىزى مەن وڭتۇستىك ولكەلەردە بەلەڭ الىپ بارا جاتقان ءشول باسۋ ءرولى سوڭعى قاتاردا تۇرعان جوق. بۇلاردىڭ قايسىسىنىڭ تابيعاتقا «اۋىرلاۋ» سوققىلار ۇرىپ جاتقانى ءمالىمسىز. ءبىزدىڭ ايماقتار شىندىعىندا: دالالار مەن ورمانداردا جويقىن ورتتەر كوبەيدى. قۇرعاقشىلىق پەن اڭىزاق جەلدەر تۇراقتى سيپات الا باستادى. وڭتۇستىك, وڭتۇستىك-شىعىس جەلدەرى ءسىبىر, ەدىل دالالارىنا تۇراقتى تۇردە قۇرعاقشىلىق كەلتىرە باستاعانى دا راس. ەندى نەنىڭ زياندىراق ەكەنىن ايتۋ قيىن: بيىك ەندىك وزەندەرى اعىنىنىڭ ءبىر بولىگىن وڭتۇستىككە جەتكىزۋ مە, الدە, جوعارى ەندىكتەر ءۇشىن وڭتۇستىك شولدەردىڭ بەلەڭ الىپ بارا جاتقان «شابۋىلى» ما؟ قايسىسى قاتەرلىرەك؟
سوڭعى وتىز جىل كورسەتكەنىندەي, سولتۇستىك جانە ءسىبىر وزەندەرى اعىنىنىڭ ءبىر بولىگىن وڭتۇستىككە بەرۋدەن باس تارتۋدان جاعداي پالەندەي جاقسارعان جوق. تاريحتار تالابىنان تۋىنداعان بۇل يدەيالاردان نەگىزسىز باس تارتىلىپ, ۇمىت قالدىرىلعانىنا ورىندى وكىنىش بار بۇگىن.
جاڭا سۋ ايدىندارى, ارنالار بويىنداعى جاسىل شۇراتتار, وڭتۇستىكتىڭ جاڭعىرعان سۋلارى (ارالدى قوسا), ايماقتىڭ ءبىر كەزدەگى ەكولوگيالىق سالاماتتىلىعىن ءبىرشاما دەڭگەيدە جانداندىرۋى ءتيىس. ورتالىق ازيا سۋلارى, ءوز ۋاقىتىندا, ءوزدى-ءوزى بولعان ەمەس. ولار جوعارى ەندىكتەرگە بەت العان جەرورتا تەڭىزى مەن كاسپي تسيكلوندارىن قانىقتىرىپ جاتتى, ەۋرازيا كليماتىن جۇمسارتتى, زياندى قۇرعاق جەلدەردى توسقاۋىلداپ, ولاردىڭ اپاتتى اسەرلەرىن باستى. جانە مۇنىڭ ءبارى جاھاندىق ەكولوگيانىڭ قۇرامداس قۇبىلىستارى ەدى.
ەۋرازيانىڭ ورتالىعىندا ەكولوگيالىق جانە گۋمانيتارلىق سيپاتتاعى ۇلكەن وزگەرىستەر بولۋى مۇمكىن. ادامزات ءوزىنىڭ جابىق الەمىندە تۇيىقتالىپ, ۇزاق قالا المايدى. ۋاقىت شىندىعى, ءبىزدىڭ الەۋەت بىزدەن بۇل باعىتتا نەعۇرلىم باتىل جانە اقىلعا قونىمدى قادامداردى تالاپ ەتىپ تۇر.
بۇل جوبالار رەسەيدىڭ اقىل-ويىمەن ءار دەڭگەيدە قارالۋدا ەكەنىنە مەن سەنىمدىمىن. ءبىزدىڭ كورشىلىك ترانسشەكارالىق بايلانىستارىمىز تەك وزەن سۋلارىمەن عانا ەمەس, قۋاتتى ءومىر ارنالارىمەن دە قابىسىپ جاتىر. رەسەيدىڭ مول سۋلارى مەن قازاقستاننىڭ زور ترانزيتتىك الەۋەتى وسىنداي وزەكتى مىندەتتەردى ۇيلەسىمدى تۇردە شەشە الاتىنىنا سەنىم زور.
سايلاۋباي جۇباتىر ۇلى,
جازۋشى, ەكولوگ