جىر الىبى جايلى جازبا

جوعارىدا اتاپ وتكەن وقۋشىنىڭ شاپپاق داپتەرىنە جازىلعان جازبانى جاريا ەتكەن اقىننىڭ نەمەرە-جيەنى ايدار قىرىقباەۆ. كۇندەلىكتى ساقتا­عان عالي اتامىزدىڭ جارى ايتبالا اپامىز ەكەن. كولەمى شامامەن 60 بەت. وسى قۇندى مۇرانىڭ قازىرگى يەسى ايداردىڭ ايتۋىنشا, كۇندەلىك لاتىن الىپبيىمەن جازىلىپ, ەشقانداي داق تۇسپەي جاق­سى ساقتالعان. جازۋى وزگەرمەگەن. قازىر ەسكى لاتىن جازۋىن وقيتىن ادامدار از. بىراق الداعى ۋاقىتتا جازبانى قازىرگى جازۋعا تۇسىرتپەكشى. سونىمەن قاتار بۇل مۇرا جىر الىبى جايلى زەرتتەۋگە تىڭ مالىمەت قوسارى انىق, دەيدى جامبىلتانۋشىلار.

دەسەك تە, انىق تا, قانىق جازىلعان ءماتىندى ەپتەپ ەجىكتەپ وقۋعا بولاتىن سياقتى. الدىن-الا بولجام بويىنشا, كۇندەلىكتە جامبىل اتامىزدىڭ بىلايعى ءومىرى, ادامدارمەن قارىم-قاتىناسى جانە كەيبىر اينالىمعا ەنبەي قالعان ولەڭدەرى بولۋى مۇمكىن. بۇل مۇرا قالاي دەسەك تە قۇندى.

ويتكەنى جىل الىبىنا ادەبي حاتشى بولعان قالامگەرلەر ء(ابدىلدا ءتاجى-باەۆ, قاپان ساتىبالدين, قالماقان ابدىقادىروۆ, عالي ورمانوۆ, تايىر جاروكوۆ) اراسىندا جاكەڭە اسا جاققانى وسى عالەكەڭ كورىنەدى. ۇلكەن اقىن, عالىم ءابدىلدا تاجىباەۆ 1957 جىلى جازعان «جامبىل جانە عالي» اتتى ماقالاسىندا: «زامانى ءبىر, ونەرى ءبىر قازاق اقىندارىنىڭ ءبىرسىپىراسى ۇلى قاريانىڭ جاس قۇربى, جاس دوستارىنداي ەدى. ءبىز جامبىلدان ۇيرەنسەك, جامبىل بىزدەن ۇيرەنەتىن. جىر ۇياسىنداي, ءتىل قازىناسىنداي اقىن اۋزىن اشسا ءسوز التىنى توگىلەتىن. ءوزى اعىتىپ ايتاتىن, نوسەرلەتە قۇيىلىپ ايتاتىن تولعاۋ-تەرمەلەردەن باسقا, جاتقا بىلەر داستاندارى قانشاما ەدى؟! تالاي ىرعاقتار, تالاي ۇيقاستار, وتتى, ورەلى سوزدەر ونىڭ اۋزىنان ۇشىپ, ءبىزدىڭ كەۋدەمىزگە, زەردەمىزگە قوناتىن. ول ايتاتىن شەشەن اڭگىمەلەر, حيكايالار, ەرتەكتەر, ماقال-ماتەلدەر دە تاۋسىلماستاي كەن ەدى. سۇيسىنە تىڭداپ, سۇيە جاتتايتىنبىز ءبارىن دە. ال سول سياقتى مول اقىن, كەن اقىن كىتاپ, گازەتتى, جازاتىن اقىن-داردىڭ ولەڭ-جىرلارىن, جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارىن دا ءبىز ارقىلى تانىپ, ءبىز ارقىلى قانىعاتىن... ءسويتىپ, ءبىز سۇيىكتى قارتتىڭ كوزى دە, قۇلاعى دا بولاتىنبىز. سول كومەكشىلەرىنىڭ ىشىندە جامبىل قارتتىڭ ەڭ جاقىنى – ەڭكەك تارتا باستاعانشا جامبىلعا ق ۇلىنداي قىزمەت قىلعان عالي ورمانوۆ بولاتىن. عالي ءازيز اتانىڭ باسشىلىق تا, قوسشىلىق قىزمەتىن قوسا اتقاردى. كوپ جىل بىرگە جاساسىپ, باستاسىنا دا, تۇستاسىنا دا اينالعان جاس دوسىن جاكەڭ بالاسىنداي كورىپ كەتكەن. ول قۋانىشىن دا عاليعا ايتاتىن, اۋىرسا مۇڭ-سىرىن دا عاليعا ايتاتىن. ءارى ساق, ءارى جاسقا قاتالدىعىن ۇستانا بىلگەن اتانىڭ سەنىمىنە ەنبەي, كوڭىلىن تاپپاي, ونى قا­جەتتى كەزىندە وتاندىق ءمانى بار, ۇلكەن تاقى­رىپتارعا جىرلاتا بەرۋ دە وڭاي ەمەس-ءتىن. كورىنگەن كىسىنىڭ كولدەنەڭنەن كىرىسىپ, «جاكە, جىرلاڭىزشى» دەگەنىنە ول جىرلاي سالمايتىن. دومبىراداي بۇراپ, كۇيىنە كەلتىرمەي, ۇلكەن كەۋدەسىنە تولعاق تۇسىرمەي, جۇرەگىن ەلىكتىرمەي جا­كەڭ جاعىن اشپايتىن. ەسىتپەگەن, ۇقپاعان «اڭقاۋ» بوپ قويا سالاتىن. ال عالي ءوزى دارىندى اقىن بولعاندىقتان قارت اقىننىڭ جۇرەك كىلتىن شەرتە ءبىلدى. وعان قوزعاۋ سالۋ ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, ەرىك­سىز تەبىرەنۋىنە اقىلدى اڭگىمە ايتاتىن, سودان سوڭ بىرتە-بىرتە جىر جولىنا جەتەكتەپ تۇسىرەتىن. مىنە, سول كەزدە كارى تارلان دومبىراسىنا جابىساتىن دا, قوس ىشەكتەن ءۇن تاباتىن دا قوسىلاتىن. ال عالي دۇنيەگە جاڭا تۋعان عاجايىپ جىرلاردى قاعازعا تۇسىرەتىن. كەزىندە بۇكىل كەڭەس حالقى سۇيگەن جامبىل ولەڭدەرىنىڭ كوبىن عالي وسىلاي جازىپ العان» («عالي عيبراتى» ەستەلىكتەر: الماتى, ء«بىلىم» باسپاسى. 2006 ج. – 35 بەت) دەپتى.

سول سياقتى, اتالعان تاقىرىپ بويىن­شا زەرتتەۋ جاساعان عالىم شىرىن تو­يىنباەۆا حانىم: «عالي اقىن جامبىل جاباەۆقا 1939-1945 جىلدار ارالىعىندا ادەبي حاتشىلىق قىزمەت اتقارعان. تەك قانا ادەبي حاتشىسى بولعان جوق, ءارى حاتشىسى, ءارى سىرلاسى, ءارى دوسى, ءتىپتى بالاسىنداي بولدى دەسە دە ارتىق ەمەس» دەگەن پايىم ايتسا («ەگەمەن قازاقستان» گازەتى. 02 ماۋسىم, 2021 ج.), تانىمال جۋرناليست جانبولات اۋپباەۆ, جامبىل اقىننىڭ «سىزدىققا» دەپ اتالاتىن ولەڭى جانە جيناق سوڭىنداعى سول تۋىندىعا بەرىلگەن تۇسىنىككە سۇيەنىپ: «...1884 جىلدار شاماسىندا سىزدىق كەنەسارى ۇلى قىرعىز ەلىنە كەلگەن. ولار ءۇي تىگىپ, مال سويىپ, قۇرمەتپەن قارسى العان. وسى جيىندا جامبىل دا بولعان. قىرعىز اعايىندار باسىندا اكەسىنىڭ كەگىن قۋىپ كەلدى دەپ سىزدىقتان سەسكەنىپ, قىسىلسا دا سوڭىنان رايلاسىپ سويلەسكەن. سوندا سىزدىق: – مەن سەندەرمەن شابىسقالى كەلگەم جوق, تابىسقالى كەلدىم. سەن دە تۋىسقانىمسىڭ. جان اشۋى ۇستىندە اكەمدى ءولتىردىڭ دەپ كىنا قويار جا­يىم جوق. جالعىز-اق تىلەگىم: اكەمنىڭ سۇيەگىن بەر – اتالارىما قوسايىن, التىن جۇزىگىن بەر – قولىما سالايىن, سارىقاسقا ەرىن بەر – استىما مىنەيىن, بۇيىمتايىم وسى, – دەيدى. قىرعىز اعايىندار كەنەسارىنىڭ التىن جۇزىگى مەن سارىقاسقا ەرىن بەرەدى دە, سۇيەگىن تاۋىپ بەرە المايدى. «ون ءبىر جىرا» دەگەن جەرگە كومىلگەن ەكەن, بىلەتىن ادام ءولىپ قاپتى دەپ جاۋاپ بەرەدى. – قاپ, بولماس! – دەپ وتىردى دا سىزدىق سارىقاسقا ەردىڭ باسىن قانجارمەن قاق ايىرىپ شاۋىپ, جىلىنشىك-جىلىنشىك التىنداردى الدى. «اكەمدى ءولتىرۋىن بىلسەڭدەر دە, التىنىن الۋدى بىلمەگەن ەكەنسىڭدەر. ۋاقاسى جوق, بۇيىرعان ءناسىپ قوي!» دەپ قالتاسىنا سالدى» دەپ جامبىل اتامىز ءوزى كۋا بولعان وسى ءبىر تاريحي وقيعانى  ادەبي حاتشىسى عالي ورمانوۆقا ايتىپ, جازدىرىپ كەتكەنى جايلى باياندايدى.

قالاي دەسەكتە جامبىل جاباەۆ اتامىز ەكى عاسىردىڭ ءجۇزىن كورگەن, ەكى ءداۋىردىڭ كۋاسى بولعان تۇلعا. سول سەبەپتى جىر الىبىنىڭ ايتارى دا كوپ ەكەنى انىق. بۇل جولعى كوپشىلىككە ۇسىنىلىپ وتىرعان كۇندەلىكتە اقىننىڭ كەڭەستىك كوزقاراسقا ۇيلەسپەگەن سوزدەرى ءھام جىرى بولۋى مۇمكىن عوي. سول سەبەپتى اقىلدى حاتشى ەكىنىڭ ءبىرى وقي بەرمەيتىن لاتىن عارپىندە حاتقا ءتۇسىرىپ, جەكە ارحيۆىنە ساقتاپ قويۋى عاجاپ ەمەس.