نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى ف.ەبەرت اتىنداعى قور وكىلدىگى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىنىڭ قولداۋىمەن «قازاقستان جاستارى: قۇندىلىقتارىن, ۇمىتتەرىن, ۇمتىلىستارىن باعالاۋ» تاقىرىبىنداعى زەرتتەۋ ناتيجەسىن ۇسىندى.
زەرتتەۋ قورىتىندىلارى ۇسىنىلعان اتالعان ءىس-شاراعا پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ, اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ, جاستار ۇيىمدارىنىڭ, اكادەميالىق قوعامداستىقتىڭ وكىلدەرى قاتىستى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىنىڭ رەكتورى ەرلان ءابىل «جاستار اراسىنداعى زەرتتەۋ الەمدىك پاندەميادان بۇرىن قولعا الىندى. كارانتين شارالارىنا بايلانىستى مەرزىمىن ۇزارتۋعا تۋرا كەلدى. پرەزيدەنت جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسى بۇعان دەيىنگى زەرتتەۋلەرگە بەلسەندى قاتىستى, وسى زەرتتەۋ ۇسىنىلعان كەزدە ءبىز قولداۋ بىلدىردىك. ويتكەنى بىزگە قازىرگى كەزدەگى جاستار ساياساتىنىڭ قانشالىقتى دۇرىس جولعا قويىلعانى ماڭىزدى بولىپ وتىر. قازىرگى جاستار تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا دۇنيەگە كەلدى. ولاردىڭ قۇندىلىقتارىن ءبىلۋدىڭ ماڭىزى زور. ولاردىڭ بيلىككە سەنىمى, تولەرانتتىلىعى سەكىلدى اسپەكتىلەر زەرتتەۋدە قامتىلدى. ءبىز زەرتتەۋ ناتيجەلەرىن كەيس رەتىندە اكادەميانىڭ وقۋ باعدارلامالارىندا قولداناتىن بولامىز. ءبىز ءار ناتيجەنى توپتىق ساباقتاردا تالقىلايمىز. وسى ورايدا, ف.ەبەرت اتىنداعى قورمەن ارىپتەستىك بايلانىسىمىز جەمىستى بولىپ وتىرعانىن ايتا كەتكەن ءجون. ءارى قاراي دا جۇمىسىمىزدى جالعاستىرامىز دەگەن جوسپارىمىز بار», دەدى.
جوعارىدا اتالعان تاقىرىپ بويىنشا زەرتتەۋ قورىتىندىلارىن جاريالاۋ بارىسىندا «جاستار جانە ەڭبەك نارىعى», «جاستار جانە ءبىلىم بەرۋ», «جاستار جانە الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىك», «جاستار جانە ءدىن» زەرتتەۋلەرى نەگىزىندە قازاقستاندىق جاس عالىمدار اناليتيكالىق باياندامالارىن ۇسىندى.
زەرتتەۋ گەرمانيادا 1953 جىلدان بەرى جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقان Shell Youth Study نەمىس ءادىسناماسىنا نەگىزدەلگەن, وندا اكادەميالىق مەكەمەلەر مەن ينستيتۋتتار گەرمانياداعى جاستاردىڭ قارىم-قاتىناسىن, پىكىرلەرى مەن كۇتەتىن ناتيجەلەرىن قاراستىراتىن زەرتتەۋلەر جۇرگىزەدى.
نەمىس ادىستەمەسى قازاقستاندىق جاعدايلارعا كەلەسىدەي بەيىمدەلدى. زەرتتەۋ 2020 جىلى BISAM Central Asia زەرتتەۋ ورتالىعى جۇرگىزگەن قازاقستانداعى 14-29 جاس ارالىعىنداعى جاستار اراسىنداعى رەپرەزەنتاتيۆتى الەۋمەتتىك ساۋالناماعا نەگىزدەلگەن. زەرتتەۋدىڭ باستى باعىتى – جاستاردىڭ ءومىر سالتى, ولاردىڭ ومىرگە كوزقاراستارى, قۇندىلىق باعدارلارى, ءوزىن ءوزى تانۋ جانە تولەرانتتىلىق دەڭگەيى, ولاردىڭ كوڭىل كۇيى مەن ۇمتىلىستارى, سونداي-اق حالىقارالىق ساياسات پەن كورشى ەلدەرمەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى پايىمدارى.
ف.ەبەرت اتىنداعى قوردىڭ قازاقستان مەن وزبەكستان ەلدەرىندەگى وكىلدىگىنىڭ ديرەكتورى كريستوف مور مۇنداي زەرتتەۋلەردىڭ گەرمانيادا سوناۋ 1953 جىلدان بەرى جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقانىن ايتىپ, زەرتتەۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالدى. سونىمەن قاتار قازاق جانە نەمىس جاستارىنىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىقتارى تۋرالى پىكىرىن ءبىلدىردى.
ء«بىز قازاق جاستارى اراسىندا مۇنداي زەرتتەۋدى ەكىنشى مارتە جۇرگىزىپ وتىرمىز. ەگەر ەكى ەلدى سالىستىراتىن بولساق, جاستاردىڭ قۇندىلىقتارى, كوزقاراستارى اراسىندا ايتارلىقتاي ايىرماشىلىقتار بار. سونىمەن قاتار بۇل جەردە قاي ءوڭىر جاستارى قامتىلعانىنا نازار اۋدارۋ قاجەت. ماسەلەن, قازاقستانداعى زەرتتەۋدە قالا جاستارىمەن قاتار اۋىلدىق جەرلەردە تۇراتىن جاستار دا قامتىلدى. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, اۋىل مەن قالا تۇرعىندارىنىڭ اراسىنداعى كوزقاراس, قۇندىلىقتارىندا ەرەكشەلىك بايقالادى. گەرمانيا – 80 ملن-نان استام حالقى بار ۇلكەن مەملەكەت. بۇل ەلدەگى زەرتتەۋگە تەك قانا بەرلين, فرانكفرۋت سەكىلدى قالادا تۇراتىن جاستار قاتىستى. سوندىقتان قۇندىلىقتار تۋرالى كوزقاراستارى ءارالۋان. زەرتتەۋگە ەكى ەلدىڭ دە جاستارى بەلسەندىلىك تانىتقانىن اتاپ ايتقىم كەلەدى», دەدى قور وكىلى.
TALAP قولدانبالى زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ر.وشاقباەۆ «سوڭعى 30 جىلدا تەحنولوگيانىڭ العا جىلجۋى, قۇندىلىقتاردىڭ وزگەرۋى ەلىمىزدەگى جاس بۋىنعا اسەرىن تيگىزبەي قويمادى. ال ءبىز ولاردىڭ قازىرگى قۇندىلىقتارى, ولاردىڭ وزگە بۋىن وكىلدەرىنەن ايىرماشىعى قانداي دەگەن سۇراقتاردىڭ جاۋابىن ۇنەمى ءبىلىپ وتىرۋىمىز كەرەك. ءبىزدىڭ جاستار تالانتتى, وعان يمانبەك زەيكەنوۆ, ديماش قۇدايبەرگەن سەكىلدى جاستار دالەل. بۇل ءبىزدىڭ الەمدىك ورتادا باسەكەگە قابىلەتتى ەكەنىمىزدى كورسەتەدى. قازاق حالقى رۋحاني باي حالىق, بۇل ءبىزدى ودان سايىن العا ۇمتىلدىرادى. وسى ورايدا, بۇگىنگى شارانىڭ ماڭىزى زور. جاستارعا نە قاجەت, ولاردىڭ ساياسي, مادەني, ءبىلىم-عىلىم, وزگە ۇلتتارمەن قارىم-قاتىناس, ەلگە سەنىمىن, كوزقاراستارىن وزدەرىنەن سۇراۋ سالۋ ارقىلى بىلدىك. ارينە, زەرتتەۋدە قامتىلماي قالعان سالالار بار, ول الداعى ۋاقىتتا زەرتتەلىپ, زەردەلەنەدى دەگەن ۇمىتتەمىز», دەدى ساراپشى.
نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى جوعارى مەملەكەتتىك ساياسات مەكتەبىنىڭ اسسيستەنت-پروفەسسورى, زەرتتەۋشى دينا ءشارىپوۆا بۇل زەرتتەۋگە فريدريح ەبەرت قورى شاقىرعانىن ايتا كەلە, ءوزى ۇلەس قوسقان سالالارعا توقتالىپ ءوتتى. «مەن ءبىلىم بەرۋ, جۇمىسقا ورنالاسۋ, ميگراتسيا جانە جاستاردىڭ ەلدەگى ساياسي وقيعالارعا قارىم-قاتىناسى سەكىلدى ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەدىم. قىزىق ءارى ءتۇرلى ناتيجەگە قول جەتكىزدىك. ماسەلەن, ءبىزدىڭ جاستارىمىز ساپالى ءبىلىم الۋعا تىرىسادى, وكىنىشكە قاراي ولار ساپالى ءبىلىم الۋ ءۇشىن شەتەلگە كەتۋدى قالايدى. سونىمەن قاتار جاستار مەملەكەتتىڭ قولداۋىنا سەنىم ارتادى, مەملەكەت ءبىلىم الۋعا, جۇمىسقا ورنالاسۋعا قولداۋ ءبىلدىرۋى قاجەت دەپ ەسەپتەيدى», دەدى زەرتتەۋشى.