زاۋ كوككە موينىن سوزعان ءزاۋلىم ۇيلەرگە كوز سالعاندا سان الۋان كۇيدى كەشەسىز. ءبىزدىڭ بالالىعىمىز وتكەن باكەنە بويلى بەس قاباتتى سۇر ۇيلەردى ءسۇرىپ وتكەندەي, جاداعاي ءومىردى جارىپ شىققانداي, جاڭا زاماننىڭ بەلگىسىندەي اسقاق تا ءساندى ۇيلەرگە قاراپ تۇرىپ, كەۋدەڭدى قۋانىش كەرنەسە, كەيدە كوپ تەرەزەلەردەن كەزەكتەسە جانىپ-ءوشىپ جاتقان شامدارعا قاراپ, ادامداردىڭ قيلى تاعدىرى جايلى ويعا باتاسىز.
قايسىبىر كۇنى تۇتاس شىنىدان سالىنعان ۇيلەردىڭ تۇسىنان ءوتىپ بارا جاتقاندا بالام جەڭىمنەن تارتىپ: «اكە, بۇل ۇيلەردىڭ قابىرعاسى قايدا؟» دەدى. «قابىرعاسى وسى, شىنىدان سالىنعان», دەيمىن. «ولار سىنىپ قالماي ما؟» دەيدى ۇل. «سىنبايدى, وتە ءتوزىمدى شىنى, ءتىپتى مەتالدان دا كۇشتى», دەيمىن.
بالاعا سولاي دەگەنمەن, ىشىمنەن ءتۇرلى وي كەشەمىن. «شىنى ۇيدە تۇراتىندار وزگەلەرگە تاس اتپايدى» دەيدى ءبىر كىسى, تاعى ءبىرى «شىنى ۇيدە تۇراتىندار ءبىر-بىرىنە تاس اتپايدى» دەيدى. ءوز باقشاڭداعى شيە تالىنىڭ بۇتاعى سىنباسىن دەسەڭ, وزگە باقشاداعى الما اعاشىن سىلكىلەمە دەگەنى شىعار. العاشقىسىن ايتامىن. ال كەيىنگىسى... كەيىنگىسى قوعام, وتباسى ينستيتۋتى جايىندا ايتار سوزگە تۇزدىق بولعانداي-اق ەكەن.
وتباسى دەگەنىمىزدىڭ ءوزى شىنىدان سالىنعان ءۇي ەمەس پە ەدى. جاس وتباسى – ءتىپتى نازىك الەم, بىلتە شامنىڭ شىنىسىنداي جۇقا, جۇرەك وتىنىڭ كۇشىنە شىدار, ال بىلەككە سالساڭ – شارت سىنعانى. وتباسىنداعى ايتىلعان ءاربىر اۋىر ءسوز, قياناتتى ءىس قابىرعانى شىتىناتا بەرەدى, جۇقالتاڭ ۇيگە جىك تۇسىرە بەرەدى. قاي ساتتە مورت كەتەرىن بولجاپ بىلمەيسىڭ. شىنى ءۇيدى ايتامىز, شىنى جۇرەكتى قايدا قويارسىز. قانشاما ادام قاۋساعان جۇرەكپەن ءومىر سۇرە بەرەدى. ءومىر ءسۇرۋ كەرەك بولعان سوڭ. قانشا ايەلدىڭ جانارىنان سول شىتىناعان جۇرەكتىڭ قيراندىلارى كورىنىپ تۇرادى. قانشا ازاماتتىڭ قابىرعاسىنا سول شىنىنىڭ وتكىر سىنىقتارى قادالىپ تۇرادى. بىراق ادامدار وسىعان شىدايدى.
جالپى, ءبىزدىڭ قوعامدا «ىدىس-اياقتىڭ سىلدىرى» «وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىق» دەڭگەيىنە ءوتىپ كەتكەنى بەلگىلى. تىركەلگەن ءاربىر نەكەنىڭ ەكىنشىسى سول جىلى بۇزىلىپ جاتاتىنى دا ساندىق تۇبىنە ساقتاپ قويار سىر ەمەس.
ءبىز «باقىتتى وتباسى» دەگەن تۇرعىن ءۇي باعدارلامالارىن قابىلداپ جاتامىز, بىزگە بۇدان بۇرىن «باقىتتى وتباسى» دەگەن رۋحاني باعدارلاما قاجەت-اق. جالپى, باقىتتى وتباسى دەگەنىمىز قانداي وتباسى؟ لەۆ تولستوي «انا كارەنينادا» ء«اربىر باقىتتى وتباسى ءبىر-بىرىنە ۇقسايدى, ال ءاربىر باقىتسىزى – وزىنشە باقىتسىز» دەيدى. باقىتتى وتباسى الەۋمەتتىك جاعىنان تولىق قامتىلعان وتباسى عانا ما؟ ارينە, جوق. ءارى-بەرىدەن سوڭ, ءۇي دەگەنىمىزدىڭ ءوزى – ءتورت قابىرعا ەمەس, باقىتتى ادامدار ءۇشىن ءۇي – ءبىر-ءبىرىنىڭ جۇرەگى. باقىتتى ەرلى-زايىپتىلار ءبىر-ءبىرىنىڭ جۇرەگىندە ءومىر سۇرەدى. بىراق جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ونىڭ دا شىنىدان جاسالعانىن ەستەن شىعارماۋ كەرەك. قانشا بالا شىنىدان جاسالعان ۇيلەردەگى شىنى جۇرەكتەردىڭ قيراندىلارىن تابانىمەن باسىپ ءجۇر. ولاردىڭ تابانى عانا ەمەس, جان جۇرەگى دە ءتىلىم-ءتىلىم.
ءبىز باقىتتى جانە باقىتسىز وتباسى دەپ جالپىلاما ايتا سالامىز عوي, عىلىمدا مۇنى بىرنەشە تيپكە بولەدى ەكەن: ساۋ وتباسى, بەيىمدەلگەن وتباسى, دەۆيانتتى وتباسى, الەۋمەتتەن تىس وتباسى, الەۋمەتسىزدەنگەن وتباسى, داعدارىستى وتباسى, جانجالدى وتباسى, كريمينوگەندىك وتباسى, قىلمىستى وتباسى.
الەۋمەتتانۋشىلار اۋەلگىسىنە مىناداي انىقتاما بەرىپتى: «ساۋ وتباسى – بۇزىلعان ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك-پسيحولوگيالىق ۇدەرىستەردىڭ ىقپالىنا تۇسپەگەن وتباسى, ونىڭ مۇشەلەرى تولىق دەنە, رۋحاني جانە الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتىنىڭ جاعدايىندا ءومىر سۇرۋدە. وسىنداي وتباسىلار اراسىندا باقىتتى وتباسىلار قالىپتاسادى».
قاراساڭىز, قاراپايىم عانا تۇسىنىكتەر. ودان دا قاراپايىمى «ايەلىڭە بالاڭنىڭ كوزىنشە اقىل ايتپا, بالاڭا ادامنىڭ كوزىنشە اقىل ايتپا».
ەستيتىن مەملەكەت بولسىننان بۇرىن ەستيتىن قوعام كەرەك-اق. ادامداردىڭ ءبىرىن-ءبىرى ەستۋى تىم-اق قاجەت. ەرلى-زايىپتىلاردىڭ ءبىرىن-ءبىرى ەستۋى, ودان ماڭىزدىسى تىڭداي ءبىلۋى, اتا-انانىڭ بالانى تىڭداي ءبىلۋى, بالانىڭ اتا-انانى تىڭداۋى باقىتتى وتباسىنىڭ باستى قاعيدالارى بولسا كەرەك. ويتپەگەندە, ءبىز ەستىمەيتىن ايقايلار مەن ىشكى شىڭعىرۋلاردان قانشا شىنى ۇيلەر شىتىناپ, قانشاما شىنى جۇرەكتەر قيراپ جاتىر! قۇردىمدا, كۇرەسىندە, بۇرىشتا.
قازاق وتباسىنىڭ قۇندىلىقتارى ۇلتتىق دۇنيەتانىمعا نەگىزدەلگەندە عانا ءبىز شىن مانىندەگى باقىتتى وتباسى قاعيداسىن قۇراتىن شىعارمىز. اقىن ۇلىقبەك ەسداۋلەتتىڭ «بۇرىشقا تۇر!» دەگەن اتاقتى ولەڭى تەك ءۇيدىڭ بۇرىشىن عانا ەمەس, اتا-انا ومىرىندەگى بالانىڭ, ەرلى-زايىپتىنىڭ ومىرىندەگى ايىپتاۋ, جازعىرۋ, كىنالاۋ, سوگۋ, باعالاماۋ, جەك كورۋ, تۇسىنبەۋ بۇرىشىن دا ايتاتىن سەكىلدى. ءبىز شىنى ۇيلەردەگى سول بۇرىشتاردان اباي بولايىقشى. بۇرىشتىڭ ارعى جاعى – ب ۇلىڭعىر...