قور قاراجاتىنىڭ سارقىلۋ قاۋپى بار ما؟

ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى اسەت ەرعاليەۆ جۋرناليستەرمەن كەزدەسكەن كەزدە 2022-2024 جىلدارداعى ۇلتتىق قورعا تۇسەتىن تۇسىمدەردىڭ جالپى كولەمى 3,4-3,9 ترلن تەڭگە بولاتىنىن جەتكىزدى. 2021 جىلى – 2,7 ترلن تەڭگە, 2022 جىلى – 2,4 ترلن تەڭگە جانە 2023 جىلى 2,2 ترلن تەڭگە مولشەرىندە قارجى بولىنەتىنى جانە قانداي جاعداي بولسىن, شەكتى دالىزدەن اسىپ كەتۋگە بولمايتىنى ايتىلدى. الايدا كەي ساتتە «تابەتىمىز» شەكتى دالىزدەن اسىپ كەتەتىنىن 2021 جىلدىڭ تاجىريبەسى كورسەتتى. ناقتىراق ايتساق, 2021 جىلى ۇلتتىق قوردان 1 ترلن تەڭگە ەمەس, 1,85 ترلن تەڭگە ترانسفەرت سۇرالدى. ەكونوميكالىق جاعداي بولجامدى دالىزگە كونبەيتىنى, مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ جاعدايى كۇردەلى ەكەنى جانە ونى جاسىرۋ دا قيىنداپ بارا جاتقانى وسىدان-اق سەزىلدى. «ەگەر الداعى ۋاقىتتا قاجەتتىلىك شەكتى دالىزدەن اسىپ كەتسە, جەتپەي تۇرعان قارجىنى تاعى دا سىرتتان قارىزعا الىپ جابامىز با؟» دەگەن قاۋىپ جوق ەمەس.

جالپى ەلدەگى ۇلتتىق قوردى باسقارۋ ءتاسىلى نورۆەگياداعى ۇلتتىق قور جۇ­يەسىمەن سايكەس كەلەدى. كەزىندە ۇكىمەت سوعان قاراپ قور جۇيەسىن قۇرعانى ەستە. قازىر دە ەكى ەلدىڭ قور جۇيەسىن ءبىر-بىرى­مەن سالىستىراتىندار كوپ. Street Invest Partners ساراپشىسى دانيار جۇ­مە­كەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەكى ەلدە ءبىر ۇل­گىمەن باسقارىلاتىن قوردىڭ ترانس­فەرتتىك ساياساتىن ءبىر-بىرىمەن سالىستىرۋ قيسىنسىز. ايتالىق, ءبىزدىڭ ۇلتتىق قوردىڭ قورجىنىنداعى 60 ملرد دوللار – ءىجو-ءنىڭ 38 پايىزى. ال نورۆەگياداعى قوردا جيناقتالعان 1 ترلن دوللار – ءىجو-ءنىڭ 250 پايىزى. دەمەك, نورۆەگيا 4 پايىزدىق ترانسفەرتپەن-اق الەۋمەتتىك پروبلەمالارىن شەشىپ وتىر دەگەن ءسوز.

وسى رەتتە د.جۇمەكەنوۆ الەمدىك داع­دارىستىڭ الدىندا بيۋدجەت شىعىس­تارى ۇلتتىق قور ەسەبىنەن 28 پايىز­عا قارجىلاندىرىلعانىن, ال بيىل ەكو­نوميكالىق قيىندىقتار جاعدايىندا بۇل كورسەتكىش 35 پايىزعا دەيىن ءوسۋى مۇمكىن ەكەنىن قاپەرگە سالدى. كاران­تين­دىك شارالار مەن ەكسپورتتىق كىرىس­تىڭ تومەندەۋىنە بايلانىستى ءبىرىنشى جارتى­جىلدىقتا قازاقستاننىڭ ءىجو 1,8 پايىزعا قىسقارعانىن رەسمي ستاتيستيكا جوققا شىعارمايدى. 2019-2020 جىلدارداعى مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋى ۇلتتىق قورعا دا اسەر ەتتى. بۇل رەتتە بيۋدجەت كىرىستەرىنىڭ باسقا كوزدەرىندە قيىندىقتار بايقالادى: 2021 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا بولشەك ساۋ­دا اينالىمى 16,5 پايىزعا تومەن­دەدى. كارانتيندىك شەكتەۋلەر كەيىنگى ايلاردا دا جالعاسقانىن جانە كوپتەگەن ازاماتتىڭ جۇمىسسىز قالعانىن ەسكەرە وتىرىپ, سالىق تۇسىمدەرىنە قاتىس­تى پروبلەمالار ۇزاق ۋاقىت بويى ساقتا­لادى دەپ بولجاۋعا بولادى. دەمەك, ءبىز مۇن­داي جاعدايدا ءبىراز ۋاقىتقا دەيىن ۇلت­تىق قوردىڭ ترانسفەرىنە تاۋەلدى بولىپ قالا بەرەمىز. ساراپشى ايتىپ وت­كەن­دەي, مۇناي نارىعىن قالپىنا كەل­تىر­­مەيىنشە بۇل قۇبىلىس جالعاسا بەرەدى. «قازىرگى داعدارىس قۇرىلىمدىق رەفور­مالاردىڭ قاجەتتىلىگىن كورسەتىپ تۇر. مۇ­نى كەزەڭ-كەزەڭمەن جۇرگىزۋ قاجەت­تى­گىن ەسكەرەتىن كەز كەلدى», دەيدى ساراپشى.

سوڭعى كەزدە ساراپشىلار ۇلتتىق قورعا اۋدارىلۋى ءتيىس قارجىنىڭ بيۋد­جەتتە قالىپ قوياتىنىن, مۇنداي تاجى­ريبەنى جويۋ قاجەتتىگىن جيىرەك ايتا باس­تادى. قازاقستان مۇناي سەرۆيستىك كومپانيالارى وداعىنىڭ توراعاسى نۇرلان جۇماعۇلوۆ الماتىدا جۋرناليستەرمەن كەزدەسكەن كەزدە ۇلتتىق قورعا سالىق تولەۋدىڭ ورنىنا مۇناي سەكتورىنداعى كومپانيانىڭ قاراجاتى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە ءتۇسىپ وتىرعانىن ايتتى. مىسالى, 2020 جىلى قاراشىعاناق پەن سولتۇستىك كاسپي جوبالارى بويىنشا ارىپتەس كومپانيالاردان 664 ملرد تەڭگە تۇسپەپتى.

جالپى بيۋدجەتتىڭ ۇلتتىق قورعا دەگەن كوزقاراسى كوڭىل كونشىتپەيتىنى, ونى جاسىرا المايتىن جاعدايعا جەتكەنىمىز بەلگىلى بولدى. ۇلتتىق بانك توراعاسى ۇلت­تىق قوردان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت­كە الىناتىن ترانسفەرت كولەمى كوبەيە بەرسە, 2023 جىلعا قاراي قوردا ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 30,8%-نا عانا تەڭ قاراجات قالا­تىنىن, مۇنداي جاعدايدا قور قار­جىس­ىن قالعان ۋاقىتتا جۇمساۋ مۇمكىن­دىگى شەكتەلەتىنىن ايتقان-دى. ماسەلەنى توراعانىڭ سوزىمەن ناقتىلاساق, جىل اياعىنا دەيىن بيۋدجەت ەرەجەسىن قابىلداپ, ۇلتتىق قوردىڭ جيناقتاۋ فۋنكتسياسىن ساقتاۋ جانە مۇناي تاپشىلىعىن ازايتۋ شاراسىن قابىلداۋ قاجەت.

جالپى ساراپشىلار ۇلتتىق قوردىڭ اكتيۆتەرىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن بيۋدجەت ەرەجەسىن ەنگىزۋ قاجەتتىگىن كوپتەن ايتىپ ءجۇر. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قىركۇيەك ايىندا «مەملەكەت قارجىسىن باسقارۋ تۇجىرىمداماسىن» ازىرلەۋدى تاپسىردى. بيۋدجەتتىك ەرەجەنىڭ جاڭا رەداكتسياسى ەكونوميكانىڭ وسۋىنە كەدەرگى كەلتىرمەستەن ۇلتتىق قورداعى قارجىنى ساقتاپ قالۋعا باسىمدىق بەرەدى. دەمەك, بيۋدجەتتىڭ كەم-كەتىگىن ۇلتتىق قورعا قول سۇقپاي-اق تولتىرۋدى داعدىعا اينالدىرۋ جوسپاردا بار. بىراق ۇكىمەتتىڭ ەكونوميكالىق, قارجى بلوگىنا جاۋاپ بەرەتىن قۇزىرلى ورىندار بۇل سۇراققا ءالى جاۋاپ بەرگەن جوق.

ۇلتتىق قورعا يەك ارتۋ ءۇردىسى كەلەر جىلى دا جالعاسا بەرەتىنىن مىنا دەرەكتەر بايقاتىپ تۇر: ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى ەلدەگى دامۋ باعدار­لاما­لارىن قارجىلاندىرۋدى ۇلعايتۋ ءۇشىن 2021 جىلى ۇلتتىق قوردان 1 ترلن ەمەس, 1,85 ترلن تەڭگە مولشەرىندە نىسانالى ترانسفەرتتى تارتاتىنىن ايتتى. بۇل جوسپارداعى سومادان اجەپتەۋىر كوپ. تمد ەلدەرىندە مۇنداي ءۇردىستى تاجىريبەگە ەنگىزۋ ءۇردىسى بار.

تاۋەلسىز ساراپشى ايدار الىباەۆ بىزبەن اڭگىمەسىندە رەسەيدىڭ سۋۆەرەندى قورىنىڭ تاجىريبەسىن كوشىرە بەرۋگە مۇمكىندىگىمىز كوتەرمەيتىنىن ايتىپ بەردى. رەسەيدە 2015 جىلدان بەرى مۇناي­دان تۇسكەن كەز كەلگەن ءتۇسىمدى اۆتوماتتى تۇردە مەملەكەتتىڭ سۋۆەرەندى قورىنا اۋدارۋ تاجىريبەسى ەنگىزىلگەن. بۇل قورداعى جينالىپ قالعان قارجىنىڭ كەرتىلىپ قالماۋىنا جانە قاجەت كەزدە وعان سۇيەنبەي-اق تىعىرىقتان جول تابۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

بىراق ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, مۇ­نايدان تۇسكەن ءتۇسىمنىڭ ءبارىن بىردەي ۇلت­تىق قورعا اۋدارا بەرۋگە ءبىزدىڭ مۇم­كىندىگىمىز جوق. رەسەيدە مۇناي سەكتورىنان كەيىنگى تابىستى سالالاردىڭ ءبىرى – قور­عانىس سالاسى. مۇنايدان كەيىنگى ءتۇسىم­نىڭ باسىم كوپشىلىگى وسى سالادان كەلەدى. ال بىزدەگى جاعداي باسقاشا. سونداي-اق ا.الىباەۆ جاڭا بيۋدجەت ەرەجەسى كوپ ماسەلەنى جۇيەلەندىرەتىنىن دە ايتا كەتتى. بىراق سول وزگەرىستەر قانداي پارامەترلەردى قامتيتىنىنا دا بايلانىستى بولماق. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, قوردا ءىجو-ءنىڭ 30 پايىز الۋعا بولمايتىن تومەنگى شەكتىك ءدالىزى بولۋى كەرەك. 2020 جىلى ءىجو-ءى نومينالدى ماندە 67,7 ترلن تەڭگە بولسا, قول سۇعۋعا بولمايتىن 30 پايىزى شامامەن 50 ملرد دوللاردى قۇراۋعا ءتيىس.

ۇكىمەت وزىنە ىڭعايلى ترانسفەرت ۇلەسىن ازايتۋدى ويلاي وتىرىپ, سونىڭ ورنىن قوسىمشا كىرىس كوزدەرى ارقىلى تولتىرۋدى ەسكەرۋى قاجەت. ولاي بولماسا, وندا بيۋدجەتتىك ەرەجە ەنگىزىلگەننەن كەيىن دە جاعداي وزگەرمەيدى. بۇل جەردە كوپ ماسەلە ۇكىمەت قۇرامىنىڭ جاۋاپ­كەرشىلىگى مەن بىلىكتىلىگىنە بايلانىس­تى ەكەنى بەلگىلى. جىل اياعىندا پارلامەنتكە كەلىپ, ۇلتتىق قورعا الاقان جايۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلەدى. سوندىقتان ۇكىمەت قولداعى قارجىنى ۇنەمدەپ, ۇقساتا دا بىلگەنى ءجون. ۇلتتىق قوردى باسقارۋ جۇيەسى دۇرىس ەمەس ەكەنىن ەسكەرتكەن ساراپشى تۇسكەن تۇسىمنەن بولەك, مۇناي سەكتورى ۇيىمدارىنىڭ تۋرا سالىقتارى كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعى, ۇستەمە پايدا سالىعى, پاي­دالى قازبالاردى ءوندىرۋ سالىعى, ءونىم­دى ءبولۋ بويىنشا ۇلەستەرى جانە تاعى باسقا دا سالىقتار وسى ۇلتتىق قورعا جينالاتىنىن دا ايتىپ ءوتتى. ۇكىمەتتىڭ ۇلتتىق قورعا كەز كەلگەن ۋاقىتتا قول سوزۋىنا جول اشىپ تۇرعان فاكتور دا وسى ەكەن. سون­دىقتان ەڭ الدىمەن جوعارىدا اتالعان تۇسىمدەردى سكرينگتەن وتكىزىپ, ارتىلعا­نىن قايتا الىنبايتىنداي ۇلتتىق قور­عا ساقتاپ وتىرۋ كەرەك. «جاڭا بيۋدجەت ەرەجەسىن دايىنداعان كەزدە ۇلتتىق قورعا ءتۇسىم ءتۇسۋى مۇمكىن بارلىق كوزدەرگە رەۆيزيا, سكرينگ جاسالۋى قاجەت جانە بۇل ءبىر رەتتىك رەۆيزيامەن شەكتەلىپ قالماۋى ءتيىس. ماسەلەنىڭ وسى جاعى رەتتەلمەسە, ۇلتتىق قور مەن مەملەكەتتىك بيۋدجەت اراسى جۇيەلەنبەيدى. سەبەبى 2020-2021 جىلدارى بيۋدجەتكە ءتۇسۋى ءتيىس سالىقتىڭ 40 پايىزى تۇسپەدى, دونور ايماقتار ازا­يىپ, رەتسيپيەنت وڭىرلەردىڭ قاتارى ءوستى. بۇعان قوسا, بيۋدجەت ەرەجەسىن دايىندايتىن جۇمىس توبىنىڭ قۇرامى دا كوپ ماسەلەنى شەشەتىنىن ەسكەرگەن دۇرىس», دەيدى ا.الىباەۆ.

ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, بيۋدجەت تاپشىلىعىن ۇلتتىق قور ترانس­فەر­تى تولتىرۋ ءۇشىن جان-جاقتى ويلاستى­رىل­عان جۇيەلى ءتاسىل قاجەت. ايتالىق, ۇكىمەت مۇناي باررەلىن 100 ەمەس, 30-40 اقش دوللارى جاعدايىندا بولۋى­نا شەشىم قابىلداپ, سول جاعدايعا بەيىمدەلۋدى ۇيرەنۋ كەرەك. «رەسەيدە مۇناي باعاسىنىڭ 40 دوللارى بيۋدجەتكە, قالعان بولىگى ۇلتتىق قورعا تۇسەدى. اۋىرلاۋ بولسا دا بىزگە دە سونداي شەشىم قابىلداۋ قاجەت. وعان مۇمكىندىگىمىز بار. 2022-2024 جىلدىڭ بيۋدجەتى بەلگىلەنگەن كەزدە مۇناي باعاسى باررەلىنە شامامەن 50-60 دوللار شاماسىندا ەسەپتەلگەن. قازىرگى باعا ودان قىمبات. وسىنى ەسكەرۋ كەرەك», دەپ قورىتىندىلادى ا.الىباەۆ.

«Central Asia Cronos تالداۋ اگەنت­تىگىنىڭ ساراپشىسى سەرگەي پولىگالوۆ­تىڭ پايىمداۋىنشا, ۇلتتىق قور قاراجا­تىن پايدالانۋدىڭ جاڭا ەرەجەلەرىن ەنگىزۋ سوڭعى بىرنەشە جىلدا ۇلتتىق قورعا تۇسەتىن تۇسىمدەردىڭ ازايۋىمەن باي­لانىستى. سوندىقتان قوردىڭ قارا­جا­تىن پايدالانۋدى رەتتەپ, قور اكتيۆ­تەرىنىڭ جيناقتالۋىنا قولايلى جاعداي جاسالۋى ءتيىس. «ايتپەسە, قور رەزەرۆ­تەرىن ايتارلىقتاي تومەندەتىپ الۋىمىز مۇمكىن. ونىڭ سىرتقى جاعىمسىز سالدارىن قوسپاعاندا, ۇلتتىق قوردىڭ سار­قىلۋى ەل ىشىندە ورنى تولماس زارداپتارعا اكەلەدى», دەيدى س.پولىگالوۆ.

قازىرگى تاڭدا قورعا جيناقتالعان قاراجات نەگىزىنەن الەۋمەتتىك بيۋدجەت باپتارىن ورىنداۋعا جۇمسالادى. اتاپ ايتقاندا, بۇل اقشا زەينەتاقى تولەۋگە جانە حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال توپتارىن قولداۋعا باعىتتالعان. 2020 جىل­دىڭ وزىندە الەۋمەتتىك قىزمەتتەرگە 3,5 ترلن تەڭگە بولىنگەن. «ۇلتتىق قوردىڭ ءال-اۋقاتى تومەندەسە, بۇل مەملەكەتتىك الەۋ­مەتتىك قولداۋدىڭ ازايۋىنا كەلىپ تىرەلۋى مۇمكىن. سوندىقتان ۇلتتىق قور­عا تۇسەتىن تۇسىمدەردى بيۋدجەتكە بۇ­رىپ جىبەرۋگە جول بەرمەۋ تەتىكتەرىن قاراس­تىرۋ كەرەك», دەدى س.پولىگالوۆ.

 الماتى