وتكەن اپتادا ۇندىستانداعى وڭشىلدار ەلدەگى الدىڭعى قاتارلى كومپانيانىڭ ءبىرىن مەرەكەلىك جارنامادا ۋردۋ ءتىلىن قولدانعانى ءۇشىن جارنامالارىن الىپ تاستاۋعا ماجبۇرلەدى. بۇعان سەبەپ رەتىندە ەلدە ۋردۋ ءتىلى مۇسىلماندار ءتىلى رەتىندە قابىلدانۋى ايتىلۋدا.
بيلىكتەگى پارتيا قارسى
FabIndia كومپانياسى ۇندىستانداعى ەڭ ۇلكەن مەرەكەلەردىڭ ءبىرى – ديۆالي فەستيۆالىنە ارناپ دايىنداعان جارناماعا Jashn-e-Rivaaz دەگەن اتاۋ قولدانادى. بۇل ۋردۋ تىلىندە «داستۇرلەر مەرەكەسى» دەگەن ماعىنا بەرەدى.
پرەمەر-مينيستر نارەندا موديگە تيەسىلى Bharatiya Janata Party (BJP) پارتياسى بۇل يدەياعا اسا قۋانبادى. نەگىزىنەن اتالعان پارتيا حالىق اراسىندا يسلاموفوبيا ارەكەتتەرىمەن تانىمال.
ولاردى قولداۋشىلار دا تابىلا كەتتى. الەۋمەتتىك جەلىلەردە «ديۆالي داستۇرلەر مەرەكەسى ەمەس» دەگەن جازبالار پايدا بولدى.
FabIndia – كيىم-كەشەك, ءۇي زاتتارى مەن ازىق-ت ۇلىك ساتاتىن دۇكەندەر جەلىسى. ونىڭ مەملەكەت بويىنشا جانە شەتەلدەردە جۇزدەگەن دۇكەنى بار. ەندى الگى جارناما سالدارىنان كومپانيا ەكونوميكالىق قيىندىقتارعا تاپ بولۋى مۇمكىن. ويتكەنى جارناما شىققان كۇننەن كوپ ۇزاماي BJP مەن باسقا دا ۇلتشىل توپتار الەۋمەتتىك جەلىدە كومپانيانى ءسوز ەتىپ, برەندتى ۇندىستاندىقتاردىڭ ءدىني سەزىمىن جانشىدى دەپ ايىپتادى.
«حيندۋتۆا» جوباسى ۋردۋ ءتىلىن مۇسىلمان ءتىلى رەتىندە قاراستىرادى. ۋردۋدى تولىققاندى ءتىل ساناماۋ مۇسىلمان قوعامداستىعىن مارگيناليزاتسيالاۋدىڭ ۇلكەن جوباسىنىڭ بولىگى بولىپ تابىلادى, ءىس جۇزىندە ونى فيزيكالىق تۇردە جويادى», دەدى نيۋ-دەليدەگى دجاۆاحارلال نەرۋ ۋنيۆەرسيتەتى ساياسي زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ پروفەسسورى نيۆەديتا مەنون.
رەسمي 22 ءتىلدىڭ ءبىرى
ۋردۋ ءتىلى ءۇندىستاننىڭ سولتۇستىگىنە ۇلى موعولداردىڭ بيلىگى كەزىندە قولدانىلعان. ءتىل ماماندارى مەن تاريحشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ۋردۋ مەن حيندي باستاپقىدا دەلي ايماعىنىڭ ديالەكتىسى سانالاتىن «حادي بوليدان» شىققان. ول سونىمەن قاتار پارسى, تۇرىك جانە اراب تىلدەرىنەن قۇرالعان.
بريتاندىقتار سۋبكونتينەنتتى وتارلاعانعا دەيىن ۋردۋ جانە ءۇندى تىلدەرى بىرىكتىرىلىپ, ورتاق «حيندۋستاني» دەگەن اتاۋعا يە بولدى. بۇل ءحيندۋستانيدى بريتاندىق لينگۆيست دجون گيلكريست ەكى ۇلكەن كاتەگورياعا جىكتەپ, انىقتاعان. نەگىزىنەن پارسى جانە اراب تىلدەرىنە ۇقساس سوزدەر ۋردۋ ءتىلى رەتىندە انىقتالىپ, ال سانسكريتكە ۇقساس سوزدەر حيندي دەپ بەلگىلەندى.
ال «حيندۋتۆا» ءۇندىستاندى ەتنوستىق ءۇندى مەملەكەتىنە اينالدىرۋدى كوزدەيتىن عاسىرلارعا جالعاسقان ۇندىلەردىڭ ۇستەمدىك قوزعالىسىنا جاتادى.
عاسىرلار بويى ۇندىستانداعى ۇندىلەر, مۇسىلماندار جانە سيكحتەر ۋردۋ تىلىندە كەڭىنەن سويلەدى. ۋردۋ تىلىندە جازعان قالامگەرلەر قاتارىنا مۋنشي پرەمچاند, رادجيندەر سينگح بەدي, فيراك گوراكحپۋري جانە گۇلزاردى جاتقىزۋعا بولادى.
بۇگىنگى تاڭدا ۋردۋ ءۇندىستان كونستيتۋتسياسى رەسمي دەپ تانىعان 22 ءتىلدىڭ قاتارىنا كىرەدى.
ۋردۋ پوەزيا مەن ادەبيەتتەن باسقا, باتىس مۋمباي قالاسىندا ورنالاسقان ءۇندى كينويندۋسترياسىنىڭ نەگىزى بولليۆۋدقا ۇلكەن اسەر ەتتى. ۋردۋ تىلىندە كوپتەگەن ستسەناريست فيلم ستسەناريلەرىن, فيلمدەرگە ارنالعان اندەر مەن ديالوگتەر جازدى.
ء ۇندىستان حالقىنا ورتاق قۇندىلىق
FabIndia جانجالىنان كەيىن كوپتەگەن الەۋمەتتىك مەديا قولدانۋشىسى ايگىلى بولليۆۋد ديالوگتەرى جانە اندەرىمەن ءبولىسىپ, حيندي تىلىندەگى سوزدەردى ۋردۋ سوزدەرىمەن الماستىرىپ, جارناماداعى سوزدەردىڭ اسەرى حالىققا كەرى اسەرىن تيگىزبەگەنىن كورسەتۋگە تىرىستى.
بىرنەشە بولليۆۋد فيلمدەرىن جازعان ستسەناريست دجاۆەد سيدديكي ۋردۋ ءۇندى كينويندۋسترياسىندا باسقا تىلدەرگە قاراعاندا جاقسى ىقپالعا يە ەكەنىن, دەگەنمەن سوڭعى بىرنەشە ونجىلدىقتا ترەندتىڭ وزگەرگەنىن ايتادى. وعان قوسا د.سيدديكي ءۇندىستاننىڭ تانىمال مادەنيەتىندەگى ۋردۋ اسەرى قاشاندا ساقتالاتىنىن ايتتى.
ء«سىز كەز كەلگەن ءاندى ۋردۋ تىلىندە «جۇرەك» ماعىناسىن بەرەتىن «dil» ءسوزىنسىز, «موحاببات» جانە باسقا سوزدەرسىز جازا المايسىز. حيندي تىلىندە ءسوز جوق دەۋگە كەلمەيدى, بىراق ۋردۋ تىلىندەگى فونەتيكا مەن مۋزىكا باسقا تىلدە تابىلمايدى», دەدى ستسەناريست.
قوس ءتىلدىڭ ءبولىنۋى قاشان باستالدى؟
ءۇندىستاننىڭ سۋبكونتينەنتىندەگى ۇلى موعولداردىڭ 400 جىلدىق بيلىگى كەزىندە اكىمشىلىكتىڭ رەسمي ءتىلى پارسى ءتىلى ەدى.
«1857 جىلدان باستاپ حيندي مەن ۋردۋ اراسىندا, اسىرەسە قازىرگى ۋتتار-پرادەش شتاتىندا 1900 جىلعا دەيىن سوزىلعان داۋ تۋدى», دەيدى اليگارح مۇسىلمان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريح پروفەسسورى موحامماد سادجاد.
م.سادجاد «وتارلىق مەملەكەت» كۇشەيتكەن تىلدىك الشاقتىق جازۋعا نەگىزدەلگەنىن ايتادى. ۋردۋ پارسى-اراب ارىپتەرىنەن الىنعان ناستاليكتى قولدانادى, ال حيندي دەۆاناگاري جازۋىن قولدانادى.
كريستوفەر روللاند كينگ ءوزىنىڭ ء«بىر ءتىل, ەكى جازۋ: ءحىح عاسىرداعى ءۇندىستاننىڭ سولتۇستىگىندەگى حيندي قوزعالىسى» كىتابىندا حيندي مەن ۋردۋ «لينگۆيستيكالىق تۇرعىدان ەمەس, ساياسي جانە مادەني تۇرعىدان ەكى ءتۇرلى ءتىل بولىپ سانالادى», دەپ جازدى.
دەۆاناگاريدى حيندي ءۇشىن رەسمي قارىپ ەتۋ تالاپتارى ارتقان سايىن, 1900 جىلى بريتاندىق اكىمشىلىك بۇل قارىپتى سوتتارعا مىندەتتى تۇردە قولدانۋعا بۇيرىق بەردى. سودان بەرى حيندي ءۇندىستاننىڭ سولتۇستىگىندەگى ۇندىلەرمەن, ال ۋردۋ ءتىلى مۇسىلماندارمەن بايلانىستى بولدى.
ۋردۋ پارسى-اراب ءالفاۆيتىن ءۇندىستاننىڭ بوستاندىق قوزعالىسىنىڭ كوپتەگەن جەتەكشىسى بريتاندىق بيلىككە قارسى كۇرەستە قولداندى. لينگۆيست گانەش ن.دەۆي 1942 جىلى قازىرگى باتىس بەنگاليا شتاتىنىڭ اتاقتى بوستاندىق كۇرەسشىسى سۋبحاس چاندرا بوسە بريتاندىقتارمەن كۇرەسۋ ءۇشىن اسكەر قۇرعاندا, ونى «ازاد حيند فاۋدج» دەپ اتاعانىن ايتتى. ۋردۋ تىلىندەگى «ازاد» ەركىن نەمەسە تاۋەلسىز دەگەن ماعىنا بىلدىرەدى.
ءۇندىستان تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى ۋردۋ تىلىندە سويلەۋشىلەردىڭ سانى ازايىپ, حيندي تىلىندە سويلەيتىندەر تۇراقتى ءوستى دەيدى ساراپشىلار. بيلەۋشى BJP ءحينديدى ءۇندىستاننىڭ ۇلتتىق تىلىنە اينالدىرۋ تۋرالى بىرنەشە رەت ايتقان, بىراق ءالى كۇنگە دەيىن نەگىزىنەن وڭتۇستىك پەن شىعىستىڭ قاتاڭ قارسىلىعىنا ۇشىراپ كەلەدى.