قازاق حالقىنىڭ جاراتىلىس ەرەكشەلىگى – قورشاعان ورتا, تىلسىم تابيعاتپەن بىتە قايناسىپ جاتىر. ياعني ادام بالاسى ءوزى ءومىر سۇرگەن اينالاسىن تانىپ, ءبىلۋى ونىڭ تىرشىلىك ەتۋ داعدىسىن جەڭىلدەتەرى انىق. وسى ورايدا, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىندا: ء«بىزدىڭ اتا-بابالارىمىز قورشاعان ورتامەن ەتەنە ءومىر ءسۇرىپ, وزدەرىن تابيعاتتىڭ اجىراماس بولشەگى ساناعان. بۇل باستى تۇرمىس قاعيداتى ۇلى دالانى مەكەندەگەن حالىقتاردىڭ دۇنيەتانىمى مەن قۇندىلىقتارىن قالىپتاستىردى» دەيدى. ۇلت كوشباسشىسى ايتقانداي, حالقىمىزدىڭ دۇنيەتانىمىنا اسەر ەتىپ, ەرتە داۋىردە ناعىز تىرشىلىكتىڭ وزەگىنە اينالعان ونەرىنىڭ ءبىرى – قازاقتىڭ اڭشىلىق كاسىبى. بۇل ورايدا, وسى ونەردىڭ بۇگىنگى تاڭدا قوعامداعى ورنى مەن ماڭىزى جايلى ءبىلۋ ءۇشىن ەلوردا تورىندە ورنالاسقان س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ورمان شارۋاشىلىعى, جابايى تابيعات جانە قورشاعان ورتا فاكۋلتەتى اڭشىلىقتانۋ جانە بالىق شارۋاشىلىعى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى جاسحايىر قاراعويشين مىرزانى سوزگە تارتتىق.
– جاسحايىر مۇحانعالي ۇلى, ءسىز باسقارىپ وتىرعان كافەدرادا قازاقتىڭ اڭشىلىق مادەنيەتى تۋرالى ءپان وقىتىلادى ەكەن. وسى تۋرالى گازەت وقىرماندارىنا ماعلۇمات بەرسەڭىز؟
– جالپى ايتسام, حالقىمىزدىڭ اڭشىلىق مادەنيەتى ءوز زامانىندا ۇلكەن ءىلىم رەتىندە قالىپتاسىپ, اتادان بالاعا ۇزبەي جالعاسقان ساباقتاستىق نەگىزىندە دامىپ وتىردى. وسى مۇددە تۇرعىسىنان ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەت اڭشى يتتەردى پايدالانىپ اڭ اۋلاۋ مادەنيەتىن وقىتۋدى قولعا الىپ وتىر. ناقتىراق ايتسام, ماماندىق اشىلعاننان باستاپ كافەدرادا «اڭشىلىقتانۋ جانە اڭ شارۋاشىلىعى» ماماندىعىنىڭ ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىنا «قازاقستانداعى اڭشىلىق يت شارۋاشىلىعى» اتتى ارنايى ءپان ەنگىزىلدى. ستۋدەنتتەرگە وسى ءپاندى وقىتۋ بارىسىندا, قازاق تازىسىن كۇتىپ-باعۋ, اڭشىلىققا باۋلۋ جانە ءوسىرۋ جولدارى, قاجەتتى ۆەتەرينارلىق پرەپاراتتار, ياعني دەنساۋلىعىن ساقتاۋ سياقتى تاجىريبەلىك تالاپتاردى يگەرۋ قاجەتتىلىگىن تۋىنداتۋمەن قاتار, ونى عىلىمي تەوريالىق بىلىممەن ۇشتاستىرۋ ءىسىن وڭتايلى اتقارىپ جاتىرمىز.
وسى ماقساتتا, 2018 جىلدان وقۋ پروتسەسىنە ءبىر جۇپ تازى كافەدراعا الىندى. ناتيجەسىندە, بۇل يتتەر كۇشىكتەپ, كادىمگىدەي شاعىن ءۇيىر پايدا بولدى. ولاردى باپتاپ-كۇتۋ ىسىنە ستۋدەنتتەر تارتىلىپ, وقۋ ءىسىنىڭ تاجىريبەلىك تالاپتارى جولعا قويىلا باستادى.
– سىزدەردىڭ قولدارىڭىزدا اتالمىش ءپاندى ۇيرەتەتىن وقۋلىق نەمەسە نۇسقاۋلىق بار ما؟
– ازىرگە تولىق كەمەلدەنگەن دايىن نۇسقاۋلىق جوق دەۋگە بولادى. دەسە دە, وقىتۋشىلار مەن ستۋدەنتتەر وزدەرى تالاپتانىپ, ىزدەنۋدىڭ ارقاسىندا تازى ءيتتى باعىپ-قاعۋدىڭ, اسىرەسە تازى كۇشىگىن امان-ەسەن جەتىلدىرۋدىڭ تاجىريبەلىك ءادىس-ايلاسىن ءىس جۇزىندە ۇيرەنۋ ۇستىندە. اسىرەسە, تازىنى اڭشىلىققا بەيىمدەۋدىڭ تابيعي ەرەكشەلىگى, ەڭ باستىسى قولدا بار تۇقىم ارقىلى قازاق تازىسىنىڭ باسقا يتتەردەن ستاندارتتىق ايىرماشىلىعى قانداي؟ دەگەن سۇراقتاردى يگەرۋدە.
بۇل ورايدا, ايتا كەتەرلىك دۇنيە, بۇعان دەيىن وتاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا «تازىتانۋ» ءىلىمى جۇيەلى باعدارلامالىق سيپاتتا وقىتىلعان جوق. سول سەبەپتى ءبىز بۇل ءىلىمنىڭ عىلىمي-تاجىريبەلىك ماڭىزىن ورنىقتىرۋ ءۇشىن ءبىر ستۋدەنتكە ديپلوم جۇمىسىن جازدىردىق. مۇندا تازى كۇشىگىنىڭ تۋعان ساتىنەن باستاپ التى ايعا دەيىنگى ءوسىپ-جەتىلۋى, قورەكتەنۋى, ازىقتىڭ قۇرامى, دارىلىك ۆيتاميندەر جانە ونى پايدالانۋ, ۋاقىتىندا ۆاكتسينالاۋ, اۋىرعان جاعدايدا ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋ ۇدەرىسى تولىق باياندالدى.
ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەت 2019 جىلى «قانسونار» اڭشىلىق شارۋاشىلىعى قاۋىمداستىعىمەن بىرلەسىپ حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا وتكىزدى. وسى باسقوسۋدا قازاق تازىسىن الەمدىك ستاندارتقا ساي ءوسىرۋدىڭ قاجەتتىلىگى ءسوز بولىپ, ول ءۇشىن قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى جانىنان تازى وسىرەتىن پيتومنيك قۇرۋ ماسەلەسى ءسوز بولدى. سەبەبى ۋنيۆەرسيتەتتە مامان عالىمدار بار, ءارى بولاشاقتا لابوراتوريا جاساقتاپ جۇيەلى جۇمىس اتقارۋعا مۇمكىندىك جەتكىلىكتى. بۇل باستاما بولاشاقتا قولداۋدى قاجەت ەتەدى.
ەندىگى ماقساتىمىز – قولداعى تازىلاردى عىلىمي-گەنەتيكالىق سۇرىپتاۋ ارقىلى بەس-التى ۇرپاقتان كەيىن ناعىز قازاقى ستاندارتقا ساي ساپالى تازى تۇقىمىن كوبەيتۋ. ول ءۇشىن قازىرگى تازىلاردىڭ سىرتقى مورفولوگيالىق سيپاتىنا باسا نازار اۋدارىپ وتىرمىز. بىراق تاجىريبەلىك جۇمىستارىمىز قولداعى تازىلار ەكى-ءۇش كۇشىكتەگەن سوڭ توقتاپ قالدى. بۇعان سەبەپ, ءبىز وقۋ ىسىنە پايدالانىپ جۇرگەن تازىلاردى ودان ءارى زەرتتەۋ مەن كۇتىپ-باعۋعا قارجى ماسەلەسىنىڭ تاپشىلىعى قول بايلاۋدا.
– قارجىلىق مۇمكىندىكتى شەشۋدىڭ باسقاداي جولى بولمادى ما؟ تازى وسىرۋمەن اينالىساتىن ەلىمىزدە باسقا ۇيىم-مەكەمەلەر بار ما؟
– قارجىلىق مۇمكىندىككە قول جەتكىزۋ ءۇشىن بىرنەشە رەت عىلىمي جوبالار دايىنداپ, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى جاريالاعان قارجىلاندىرۋ گرانتىنا ۇسىندىق, دەسە دە قولداۋ بولماعاندىقتان جوبا قارجىلاندىرىلماي قالدى. 2019 جىلى ۋنيۆەرستەتىمىزگە تاجىريبە الماسۋعا كەلگەن فرانتسۋز عالىمى بىزگە قازاق تازىسىنىڭ گەنەتيكالىق تۇرعىدان ەۋروستاندارتقا ساي عىلىمي نەگىزدەرىن جاساۋعا كومەكتەسەتىنىن ايتتى, قارجى تاپشىلىعى كەدەرگى بولدى. اينالىپ كەلگەندە, تازىلارىمىزدى زەرتتەۋ جۇمىستارىن ۋاقىتشا توقتاتۋعا تۋرا كەلدى.
ال تازى اسىراۋمەن اينالىساتىن ەلىمىزدە جەكە تۇلعالار بار. بىراق بۇلاردىڭ شارۋاشىلىعى كوممەرتسيالىق ماقساتقا ساي قۇرىلعان. مىسالى, الماتىدا كونستانتين پلاحوۆ دەيتىن زوولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى بولعان, تەريولوگ عالىم اركادي سلۋدسكي دايىنداعان ستاندارت بويىنشا تازى ءوسىرىپ وتىرعان كورىنەدى. بۇل كىسىنىڭ ارنايى پيتومنيگى دە بار. ونىڭ سىرتىندا كوكشەتاۋلىق ورالبەك قايسانوۆ تا قازاقى تازى-توبەت وسىرۋمەن اينالىسۋدا.
– وسى ورايدا, مامان رەتىندە وزىڭىزدەن سۇرايتىن دۇنيە: ماجىلىستە «جانۋارلارعا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى قارالىپ جاتىر. وسى قۇجاتتا بۇعان دەيىن ەل اراسىندا كەڭ ەتەك العان «يت تالاستىرۋ» ماسەلەسى شەكتەلەتىن بولدى. بۇعان قانداي پىكىر ايتاسىز؟
– ءوزىڭىز اتاپ وتكەندەي «يت تالاستىرۋ» ماسەلەسى حالىق اراسىندا اسا ءبىر ۇنامسىز, ۇلتتىق مەنتاليتەتىمىزگە جات دۇنيە. قازاق توبەتىنىڭ جاراتىلىس بەيىمدىلىگى توبەلەسكە ارنالماعان. ول يەسىنە كومەكتەسۋشى قايىرىمدى حايۋان. ونىڭ سىرتىندا دانا حالقىمىز بەرەكەسىز ءىستى «يتشە ىرىلداستى», «يتشە تالاستى», ء«يتتىڭ تىرلىگىن جاسادى» دەپ جيىركەنىشتى سيپاتتا بەينەلەپ ايتقان. ەندەشە, وسىنداي ۇلتتىق تاربيەلىك تۇرعىدان جات سانالاتىن ءىستى تىيعان دۇرىس.
يت تالاستىرۋشىلاردىڭ پىكىرىنە قاراساق, حايۋاندى توبەلەستىرۋ ارقىلى «جاقسى تۇقىم سۇرىپتاپ, سىناقتان وتكىزەمىز» دەيدى. بۇل قاتە تۇسىنىك. گەنەتيكالىق تا, تابيعي سۇرىپتاۋ دا مۇنداي جولمەن جاسالمايدى. ونىڭ سىرتىندا بۇل قۇمار ويىنعا جاتاتىندىقتان, مۇسىلمان شاريعاتى دا قولدامايدى. يسلامدا مۇنداي تابىس حارام سانالاتىنىن بىلەسىزدەر. سونداي-اق يت تالاستىرۋ ىسىنە ەلىمىزدەگى بارلىق جانۋارلاردى قورعاۋ ۇيىمدارى قارسىلىق تانىتۋدا. ءتىپتى پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوزىنىڭ 2020 جىلعى جولداۋىندا جانۋارلارعا قارىم-قاتىناستى قوعام وركەنيەتىنىڭ ولشەمى دەپ ايتقانى تەگىن ەمەس.