جاقسىلىقتىڭ جاقسىلىعىن ايت

ءوز ءومىرىن ولەڭمەن جازىپ كەتكەن اقىن توقتاربەك ءابدىراحمان ۇلىنىڭ تۇتاس ءبىر ۇرپاقتىڭ عۇمىر بايانىنا اينالعان: ء«بىز قىرقىنشى جىلداردانبىز, تار كەزدە تۋعاندارمىز. كەشتەتىپ ءبۇر جارعانبىز, كوپ تويدان قۇر قالعانبىز, شىڭىراۋدا شىڭدالعانبىز, جىعىلىپ تۇرعاندارمىز, مۇڭدى ءان-جىرلاردانبىز, ەرتەڭگى دۋمان­دارمىز,  ءبىز قىرقىنشى جىلدار­دانبىز» دەگەن ولەڭ جولدارىنىڭ ءبىزدىڭ نەگىزگى كەيىپكەرىمىز – جاقسىلىق كاكەن ۇلىنا دا تىكەلەي قاتىسى بار. اكەسى كاكەن شولانوۆ سۇراپىل سوعىس باستالعان 1941 جىلدىڭ مامىر ايىندا اسكەرگە الىنىپ, سودان حابار-وشارسىز كەتكەن ەكەن. سول جىلدىڭ قازان ايىنىڭ 24 جۇلدىزىندا جاقسىلىق اعامىز قوستاناي وبلىسى, تورعاي اۋدانىنىڭ اقشال اۋىلىندا دۇنيەگە كەلەدى. اعامىزدىڭ اقىن جەر­لەسى سەرىكباي وسپانوۆ:

«كۇندەر ءوتتى, جۇرەكتە ارمان عانا,

تالاي, تالاي تاڭ اتتى الدان جاڭا!

ءاربىر كۇننەن كۇتەتىن جان اكەسىن,

قۇرساعىندا انانىڭ قالعان بالا.

ءبىر كورۋ بوپ اكەسىن بار تىلەگى,

اق تاڭدارعا ءۇمىتىن ارتىپ ەدى.

سوعىس ءورتى سونەر دەپ بۇل بالانىڭ,

جاقسىلىق دەپ قويىپتى اتىن ەلى» دەپ تەبىرەنە جازعان ەكەن.

اۋمالى-توك­پەلى ۋاقىتتا بالانىڭ قۇجاتى ۋاق­تىلى تولتىرىلماعاندىقتان بولار, وندا 1943 جىلدىڭ 15 قىركۇيەگى دەپ جاڭساق جازىلىپ كەتىپتى. ونى كەيىن اعامىز كوپ جىل ىزدەنىپ ءجۇرىپ قالپىنا كەلتىرىپتى. ولەڭ­مەن باستاعان سوڭ, ولەڭ جولدارىمەن جال­عاسام, اتاقتى اقىن سىر­باي ماۋلەنوۆ اعامىز «سوعىستان قايتقان سولداتتار» ولەڭىن ۇلىنان ايىرىلعان انا مەن جەسىر قالعان جار, ونداعى ورىمدەي جاس ءسابي دە, اكە كورمەي وسكەن, جاكەڭ سياقتى پەشە­نەسىنە جازىلعان تاعدىر تاۋقىمەتىن قا­يىسپاي كوتەرگەن جاندارعا ارناعانى بەلگىلى. «...كەتەردە سولدات جارىنىڭ, ىشىندە قالعان انا جىل. كوكەمدى ايتپاي تانىرمىن, دەپ ءبىر ءسابي بالا ءجۇر. قايرىلماي قالاي كەتەسىڭ, حابارسىز قالاي ول توقتار, كوردىڭ بە ونىڭ كوكەسىن, سوعىستان قايتقان سولداتتار؟..».

ەڭ بولماسا ەستەلىككە سۋرەتى دە قالماعان, اكە مەيى­رىمىنە قانباعان جاكەڭ اناسى رۋزيا­نىڭ تىلداعى ء«بارى دە وتان ءۇشىن, ءبارى دە جەڭىس ءۇشىن!» دەپ قايناعان ەڭبەكتىڭ ورتاسىندا ءجۇرىپ, انالىق پارىزىن ادال اتقارىپ, ءۇش قىزى مەن ءوزىن تىستەلەپ ءجۇرىپ وسىرگەنىن جىر عىپ ايتقاندا, تاعى دا مۇقاعالي اقىننىڭ: «قايران ءبىزدىڭ انالار, اردى ويلاعان, شىلىك شاۋىپ, شي ورىپ, باۋ بايلاعان. جىگىتتەردەن ايرىلىپ, قالماي قاراڭ, قىرمان با­سىپ, ەگىن ساپ, اربا ايداعان» دەگەن ولەڭ جولدارى ناقتى سۋرەتكە اينالىپ, كوز الدىڭا كەلەدى. قاي زاماندا دا قازاق جەسىرى مەن جەتىمىن جىلاتپاعان قاسيەتتى حالىق قوي, سونداي ساتتە تۋىسقاندارى جۇماعاليەۆ مۇقان تاتەسى مەن شولانوۆ قادىرعالي كوكەسىنىڭ جاساعان جاقسى­لىقتارىن استە ۇمىتا الماس. اسىرەسە, ولار كاكەننىڭ وتباسى ايدالادا قاراۋسىز قالماسىن دەپ, سول جىلدارى وزدەرى تۇراتىن ءشيلى اۋىلىنا كوشىرىپ الۋى دا ەرلىككە پارا-پار ەلدىكتىڭ ۇلگىسى بولاتىن.

وسى ورايدا جا­كەڭنىڭ سىنىپتاسى, قا­زاقستان جۋر­ناليستەر وداعىنىڭ مۇ­شەسى كۇل­سايران باتىرعاليقىزىنىڭ 2012 جىلى 16 قازاندا ء«بىزدىڭ تورعاي» گا­زە­تىندە اعا­مىزدىڭ 70 جىلدىق مەرەيتويىنا ارناپ جازىلعان ء«ومىردىڭ ءمانى – العا ۇمتىلۋ» اتتى ەستەلىگىنەن ءۇزىندى كەلتىرە كەتكەن دە ارتىق بولماس. ول كىسى: ء«يا, بىزدەر سول سوعىس جىلدارىنىڭ بالا­لارى ەدىك. «جەتىم كورسەڭ جەبەي ءجۇر» دەمەكشى, ءار ءسابيدىڭ ورتاسى, وزىندىك تاع­دىرى بولدى. اركىم ءدام بۇيىرعان جەردەن ءبىلىم نارىمەن سۋسىندادى. كونە تورعاي قالاسىنداعى ىبىراي التىن­سارين سالدىرعان مەكتەپ ءبىلىم بەرۋ ۇردىسىندە شوقتىعى بيىك بىردەن-ءبىر اعارتۋ ورنى بولدى. سول مەكتەپتى 1959 جىلى 90-نان اسا تۇلەكتىڭ بىردەن ءبىتىرىپ شىعۋىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى دەسەڭىزشى؟! ءالى ەسىمدە, 9-سىنىپتا وقيمىز. فيزيكا ءپانىنىڭ حاس شەبەرى قايىربەك الما­توۆتىڭ (مارقۇم ول كەزدە مەكتەپ ديرەكتورى بولاتىن) ساباق ۇستىندە: – بالالار, ارالارىڭدا كۇنى كەشە عانا جەڭىسپەن اياقتالعان ۇلى وتان سوعىسىندا, وتان ءۇشىن, ەل ءۇشىن, سەندەردىڭ بولاشاقتارىڭ ءۇشىن قاسىق قانى قالعانشا جاۋمەن سوعىسىپ, مايداننان ورالماعان اكەلەر­دىڭ بالاسى قانشا ەكەن, دەپ توسىن سۇراق قويعاندا ورىندارىنان دۇرلىگە تۇرىپ, ولار بىزدەرمىز دەگەندە, وتىرىپ قالعان­داردىڭ سانى 5-6 عانا بولاتىن. وسىنى كورگەن اعايدىڭ جابىرقاعان ءجۇزى لەزدە مەيىرىمگە تولىپ: – جارايدى. وقاسى جوق. سەندەر دە ءالى-اق ەرجەتەسىڭدەر. اكە ورنىن باساسىڭدار. جاقسى ازامات بولۋ ءۇشىن جاقسى ءبىلىم كەرەك. جاقسى وقىڭ­دار, – دەگەن ەدى. سول جىلعى مەكتەپ بىتىر­گەندەر قاتارىنان جامان بولعاندار جوقتىڭ قاسى» دەپ اپامىز تەرەڭ تول­عانعان ەكەن.

مەكتەپتى ويداعىداي اياق­تاعان جاقسىلىق اعامىز دا ارمانشىل جاستاردىڭ اق ورداسىنا اينالعان ال­ماتى قالاسىنا وقۋعا بارعىسى كەلدى. بىراق اناسى مەن باۋىرلارىن ويلاپ, جالپى ەلدەگى جاعدايدى باعامداي كەلە وزىنە ءوزى جىگەر بەرىپ: – قوي, جاقان «الىس­تان ار­بالاعانشا, جاقىننان دوربالا» دەپ, وبلىس ورتالىعى قوستانايداعى مەم­لەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتقا جول تارتتى. «تالاپتى ەرگە نۇر جاۋار» دەگەندەي, ونداعى تاريح جانە ورىس ءتىلى مەن ادەبيەتى فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇسىپ, ونى 1964 جىلى ويداعىداي ءتامامداپ شىقتى. ەلگە ەرەكشە شابىتپەن ورالعان جاس جىگىت الدىمەن اقسۋات, كەيىن ءشيلى اۋىل­دا­رىن­داعى مەكتەپتە ورىس ءتىلى مەن ادەبيەتى پانىنەن ساباق بەرىپ, العاشقى ەڭبەك جولىن باستادى. ۇستازدىقتىڭ ۇلاعاتىن ەندى ۇعىنا باستاعاندا 1965 جىلى كەڭەس اسكەرى قاتارىنا شا­قىرىلىپ, وتان ال­دىنداعى بورىشىن وزبەكستان مەن تۇر­ىكمەنستان جەرىندە وتەپ قايتتى. ول ەكى ورتادا اياۋلى اناسى رۋزيا 1966 جىلى كورگەن كوپ بەينەتتىڭ اسەرىنەن بولار, اۋرىپ ومىردەن وزدى. ومىرگە دەگەن قۇلشىنىسى, جالىنداعان جاستىق جىگەرى بويىندا الاۋلاپ تۇرعان جاقسىلىق كاكەن ۇلى ءشيلى ورتا مەك­تەبىندە مۇعالىم, ديرەكتوردىڭ وقۋ-تاربيە جۇمىسى جو­نىندەگى ورىنباسارى قىز­مەتىن اتقا­رادى. اۋداندىق باي­قاۋ­لارعا قاتىسىپ, ما­دەني ءىس-شارا­لاردىڭ ۇيىمداس­تىرۋ­شىسى عانا ەمەس, كوپتەگەن اندەردىڭ ورىنداۋشىسى دا بولادى. سول كەزدە الدىنان قۇشاعىن جايىپ تاعى دا ۇستازى قايىربەك الماتوۆ شىعادى. ول كىسى سول كەزدە جانگەلدين اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بولىپ جۇمىس اتقارىپ ءجۇر ەكەن. – وۋ, جاقان, سەن ساۋاتتى, ىسكەر ازامات بولىپسىڭ. سوعىستىڭ اۋىرتپالىعىن كو­تەرگەن, قيىندىقتا شىڭدالعان جىگىت­سىڭ, ەندى جاستارمەن جۇمىس ىستەۋىڭ كەرەك, – دەپ 1970 جىلى جانگەلدين اۋدان­دىق كومسومول كومي­تەتىنىڭ ەكىنشى حاتشى­لىعىنا سايلانۋىنا سەبەپ بولادى.

سول جىلى تورعاي وب­لىسىنىڭ اشىلۋىنا بايلانىستى جەلتوقسان ايىندا قىزمەت بابىمەن كيەلى تورعاي ولكەسىنىڭ ورتا­لىعى بوكسيت كەنىن ءوندىرۋشى ارقا­لىق قالاسىنا قونىس اۋدارىپ, وبلىستىق كومسومول كومي­تەتىنىڭ ۇگىت-ناسيحات جانە ما­دەني-كوپ­شىلىك جۇمىس ءبولىمىنىڭ مەڭ­گەرۋشىسى بولىپ سايلاندى. وبلىس ورتالىعى – ارقالىق قالاسىنىڭ الەۋ­مەت­تىك ومىرىنە بەلسەندى ارالاسىپ, بۇ­كىلوداقتىق كومسومول قۇرىلىسىنا كەلگەن جاستاردى اۋىل شارۋاشىلىعىنا, اسىرەسە ەگىن ەگۋ, قوي ءوسىرۋ جۇمىسىنا جۇ­مىلدىرىپ, جاس­تار بريگادالارىنىڭ قولايلى ەڭبەك ەتۋىنە جاعداي جاسايدى. سونىمەن قاتار جاس جىگىتتەر مەن قىز­داردىڭ وقۋى, جۇ­مىسقا ورنالاسۋى, تۇرمىس جاعدايى سياقتى ماسەلەلەردى شەشۋمەن اينالىس­تى. ەڭبەگى ەلەۋسىز قالعان جوق, 1971 جىلى قازاقستان لەنين كومسومولىنىڭ 50 جىلدىعىنا باي­لانىس­تى ورتالىق كوميتەتتىڭ «قۇرمەت گراموتاسىمەن» ماراپاتتالادى. جا­قسىلىق كاكەن ۇلى 1973-1978 جىلدارى ار­قالىق قالاسىنداعى پارتيا كو­مي­تەتىندە نۇسقاۋشى, ءبولىم مەڭ­گەرۋشىسى بولىپ ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن كەزدەرى قان­شاما مەرەكەلىك ءىس-شارا­لاردى, كونفەرەنتسيالار مەن پلەنۋمداردى ۇيىم­داستىرىپ, بايانداما, لەكتسيا دايىنداۋعا دا بىلەك تۇرە ارالاسادى. تورعاي وب­لىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ پارتيالىق باقىلاۋ كوميسسياسىندا نۇسقاۋشى بولىپ ەڭبەك ەتتى. جاقسىلىق اعامىز سول كەزدەرى وبلىستى باسقارعان ساقان قۇ­سايى­نوۆ, ەركىن اۋەلبەكوۆ جانە وراز­بەك قۋانىشەۆ سياقتى تۇلعالارمەن ارالاسىپ, ۇلگى-ونەگە العان. پارتيالىق باقىلاۋشى قىزمەتىندە جۇر­گەن كەزدە مەملەكەتتىك ءتارتىپتى ساقتاۋدى قاداعالاپ, ارىز-شاعىمداردى تەكسەرىپ, كوميسسيا جۇمىسىنا كومەك كورسەتتى, باس­تاۋىش پارتيا بيۋروسىنىڭ مۇشەسى, كاسىپوداق كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولىپ سايلاندى. سوناۋ 1988 جىلى كسرو-نىڭ «ەڭبەك ارداگەرى» مەدالىمەن ماراپاتتالىپ, قوس­تاناي وبلىسىنداعى دەنيسوۆ اۋدان­دىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ باس­قارما تور­اعاسى بولىپ جۇمىس ىستەگەنىن دە كوپشىلىك قاۋىم جاقسى بىلەدى. قوعام وتىرىستارىندا ءاردايىم وزەكتى ما­سەلەلەردى كوتەرىپ, قازاق ءتىلىنىڭ قازىرگى جاي-كۇيى تۋرالى ماعىنالى ماقالالارى اۋدان­دىق, وبلىستىق گازەت بەتتەرىندە ۇزبەي جاريالانىپ تۇردى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى ء«تىل تۋرالى» زاڭ مەن قۇجاتتاردىڭ ورىندالۋ بارىسىنا ساراپتاما جاساپ, بۇقارالىق اقپارات قۇرال­دارىنىڭ جۇمىسىنا بەلسەندى ارالاستى.

جاكەڭ 1998-2004 جىلدارى قوستاناي وبلىستىق اقپارات جانە قوعامدىق كەلىسىم «باسقارماسىندا» ابىرويلى ەڭبەك ەتىپ, قازاقستان-2030 ستراتەگيالىق باع­دارلاماسىنا ءۇن قوستى. ەل پرەز­يدەنتىنىڭ حالىققا جولداۋلارىنا وزىن­دىك زەرتتەۋ جاساپ, پىكىر جازۋمەن شۇ­عىلداندى. وسىنداي بەلسەندىلىگى مەن ماڭىزدى جۇمىستارى ءۇشىن 2001 جىلى جاق­سىلىق كاكەن ۇلىن مادە­نيەت, اقپارات جانە قوعامدىق كەلىسىم مي­نيسترلىگى «قۇرمەت گراموتاسىمەن» ماراپاتتادى. ومىرگە دەگەن ىڭكارلىك پەن ونەرگە دەگەن قۇشتارلىق جاقسىلىق اعا­مىزدى «اق داريعا» ارداگەرلەر حورىنىڭ ءانشىسى رەتىندە تانىتتى, ول ءتۇرلى دەڭ­گەيدەگى كونتسەرتتەرگە قاتىسىپ حالىق اندەرىن ناسيحاتتاۋعا بەلسەنە كىرىستى. جاكەڭ 2005 جىلى وتباسىلىق جاع­دايىمەن كەنشىلەر قالاسىنا قونىس اۋدار­دى.

2006-2021 جىلدارى مەملە­كەتتىك رامىزدەر, ءتىل مارتەبەسى, لاتىن الىپبيىنە كوشۋ, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس, ونوماستيكا ماسەلەسى, ناۋ­رىز مەيرامى, جاستار, ەرىكتىلەر جىلىنا, ۇلت­تىق دومبىرا كۇنىنە, كوروناۆيرۋس ينفەكتسياسىنا, تاعى دا باسقا تاقى­رىپتارعا ارنالعان ماقالالارى قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە رەسپۋب­لي­كالىق, وبلىستىق, قالالىق باسىلىمداردا ۇزدىك­سىز جاريالانىپ كەلەدى. بۇگىندە رۋدنىي قالاسىنىڭ ارداقتى اقساقالى رەتىندە كەڭىنەن تانىلىپ, ونەرگە دە جاقىن ارالاسىپ, «جادىرا» ۆوكالدىق توبىنىڭ بەلدى مۇشەسى رەتىندە ونىڭ «حالىقتىق ۆوكالدىق ءانسامبلى» اتاعىن الۋىنا مۇرىندىق بولدى. ساحنا تورىندە جاس كەزىنەن ءوزى ءسۇيىپ ورىندايتىن اباي­دىڭ «ايتتىم سالەم, قالامقاس», «تاتيا­نانىڭ ءانى», احمەت بايتۇر­سىن ۇلىنىڭ «قار­عاش», رامازان ەلەباەۆتىڭ «جاس قازاق», الەكساندر زاتسەپيننىڭ «نادو منوي نەبو سينەە» سياقتى اندەرىن شىرقاپ, دوم­بىراعا اۋەستىگى بار ازامات, قالالىق ءان بايقاۋلارىنا قاتىسىپ, بىرنەشە رەت جەڭىمپاز اتاندى. ەلىمىزدىڭ ەرتەڭى سانالاتىن وقۋشى جاستارعا ءتالىم-تاربيە بەرۋدەن دە قالىس قالماي, ءتۇرلى دەڭ­گەيدەگى وقۋ ورىندارىندا, كىتاپ­­حانالار مەن مۇراجايلاردا, مەكەمەلەر مەن ما­دەني ورتالىقتاردا ۇيىم­داستىرىلىپ تۇراتىن جيىندار مەن كونفەرەنتسيالارعا, ءارتۇرلى ءىس-شارالارعا ءجيى ارالاسادى.

ەل تا­ۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعىنا وراي 2021 جىلى جاقسىلىق كاكەن ۇلىنىڭ ءومىر­بايانى مەن پورترەتى رۋدنىيداعى «دوس­تىق» ساياباعىنداعى ارداگەرلەر اللەياسىنان قۇرمەتتى ورىن الدى. ماۋسىم ايىندا «ارداگەرلەر ۇيىمى» رەسپۋب­ليكالىق قوعامدىق بىر­لەس­تىگىنىڭ «قۇرمەت بەلگىسى» توسبەل­گىسىمەن ماراپاتتالدى. Nur Otan پار­تياسىنىڭ, وبلىستىق ارداگەرلەر كە­ڭەسىنىڭ مۇشەسى.

قازاق ءتىلى مەن مادەنيەتى جانە ونەرىنىڭ شىن جاناشىرى جاق­سىلىق اعامىزدىڭ سان قىرىن اشىپ سۋرەتتەي بەرۋگە ءبىر ماقالانىڭ كولەمى كوتەرمەيتىن بولعاندىقتان دا, «سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى» ازامات دەپ ءبىر­اۋىز سوزبەن قىسقا قايىرىپ, جەرگى­لىكتى اقىن ابدىعازي الماتوۆ اعامىزدىڭ: ء«الى كۇنگە باسىلعان جوق قىزۋلىعى قانىڭ­نىڭ, بيىگىنە قوناقتادىڭ بىلىكتىلىك تانىمنىڭ. اردا مىنەز قالىبىندا, القالى توپتى تىڭداتقان, سىنالعاندا كورمەدىك ءبىز, سىنعان جەرىن ساعىڭنىڭ... ... جاقسىلىققا جايلاتتىردىڭ جايلاۋ ەتىپ جانىڭدى, قاجىرىڭمەن قاينات­تىردىڭ ءوزى دە ىستىق قانىڭدى. ادام­دىقتى بيىك ۇستاپ, كەلدىڭ مىنا جا­سىڭا, ۇران ەتىپ ۇياتىڭدى, بايراق ەتىپ ارىڭ­دى» دەگەن جىر جولدارىمەن قورى­تىندىلاپ, 56 جىل بىرگە ءتۇتىن تۇتەتىپ كەلە جاتقان رايحان جەڭگەمىزدىڭ اسىل جارىن, بەس قىزدىڭ اكەسىن, جەتى جيەن مەن ەكى جيەن­شاردىڭ اسىل اتاسىن سەڭگىر كوكتەي سەكسەن جاسىمەن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتاپ, سەرگەلدەڭسىز ءومىر ءسۇرىپ, ەل يگىلىگىنە ءجۇز جاسقا جەتكەنشە تالماي قىزمەت جاساي بەرىڭىز دەپ تىلەك تىلەيمىز!

ارمان سابيتبەك ۇلى,

جۋرناليست, «اقپارات سالاسىنىڭ ۇزدىگى», رۋدنىي قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى