ومىردەن باز كەشىپ, وزىنە ءوزى قول سالۋ. بۇل نە؟ تاعدىردىڭ باسقا سالعان بولماشى قيىندىعىنان جالتارۋ ما؟ بالكىم, باسىنا تۇسكەن قانداي دا ءبىر قيىندىقتى ساناسى اۋىر قاسىرەت دەپ تانىپ, سودان قۇتىلۋدىڭ جەڭىل جولىن ىزدەگەن كەلتە ويلى ادامنىڭ ۇشقالاق امالى ما؟ الدە, تاعدىرعا تاۋبە كەلتىرۋدىڭ اسا قاجەتتىگىنەن حابارسىز جاننىڭ ويسىز شەشىمى مە؟ يمانسىز نەمەسە يمانى ءالسىز ادامدى بويىنداعى جىن-شايتانى كوزىن بايلاپ اپارىپ, بيىكتەن يتەرىپ جىبەرۋى مە, نە سۋ تۇڭعيىعىنا باتىرۋى ما, نە ۋىستاپ ءدارى ىشكىزۋى مە, نە قىل ارقاندى موينىنا سالدىرىپ قىلقىندىرۋى ما؟ الدە, اينالدىرىپ ءجۇرىپ الماي قويمايتىن دەرت سەكىلدى اۋرۋدىڭ ءبىر ءتۇرى مە, نە قاننان بەرىلگەن كەسەل مە؟ شىنىندا دا, بۇل نە؟..
ۋاقىت وتكەن سايىن ارانى اشىلا تۇسكەن, تويىمسىز, عىلىمدا «سۋيتسيد» دەپ اتالىپ كەتكەن بۇل بالەكەت جاسىڭدى دا, جاسامىسىڭدى دا «جۇتىپ» جاتىر. ولىمگە ءوز ەركىمەن يىعىن بەرىپ, جۇرت كوزىنەن سىتىلىپ تاساعا شىققاننىڭ ءاپ-ساتتە ج ۇلىنىن ۇزەتىن بۇل «ىشكى جاۋدان» جىل سايىن الەم بويىنشا ميلليونداي ادام كوز جۇمادى ەكەن. بۇعان قوسا, جاھاندا ءبىر جىلدا 20 ميلليونعا جۋىق ادام ءوزىن ءوزى ولتىرۋگە ارەكەتتەنەتىن كورىنەدى. بۇل سانداردىڭ وسىنشا كوپ بولۋىنا قازاقستان دا وزىندىك «ۇلەسىن» قوسىپ وتىر. ولاي بولسا, ەلىمىز وزىنە ءوزى قول سالۋ سيندرومىن وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى, دالىرەگى – ەكونوميكالىق, دەموگرافيالىق شىعىن, قوعامدىق كوڭىل كۇيدى تومەنگە تارتاتىن جاعىمسىز ءۇردىس رەتىندە قاراستىرىپ, ونىمەن ەل-جۇرت بولىپ كۇرەسۋدىڭ ۇتىمدى جولىن ايقىنداۋى قاجەت دەپ بىلەمىز.
كەشەگى اتا-بابالارىمىزدىڭ زامانىندا وزىنە ءوزى قول سالاتىندار نەكەن-ساياق, ءتىپتى مۇلدە بولماعان دەسەدى. ويتكەنى سالت-داستۇرگە, دىنگە بەرىكتىگى, تىيىمى, سول كەزدەگى تۋىستىق قاتىناستاردىڭ شىنايىلىعى, كىمنىڭ بولسىن باسىنا تۇسكەن اۋىرتپالىقتى قوعامداسىپ كوتەرىپ الۋ, ءبىر-ءبىرىن تىڭداي ءبىلۋ مادەنيەتىنىڭ جوعارىلىعى, وتباسىلىق قۇندىلىقتاردىڭ قاستەرلەنۋى, ءاربىر ادامنىڭ ءوز اتا-اناسىنىڭ, باۋىرلارىنىڭ الدىندا امان-ەسەن ءجۇرۋ جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ بيىكتىگى جانە باسقا دا ماڭىزدى جاعداياتتار اتا-بابالارىمىزدى وزىنە ءوزى قول سالۋ سياقتى جات قىلىققا جاقىنداتپاق تۇگىل, ءتىپتى ول تۋرالى ويلاتپاعان, ياعني, وزىنە ءوزى قول سالۋ پيعىلىنان ساناسى تازا بولعان.
اتا-بابالارىمىزدىڭ ءوز ومىرلەرىنە ۇستىن ەتكەن بەرىك قاعيدالارىنان قاتال تاعدىردان قانشاما سوققى جەسە دە اينىماعان. حح عاسىردىڭ ءون بويىندا نەبىر ناۋبەتتى كورگەن قازاق اشتان بۇراتىلىپ, ەسەڭگىرەپ, وزەگى تالىپ ولگەن, بالا-شاعاسىنىڭ, باۋىرىنىڭ, قۇداي قوسقان قوساعىنىڭ, اتا-اناسىنىڭ ءبىر ءتۇيىر دانگە زار بولىپ ءجانتاسىلىم ەتكەنىن كورىپ زار جىلاعان, «حالىق جاۋى» رەتىندە ءيتتىڭ باسىنا تىلەمەيتىن ازاپتىڭ نەشە اتاسىن باستان وتكەرگەن, قاندى سوعىستا اجال ءتونىپ تۇرسا دا قالتىراماي, ومىردەن وزىنشە ءمان ىزدەگەن, كونتسلاگەرلەردە بۇ دۇنيەنىڭ ناعىز توزاعىنا ءتۇسىپ, الىس تۇكپىرلەردە اۋىر ەڭبەككە جەگىلىپ, ەلىنە قايتۋ ورىندالماس ارمانى بولعان, بىراق باسقا تۇسكەن تاۋقىمەتتەن قۇتىلۋدىڭ شەشىمى رەتىندە وزىنە ءوزى قول سالۋ امالىنا جۇگىنبەگەن.
بۇگىنگى قوعامدا دا جەكە باسى وتە اۋىر قاسىرەتكە تاپ بولسا دا اتا-بابالارىمىز ۇستانعان قاعيدالارىمەن, ءھام بويىنداعى يمان كۇشىمەن اللانىڭ, سالت-ءداستۇردىڭ تىيىمىنان اتتاپ وتپەي, تالايلار سەكىلدى بولماشىعا بولا سىنىپ كەتپەي, باسىنداعى قايعىسىن قايسارلىقپەن كۇرەسە ءجۇرىپ جەڭىپ, قوعامعا دا, ءوز ورتاسىنا دا پايداسىن تيگىزىپ جۇرگەندەر از ەمەس. ولار – قاپىلىستا ەرلەرىنەن, ۇل-قىزدارىنان ايىرىلىپ اڭىراپ قالعان انالار, جۇبايلارى, پەرزەنتتەرى وقىس وقيعادان كوز جۇمىپ قۋ باسى قالعان اكەلەر, اتا-انالارىنان, تۋعان باۋىرلارىنان اجال اجىراتىپ كەتىپ, زار جىلاپ جالعىز قالعان ۇل مەن قىز, ويلاماعان جەردەن مۇگەدەك بولىپ قالعان نە تۋعاننان تانىندە كىناراتى بار ءار جاستاعى ادامدار جانە تاعى باسقالار.
ەلىمىزدە سۋيتسيدكە بارىپ ولگەندەردىڭ, نە وزىنە ءوزى قول سالۋ ارەكەتىن جاساعانداردىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ ومىردەن باز كەشۋگە يتەرمەلەگەن سەبەپ-سالدارلارىن زەردەلەگەندە تۇيگەنىمىز مىناۋ بولدى: ولاردىڭ باسىنا تۇسكەن ءىس (ەموتسيالىق كۇيزەلىستەر, پسيحولوگيالىق فاكتورلار, وتباسى پروبلەمالارى, قارجى تاپشىلىعى جانە ت.ب.) ءبىز جوعارىدا ۇلگى ەتە ايتقان ادامداردىڭ باسىنا تۇسكەن قيىندىقتاردىڭ جانىندا تۇككە تۇرعىسىز سەكىلدى. وسىندايدا اللاعا دەگەن سەنىمىن, يماندىلىق كۇشىن, سالت-ءداستۇر تىيىمىن تۋ ەتىپ, قانداي قيىندىق كورسە دە مويىماي, ەرىك-جىگەرىن تانىتىپ جۇرگەندەرگە رازى بولاسىڭ.
قازىرگى تاڭدا ءتيىستى ورگاندار تاراپىنان ءسۋيتسيدتىڭ ارىنىن باسۋ امالدارى قولعا الىنىپ جاتقانىمەن, ولاردىڭ وڭ اسەرى تومەن. ماسەلەن, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە 7 مىڭنان استام پەداگوگ-پسيحولوگ كۇندەلىكتى ومىردە قيىن جاعدايعا تاپ بولعان بالالارعا كومەك كورسەتەدى. الايدا ولاردىڭ باسىم بولىگى شەتەلدىك, ونىڭ ىشىندە باتىستىق تانىم-تۇسىنىككە, ويلاۋ جۇيەسىنە نەگىزدەلگەن تەوريالاردان, زەرتتەۋلەردەن, تۇجىرىمداردان, اتەيستىك كوزقاراستارعا شىرمالعان يدەيالاردان سۋسىنداعان. ولاردىڭ وسىنداي ءبىلىم-بىلىگى قازاقستاندىق الەۋمەتكە, قازاق قوعامىنا زيانىن تيگىزبەسە, ءبىز كۇتكەندەي پايداسىن بەرمەيدى دەسەك, قاتەلەسپەسپىز. سوندىقتان وتاندىق پەداگوگ-پسيحولوگتەردىڭ باتىستان كەلگەن تەوريالار مەن تۇجىرىمداردىڭ, كوزقاراستاردىڭ جەتەگىنە كوزسىز ەرىپ كەتپەۋ جاعىن ويلاستىرا وتىرىپ, شىعىس دانالىعىنان, حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىنان, سالت-داستۇرىنەن, حالىقتىق پەداگوگيكادان جاقسى دەڭگەيدە حابارى بار ماماندار دايارلاۋ ماسەلەسىن قولعا العانىمىز ءجون. مۇنداي مامانداردىڭ دىننەن دە بىلگەنى مول بولعانى وتە ماڭىزدى. ويتكەنى سۋيتسيدكە قارسى كۇرەستە يمامداردىڭ الەۋەتىن پايدالانۋ دا قاجەت بولعانىمەن, ولاردى قوسىمشا تىرەك ەتە وتىرىپ, نەگىزىنەن, ءدىن سالاسىنان حابارى مول پسيحولوگ مامانداردىڭ قىزمەتىن پايدالانعان ورىندى. ويتكەنى ولار ارنايى شتاتتار نەگىزىندە ءتيىستى ورىنداردا جۇمىس ىستەيدى. ناقتىلاي ايتقاندا, ءبىز سۋيتسيدكە قارسى ءىس-قيمىلدا جاقسى ناتيجەگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن پەداگوگ-پسيحولوگتەردىڭ قىزمەتىنە سۇيەنگىمىز كەلسە, الدىمەن ولاردىڭ جان دۇنيەلەرىن, ءبىلىم-بىلىگىن, رۋحاني ۇستانىمىن باتىستىق ەمەس, ءوز قوعامىمىزدىڭ بولمىسىنا, ءوز حالقىمىزدىڭ قۇندىلىقتارىنا سايكەستەندىرۋ جاعىن ويلاستىرعانىمىز ءجون. سول ءۇشىن بولاشاق پەداگوگ-پسيحولوگ مامانداردى دايارلاۋ, بۇل باعىتتاعى سەمينار-ترەنينگتەردى وتكىزۋ ءىسىن ۇلتتىق بولمىس, كوزقاراس اياسىندا ۇيىمداستىراتىن ۋاقىت كەلدى.
ادەتتە, حالىقتىق سانادا ءسۋيتسيدتىڭ بەلەڭ الۋى ەلدەگى الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايدىڭ تومەندىگىمەن بايلانىستىرا قاراستىرىلادى. شىن مانىندە, مۇنى دۇرىس كوزقاراس دەۋ قيىن. ويتكەنى بىرىنشىدەن, حالقىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايى تالاي ەلدەن جوعارى بولماسا تومەن ەمەس. ەكىنشىدەن, حالقىنىڭ اۋزىنان اق ماي اقتارىلىپ وتىر دەپ ەسەپتەلىنەتىن ەلدەردە دە وزىنە ءوزى قول سالۋشىلار سانى دامۋشى نە دامۋى كەنجەلەپ قالعان مەملەكەتتەردىكىنەن الدەقايدا كوپ. مىسالى, سوڭعى كەزدەرى ماجارستان, فينليانديا, ەستونيا, ليتۆا, لاتۆيا, گەرمانيا, اۋستريا, شۆەيتساريا, نيدەرلاند, جاپونيا سىندى مەملەكەتتەردە «سۋيتسيد سيندرومى» اسقىنىپ تۇر. ددۇ سۋيتسيد كەدەي ەلدەردە ەمەس, دامىعان ەلدەردە كوپ تىركەلەتىنىن ايتۋدا. بۇل تۇستا وزىنە ءوزى قول سالۋ سيندرومىنىڭ ءورشۋىن ماتەريالدىق تۇرعىدا از قامتاماسىز ەتىلۋدەن ەمەس, قوعام مۇشەلەرىنىڭ رۋحاني جۇتاڭدىققا دۋشار بولۋىنان ىزدەگەن ءجون سەكىلدى. ناقتىلاي ايتقاندا, مادەني-رۋحاني قۇندىلىقتار شەتكە ىسىرىلعان جەردە ادامداردىڭ ومىرگە دەگەن قۇلشىنىسى تومەندەپ, باسىنا تۇسكەن كەز كەلگەن ءىستى تاقسىرەت ساناپ, ودان ءولىم ارقىلى قۇتىلىپ كەتۋ ادىسىنە جۇگىنگىسى كەلىپ تۇرادى. اتاقتى الەۋمەتتانۋشى ەميل ديۋركگەيم «قوعامدىق قارىم-قاتىناس السىرەگەن جانە ادام بويىنداعى سەنىم مەن رۋحاني قۇندىلىق جويىلعان جەردە سۋيتسيد كوبەيەدى», دەپتى.
مامانداردىڭ زەرتتەۋىنە قاراعاندا, وزىنە ءوزى قول جۇمساۋ ارەكەتى كوبىنە اتەيستەر اراسىندا كوپ كەزدەسەتىن كورىنەدى. ونىڭ سەبەبى – دىنسىزدەردىڭ اللاعا جانە اقىرەتكە يمان كەلتىرمەۋلەرىندە. وسى ارادا ءبىر كوڭىل اۋدارارلىق جايت, حالقى يسلام ءدىنىن جاپپاي ۇستاناتىن ەلدەردە سۋيتسيد وتە تومەن: 100 مىڭ ادامعا شاققاندا 0,1 ادام. ال وزگە دىندەردى ۇستاناتىن قوعامداردا بۇل سيندروم جوعارى: 100 مىڭ ادامعا 11,2 ادامنان كەلەدى.
ءيا, سۋيتسيدكە بارلىق دىندەر قارسى. سولاردىڭ ىشىندە يسلام ءدىنىنىڭ وزىنە ءوزى قول سالۋ ارەكەتىنە دەگەن ۇستانىمى وتە قاتال. سوندىقتان دا سۋيتسيد ماسەلەسىنىڭ شەشىمىن يسلام دىنىنەن ىزدەۋ ءتيىمدى سياقتى. ويتكەنى وزىنە ءوزى قول جۇمساۋ – يسلامدا وتە اۋىر كۇنا. بۇل جاراتقاننىڭ پەشەنەگە جازعانىنا قارسى شىعۋ. اللا تاعالا «سونداي-اق ءبىر-ءبىرىڭدى ء(وز-وزدەرىڭدى) ولتىرمەڭدەر. ءشۇباسىز, اللا سەندەرگە وتە مەيىرىمدى. كىمدە-كىم وسى ايتىلعانداردى قاساقانا ىستەپ, شەكتەن شىعىپ, وزىنە ءھام وزگەلەرگە قيانات جاسايتىن بولسا, ءبىز ونى شىجعىرىپ ازاپتاۋ ءۇشىن الاپات وتقا تاستايمىز. بۇل اللا ءۇشىن وپ-وڭاي» (نيسا, 29-30), دەيدى.
نەگىزىندە, ءوزىن ءوزى ءولتىرۋ – كوبىنە اسقىنعان ەگويستەردىڭ ءىسى. وندايلار وزگەنى ەمەس, ءوزىن عانا ويلاپ, باسىنا تۇسكەن ىستەن ءولىم ارقىلى ازات بولۋدى عانا ويلايدى. ولار سوڭىندا اڭىراپ قالاتىن اتا-اناسىن, باۋىرلارىن, ەت جاقىندارىن قاپەرىنە دە المايدى.
يسلام ءدىنى ومىردەگى قيىنشىلىقتاردى جاي عانا سىناقتار دەپ تۇسىندىرەدى, ونىڭ ارتىنان جاقسىلىق بولاتىنىن ۇقتىرادى. بۇل ءوز كەزەگىندە اللادان ءۇمىت ۇزدىرمەيدى, سابىر ساقتاتادى, ءوزىن ءوزى ولتىرۋدەن تىيادى.
ەلىمىزدە اتالعان جاعىمسىز ءۇردىستىڭ بەلەڭ الۋىنا بۇرىنعى اتەيستىك قوعامنىڭ سالدارلارىنىڭ ازايماي وتىرعانى, قوعامداعى رۋحاني جۇتاڭدىق جانە يسلام دىنىنەن حابارىمىزدىڭ ازدىعى اسەر ەتىپ وتىر. سول ءۇشىن ەلىمىزدە وسى باعىتتا جان-جاقتى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ قاجەتتىگى ايقىن كورىنىپ تۇر.
سۋيتسيد قۇربانى بولعانداردىڭ جويداسىز امالىنا, وزىنە ءوزى قول سالۋعا بوي الدىرعانداردىڭ ارەكەتتەرىنە ولاردىڭ اتا-انالارى, مۇعالىمدەرى, كورشىلەرى, بىرگە جۇرگەن جولداستارى جانە وسىناۋ قاتەرلى ءۇردىستى اۋىزدىقتاي الماعان مەملەكەت تە جاۋاپتى. مەملەكەت قوعامدى سۋيتسيد سيندرومىنان «ەمدەۋ» ءىسىن ءوز دەڭگەيىندە ۇيىمداستىرۋى قاجەت.
ءبىزدىڭ قوعامدا يسلام ءدىنى كەڭ تاراعان. بۇل – ءبىزدىڭ باعا جەتپەس مۇمكىندىگىمىز. بىراق وسى قولدا بار الەۋەتتى ءتيىمدى پايدالانۋ ىسىندە كىناراتتار بار. وسى كىناراتتى جويۋ باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى بولۋعا ءتيىس.
ءيا, ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز وزىنە ءوزى قول سالعاندارعا سالقىن ءارى تەرىس قاراعان. ولاردىڭ مۇردەلەرى بولەك كومىلگەن دەگەن ءسوز بار. باسقا ەلدەردە دە, ماسەلەن, گرەكيادا ءوزىن ءوزى ولتىرگەن ادامداردىڭ ءمايىتىن ورتەپ جىبەرەتىن بولعان. وتكەن عاسىرلاردا ەۋروپانىڭ بىرقاتار مەملەكەتىندە ءوزىن ءوزى ولتىرگەن ادامداردى ءدىني كوزقاراسپەن قىلمىسكەرلەر دەپ ەسەپتەگەن ەكەن. بۇگىندە باسقاسىن ايتپاعاندا, قوعامىمىزدا سۋيتسيدپەن ولگەندەرگە دەگەن كوزقاراس ايقىن ەمەس. مۇنداي ساناتتاعى قازانى تابيعي نەمەسە ءتۇرلى سەبەپتەرمەن بولعان قازامەن قاتار قاراستىرامىز.
قايدان ەنگەنى بەلگىسىز, ەل ىشىندە سۋيتسيدكە بارعانداردىڭ جانازاسى شىعارىلماۋى كەرەك دەگەن ءسوز ءجيى ايتىلادى. شىن مانىندە, سولاي ما؟ ولاردىڭ جانازالارى وقىلىپ جاتىر. مۇنى كەيبىر اعايىن يمامداردىڭ شاريعات تالابىن بۇزۋى دەپ قارايدى. شىن مانىندە, بۇلاي توپشىلاۋ دۇرىس ەمەس.
قمدب شاريعات جانە ءپاتۋا ءبولىمى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى حاسان امانقۇل: «قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى شىعارعان «جانازا جانە جەرلەۋ راسىمدەرى» كىتابىندا ءوزىن ءوزى ولتىرگەن ادامنىڭ جانازاسى تۋرالى بىلاي دەلىنگەن: «ادام بالاسىنىڭ ءوز وزىنە قول جۇمساۋى – ادامدىق تۇرعىدان دا, ءدىن تۇرعىسىنان دا ۇلكەن كۇنا. ويتكەنى جان – اللانىڭ ادام بالاسىنا بەرگەن ەڭ قاسيەتتى اماناتى. ءوز ءومىرىن قيۋ – سول اماناتقا جاسالعان قيانات ءارى ۇلكەن كۇنا. پايعامبارىمىز (وعان اللانىڭ سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن) كوپتەگەن حاديستە وزىنە قول جۇمساعان ادامنىڭ ۇلكەن كۇناعا باتاتىنىن, توزاقتا ازاپ شەگەتىنىن ايتقان. وزىنە قول جۇمساۋ بۇرىنعى ۇمبەتتە دە تىيىم سالىنعان. ءبىر حاديستە: «سىزدەردەن بۇرىنعى ۇمبەتتەر اراسىندا جارالانعان ءبىر ادام اۋرۋىنا شىداي الماي قولىن پىشاقپەن كەسىپ, قان توقتاماي قانسىراپ ءولدى. سوندا اللا تاعالا: «ق ۇلىم مەن بەرگەن جانىمدى قولدان الدى. مەن وعان جۇماقتى حارام (ماقۇرىم) ەتتىم», دەگەن. ءوزىن ءوزى ولتىرگەن ادامنىڭ جانازاسىن پايعامبارىمىزدىڭ (وعان اللانىڭ سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن) وقىماعاندىعى ايتىلادى ء(مۇسلىم ريۋايات ەتكەن). الايدا ساحابالارعا ءوزىن ءوزى ولتىرگەنگە جانازا نامازىن وقۋعا تىيىم سالماعان. سوندىقتان بۇرىنعى ۋاقىتتا بىزدە كۇنانىڭ اۋىرلىعىن ءبىلدىرۋ ءارى باسقالارعا ساباق بولۋ ماقساتىندا وزىنە قول جۇمساعان ادامداردىڭ جانازاسى وقىلماعان. ال بۇگىندە قمدب مۇنداي جانازالاردى كوپ ادام جيناماي, بارىنشا تەزىرەك وتكىزۋ كەرەكتىگىن ايتادى. بۇل دا جاستارعا جانە رۋحاني ورەسى تومەن كىسىلەرگە عيبرات بولارى انىق», دەيدى.
قالاي دەسەك تە, قوعامىمىزدا وزىنە ءوزى قول سالۋ سيندرومىن بولدىرماۋ ماڭىزدى. بۇل جالپىحالىقتىق مىندەت ەكەنىن قاپەردەن شىعارمالىق.