ۇلىبريتانيانى تاڭداندىرعان « ۇلى دالا التىنى»

التاي انگلياعا كوشىپ بار­عان­داي اسەردە بولعان شىعار شەت جۇرت. بريتانيالىق كەمبريدج ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ فيتسۋيليام مۇرا­جايىندا وتكەن « ۇلى دالا التىنى» اتتى كورمە تاريحشى قاۋىمنىڭ عانا ەمەس, قاراپايىم ادامداردىڭ دا ەرەكشە قىزىعۋشىلىعى مەن تاڭدانىسىن تۋدىردى. ەلەكە سازى, شىلىكتى قورعاندارى جانە بەرەلدەگى پاتشالار جازىعىنان تابىلعان بىرەگەي ارتەفاكتىلەر­دەن تۇراتىن ەكسپوزيتسيا الەمگە ساق وركەنيەتى مەن مادەنيەتى تا­­ريحىنىڭ جاڭا بەتتەرىن اش­تى. كورمەدەگى جادىگەرلەر اتا-با­با­لارىمىزدىڭ تاۋ-كەن ونەر­كاسىبى مەن مەتاللۋرگيا, اۋىل شا­رۋاشىلىعى سالالارىن تەرەڭ مەڭگەرگەندىگىن كورسەتەدى. سونداي-اق زەرگەرلىك ونەردىڭ دە ەرتە زاماندا دامىعاندىعىن ايعاقتايتىن جادىگەرلەر كورمەدە كورىنىس تاپتى. مىسالى, ساداقشىنىڭ قابىرىنەن تابىلعان التىن زاتتارعا قاراپ, زەرگەردىڭ اسقان شەبەرلىگىن, مەتالل ءوندىرۋدىڭ ەرتە زاماندا دامى­عاندىعىن بايقاۋعا بولادى.

وبلىس باسشىسى دانيال احمە­توۆتىڭ ايتۋىنشا, « ۇلى دالا ال­تىنى» كورمەسى ەكى مەملەكەت اراسىنداعى مادەني الماسۋدىڭ ءبىر بولىگى عانا. سونىمەن قاتار الداعى ۋاقىتتا بىرلەسكەن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ جوسپارى قۇرىلعان ەكەن.

كەمبريدجدەگى كورمەگە كۋا بول­عان بري­تانيالىق جۋرناليستەر ء«دال وسى كورمە الەم جۇرتشىلىعىنىڭ ورتالىق ازيا كوشپەندىلەرى تۋرالى ويىن وزگەرتتى» دەپ جارىسا جازىستى. وزگەرتسە, وزگەرتكەندەي. سەبەبى شىعىس قازاقستانداعى قازبا جۇمىستارىنان تابىلعان جادىگەرلەر قازاق مادەنيەتىنىڭ IV-V عاسىرلاردىڭ وزىندە دامىپ كەتكەنىن كورسەتەدى. مادەنيەتى عانا ەمەس, بابالارىمىزدىڭ با­تىر­لىعىن, ەرجۇرەكتىلىگىن انىق اڭعارۋعا بولادى. كورمەگە كەلۋ­شىلەر ەكسپوناتتاردى كورۋمەن عانا شەكتەلمەيدى, قاي جەردەن تابىل­عانىنان تولىققاندى اقپارات الىپ, قازبا جۇمىستارى جۇرگەن جەردىڭ فوتوسۋرەتتەرىن تاماشالايدى.

فيتسۋيليام مۋزەيىنىڭ ديرەك­تورى ليۋك سايسوننىڭ پىكىرىن­شە, شىعىس قازاقستانداعى ارحەو­لوگيالىق قازبا جۇمىستارىنان شىققان قۇندى جادىگەرلەر بۇل كورمە ارقىلى ۇلىبريتانياعا جانە بۇكىل الەمگە تانىلۋىنا مۇمكىندىك مول.

– بىرنەشە اي بۇرىن قازبا جۇمىستارى ارقىلى الەم تاريحىن قايتا جازىپ شىعۋدىڭ مۇمكىندىگى تۋدى. كەمبريدجدە ءبىز ءۇشىن ەڭ باستىسى – ارتەفاكتىلەردى عانا ەمەس, بۇكىل ارحەولوگيالىق ۇدەرىستى جانە قازاقستاندا قول­دانىلاتىن ساراپتامالىق ءبىلىم­دى كورسەتۋ. بۇل كەمبريدج ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ مۇراجاي, تۋريزم جانە ارحەولوگيا مەن مۇراعاتتار تۋرالى عىلىم الەمىندەگى شىعىس قازاقستانداعى ارىپتەستەرىمەن سە­رىكتەستىگى تۇرعىسىنان ەرەكشە وقي­عا. ەۋروپادا العاش رەت بۇل قۇن­دى ماتەريالدار ءبىزدىڭ كەلۋ­شى­لەرگە كورسەتىلەتىنىنە وتە قۋانىشتىمىز, – دەدى ليۋك سايسون.

شىعىس قازاقستان وبلىسى­نىڭ اكىمى دانيال احمەتوۆ كورمە قو­ناق­تارىن ىلتيپاتپەن قارسى الىپ, وقيعانىڭ قازاقستان مەن ۇلى­بري­تانيا قارىم-قاتىناستارى ءۇشىن ما­ڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. قو­ناق­تارعا كورمەنى كەڭىنەن تانىس­تىر­دى. كورەرمەندەردىڭ قىزى­عۋ­شىلىعىنا قاراپ, قازاقستان مەن بىرىككەن كورولدىك اراسىندا مۋلتيمادەني قارىم-قاتىناستىڭ ورنايتىندىعىنا سەنىم ءبىلدىردى.

– « ۇلى دالا التىنى» ەكى مەم­­لەكەت اراسىنداعى ىنتىماقتاس­تىقتى نىعايتۋعا جا­سال­عان تاعى ءبىر ۇلكەن قادام. كورمە مەيىرىمدىلىك پەن ءوزارا سىي­لاستىقتىڭ جوعارى دەڭگەيىن كورسەتەدى. ول بريتان­دىق عىلىمي قاۋىمداستىقتى عانا ەمەس, ەجەلگى تاريحتىڭ اۋەسقويلارىن ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى ءبىرىنشى مىڭجىلدىقتا ۇلى دالانى مەكەندەگەن كوشپەلى ساقتاردىڭ ور­كە­نيەتىمەن تانىستىرادى. ەكس­پوزي­تسيا ءبىزدىڭ اتا-بابالارى­مىز جا­ساعان ناعىز جاۋ­­ھار تۋىندى­لار­دى ۇسىنادى. بۇل جۇمىستار ەجەلگى ساقتاردىڭ كوش­پەلى مال شا­رۋاشىلىعى, تاۋ-كەن ونەركاسىبى جانە مەتاللۋرگيا سالاسىندا بىرە­گەي مادەنيەتى مەن تەرەڭ ءبىلىمى بول­عانىن ايعاقتايدى, – دەپ اتاپ ءوتتى وبلىس اكىمى دانيال احمەتوۆ.

ايتا كەتسەك, كورمەگە بەرەلدەن, (كاتونقاراعاي اۋدانى) ەلەكە سازى وباسىنان (تارباعاتاي اۋدانى) تابىلعان ەكسپوناتتار قويىلدى. بريتانيا قوعامىنىڭ نازارىنا ۇسى­نىلعان ارتەفاكتىلەردى شىعىس قازاقستاندا, ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دە­يىنگى VII-VI عاسىرلارداعى ساق ەليتاسىنىڭ قورعاندارىنان قا­زاق ارحەولوگتارى تاپقان. بۇل كەزەڭ­دى ەجەلگى قازاقتار تاريحىنداعى «التىن عاسىر» دەپ تە اتايدى. ەكس­پوزيتسيانىڭ باستى جادىگەرى 2018 جىلى تابىلعان ب.ز.د. VI-V عا­سىرلارعا جاتاتىن – «التىن ادام». ونىڭ كيىمىندە 15 مىڭ التىن زات بار. قازبا جۇمىستارى كەزىندە قالدىقتارى قارۋ-جاراق جانە اشەكەي بۇيىمدارمەن قورشالىپ جاتقان. ودان بولەك, ميفتىك جا­نۋارلارعا اينالعان جىلقىلار رۋحاني شارانىڭ سالماعىن ارتتىرا ءتۇستى. تورتكۇل دۇنيەدەن جينالعان جەتەكشى عالىمدار جوعارى باعا بەرىپ, «الەمدىك وقيعا» دەپ اتاپ ءوتتى. ەكسپوزيتسيالاردى كورگەن مىڭ­داعان حالىق قازاقتىڭ ءتول تاريحىمەن تانىسىپ, تاڭدانىپ جاتىر. راس, قارا تەڭىزدەن ورتالىق ازياعا دەيىنگى اۋماقتى جاۋلاپ العان ەجەلگى ساق تايپالارىنىڭ التىن اشەكەيلەرى, تۇرمىستا پاي­دالانعان زاتتارى وسى كۇنگە دە­يىن جەتىپ وتىر. ءتىپتى بىلعارى مەن كيىزدەن تىگىلگەن كيىمنىڭ قي­قىم­دارى دا تابىلعان. اتاپ وت­كەنىمىز, ەكسپوناتتاردىڭ تولىق ءتىزىمى ەمەس. ايتپەسە, وبالاردان ساق­تاردىڭ وتىرىقشى بولعانىن دالەلدەيتىندەي قول ديىرمەن, جەر وشاقتار دا تابىلعان. ياعني سكيف­تىك ساقتاردىڭ ۇن جاساعانىن, ەگىن­­شىلىكپەن اينالىسقانىن دا­لەل­دەيدى. ال كورمەگە قويىل­عان قۇن­دى زاتتاردىڭ كوبى وتكەن جىل­­دارى عانا تابىلعان. كورەر­مەن­دەردىڭ ايتۋىنشا, ءاربىر جادى­گەر سان عاسىر ءوتىپ كەتكەن دا­ۋىر­لەرگە جەتەلەپ اكەتكەندەي اسەر قال­دىردى. سالتاناتتى شارا كە­زىندە بريتانيالىق ارحەولوگ­تەر شىعىس قازاقستان اۋماعىنداعى قازبا جۇمىستارىنا قاتىسۋعا نيەت ءبىلدىرىپ, ەكى ەلدىڭ ىنتىماق­تاستىعى تەك وسى ەكسپوزيتسيامەن شەكتەلمەيتىنىن جەتكىزدى.

– بۇل كورمە انگليا ءۇشىن ەرەكشە بولدى. ءبىز ونى كەمبريدجدە وتكىزگەنىمىز ءۇشىن ماقتانامىز. ارحەولوگ رەتىندە مۇنىڭ ءبارىن ءوز كوزىممەن كورگەنىمە وتە قۋا­نى­ش-­ تىمىن. مەنى ەكى مىڭ جىل بۇ­رىن ءومىر سۇرگەن ادامداردىڭ ما­دەنيەتى تاڭعالدىردى. ويلاڭىز­شى, كوش­پەندىلەردىڭ ەگىنشىلىك جانە وندىرىسپەن قاتار اينالىسقانى قانداي عاجاپ. ورايى كەلسە, سىز­دەردە وتەتىن ارحەولوگيالىق ەكس­پەديتسياعا قاتىسار ەدىم, – دەدى كەم­بريدج ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ارحەولوگيا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى سيپريان برۋدبانك. ەستەرىڭىزگە سالا كەتسەك, في­تسۋيليام مۋزەيىندە ۇيىمداس­تى­­­رىلعان « ۇلى دالا التىنى» ەكس­­­پو­زيتسياسى 2022 جىل­دىڭ 30 قاڭ­­تارىنا دەيىن جۇ­مىسىن جال­عاستىرادى.

شىعىس قازاقستان وبلىسى