ءبىزدىڭ بۇگىنگى كەيىپكەرىمىز – نورۆەگيانىڭ ازاماتى گۋننار گارفورس. 37 جاسىندا الەمنىڭ 198 ەلىن ارالاپ, 19 ەلدى ءبىر تاۋلىك ىشىندە باسىپ ءوتىپ, گيننەس رەكوردىن جاڭارتقان جيھانكەز.
2012 جىلى ءبىر كۇن ىشىندە بەس كونتينەنتتى ارالاپ شىعىپ, گيننەستىڭ رەكوردتار كىتابىنا ەندى. قازاقستانعا ءتورت رەت كەلىپ كەتكەن گۋننار ساياحاتشى عانا ەمەس, تانىمال جۋرناليست, بىرنەشە كىتاپ اۆتورى, حابار تاراتۋ (broadcasting) مەن جاڭا مەديانىڭ وتە ىقپالدى مامانى. موبيلدىك تەلەۆيزيادا دەربەستەندىرىلگەن جارناما (personalized ads) قىزمەتىن جانە ينتەراكتيۆتىكتىڭ ىلگەرى تۇرلەرىن العاش ەنگىزگەن. وسى تاقىرىپتار بويىنشا كوپتەگەن كونفەرەنتسيادا, كومپانيادا, ۋنيۆەرسيتەتتە, ءتىپتى تۇرمەلەردە دە ءدارىس وقيدى ەكەن. قازاقستاننىڭ نورۆەگياداعى ەلشىلىگىنىڭ وكىلى تالعات جۇماعۇلوۆتىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن گۋننارمەن عالامتوردا اڭگىمەلەسۋدىڭ رەتى كەلدى.
– گۋننار مىرزا, جۋىردا اۋستراليالىق جاڭالىقتار پورتالىنا بەرگەن سۇحباتىڭىزدا 2004 جىلى قىرعىزستان مەن قازاقستاننىڭ قوناقجايلىلىعىنا ءتانتى بولعانىڭىزدى, سوسىن «ستان» دەگەن جالعاۋمەن اياقتالاتىن بارلىق ەلدەرگە بارماق بولعانىڭىزدى ايتىپسىز. ەندى بىزگە سول ساپارىڭىز تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز؟
– 2014 جىلى قازاقستان مەن قىرعىزستانعا جۇمىس بارىسىمەن كەلىپ-كەتۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. مەنى ەكى ەلدىڭ دە تابيعاتى قىزىقتىردى. سودان كەيىنگى كوڭىلىمنەن شىققان فاكتور – قاسىمداعى ادامداردىڭ ماعان دەگەن ىقىلاسى. ولار مەنى تۋريست ەمەس, كوپتەن ساعىنىپ كۇتكەن اعايىنى, دوسى رەتىندە قابىلدادى.
مەن بۇل ساپارعا تۋعان باۋىرىممەن بىرگە شىقتىم. العاشقى ساپارىمىز بىشكەكتەن باستالدى. قازىر تابيعاتتىڭ تاڭعاجايىپ سۇلۋلىعىن كورسەم, ونى الاتاۋ بوكتەرىمەن سالىستىرا قارايتىن كۇيگە جەتتىم. قىرعىز قىزدارىنىڭ قولىنان تاتقان ءدام ءالى كۇنگە دەيىن تاڭدايىمدا قالىپ قويىپتى. قىرعىز باۋىرلار ءبىزدى جەردەن 4300 مەتر بيىكتە, الاڭقايعا تىگىلگەن اپپاق كيىز ۇيدە كۇتتى. تاۋدىڭ ورتاسىنداعى شاعىن عانا الاڭدا اپپاق كيىز ءۇي, حور قىزىنداي كوركەم قىزداردىڭ ءيىلىپ قىزمەت قىلىپ جۇرگەنى قانداي كەرەمەت! ادەتتە, ەۋروپا ەلدەرىندە قىزدار پلاستيكالىق وتا جاساپ, قاسىن, كىرپىگىن, مۇرنىن, ءتىپتى ەرنىن دە تۇزەتىپ الادى. ال مۇندا تابيعي سۇلۋلىعىن ساقتاعان ادەمى قىزداردى العاش رەت كوردىم... سودان كەيىن ساپارىمىزعا سەبەپ بولعان قازاقستانعا ات باسىن بۇردىق.
– دەمەك ساپارىڭىزدىڭ تۇپكى ماقساتى تەك ساياحاتتاۋ عانا بولماعانى عوي؟..
– ءيا, جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمدەي, نۇر-سۇلتان قالاسىندا حالىقارالىق جيىنعا شاقىرىلعانمىن. ساپار ءبىر كۇندىك بولعاندىقتان, جيىن بىتكەن سوڭ تۇنگى قالانى ارالادىق. قازاقتاردىڭ از عانا ۋاقىت ىشىندە ايدىڭ اۋزىنان تۇسە قالعانداي اسەم قالا سالعانى كوڭىلىمىزدەن شىقتى. مۇندا دا كوپتەن كەزدەسپەگەن باۋىردى كۇتكەندەي ىقىلاس, قوناقجايلىلىق پەيىل الدىمىزدان شىقتى. الماتى جايلى بۇرىن دا كوپ ەستيتىنمىن. ەرتەسىنە باۋىرىم ەكەۋمىز سول الماتىعا كەلدىك. الماتى مەنىڭ جۇرەگىمدە ءىز قالدىرعان قاستەرلى قالالاردىڭ ءبىرى بولدى. نەگە دەسەڭىز, مۇندا تۇڭعىش رەت ءبىر كورگەننەن عاشىق بولىپ, قۇلاي ءسۇيۋدىڭ نە ەكەنىن سەزىندىم. جاسىراتىنى جوق, قازاق قىزىنا عاشىق بولىپ قالدىم. ارادا بىرەر جىل وتكەندە جۇرەگىمدى جاۋلاپ العان ارۋمەن بەرليندە كەزدەستىك. اتاقتى مەدەۋگە بارىپ, شىمبۇلاقتى كوردىك. فوتو-تۇزاق قۇرىپ, الەمدە سيرەك كەزدەسەتىن قار بارىسىنىڭ تىرشىلىگىن سىرتتاي قىزىقتادىق.
ەرەكشە تولقىدىق! بۇل سەزىمدى سوزبەن جەتكىزۋ ءتىپتى مۇمكىن ەمەس. وسى ساپاردان كەيىن تەك ەكى ەلمەن شەكتەلمەي, ورتالىق ازيانىڭ بەس مەملەكەتىن دە ارالاپ شىعۋعا شەشىم قابىلدادىم. مۇنداي شەشىمدى الماتىدا شىمبۇلاقتا تۇرىپ قابىلدادىم.
ساپار بارىسىندا قازاقستان مەن قىرعىزستاننىڭ تۋريزم سالاسىن دامىتۋ بويىنشا اتقارىپ جاتقان شارۋالارى كوڭىلدەن شىقتى. قازىر ادامزاتتى قولمەن جاسالعان دۇنيەمەن قىزىقتىرا المايسىڭ. ونى التىنمەن اپتاپ قويساڭ دا وعان ەشكىم سەلت ەتپەيدى. ال تابيعاتتىڭ سۇلۋلىعىنا سەلت ەتپەيتىن ادام جوق. ءتۋريزمنىڭ تىرەگى دە سول. الاتاۋدىڭ بوكتەرىندەگى ادام اياعى باسپاعان تۇمسا تابيعاتتى ءبىر كورۋ ءۇشىن كەز كەلگەن جيھانكەز دۇنيەنىڭ بار قىزىعىن تارك ەتۋگە دايىن ەكەنىنە ءباس تىگەمىن.
– ەۋروپادا بولعاندا «ستانمەن» اياقتالاتىن ەلدەرگە دەگەن كوزقاراستىڭ بىرجاقتى ەكەنىن تالاي رەت بايقاعانمىن. وسى ساپاردان كەيىن ءبىزدىڭ ايماقتاعى ەلدەرگە دەگەن كوزقاراسىڭىز وزگەردى مە؟
– ارينە! مەن وعان دەيىن ورتالىق ازيا ەلدەرى, ءسىز ايتپاقشى «ستانمەن» اياقتالاتىن ەلدەردە بولماعاندىقتان, بۇل ەلدەرگە دەگەن كوزقاراسىم ەكىۇداي ەدى. قازاقستاننىڭ «مەدەۋ» مۇز ايدىنىندا الەمدىك دەڭگەيدەگى رەكوردتاردىڭ تالاي رەت جاڭارعانىن سىرتتاي عانا بىلەتىنمىن. بۇلاي دەپ بولە-جارا ايتۋىما سەبەپ تە بار. سەبەبى قازاقستاندىق اتاقتى شاڭعىشى ۆلاديمير سميرنوۆ ءبىزدىڭ نورۆەگياداعى ارىپتەستەرىمەن تالاي باق سىناسقان. قازاقستانعا سوڭعى رەت 2017 جىلى باردىم.
– سىزبەن سۇحباتقا دايىندىق بارىسىندا وسى ساپار جايلى كۇندەلىكتەرىڭىزبەن تانىسىپ شىقتىم. سوندا قىرعىزستان ء«اربىر تۋريست مىندەتتى تۇردە كورۋى ءتيىس 12 ەلدىڭ ءبىرى» دەپ باعا بەرىپسىز. قىرعىز ەلىمەن ءبىزدىڭ ەلدى تەك الاتاۋ عانا ءبولىپ تۇر. مۇنداي شەشىمگە كەلۋىڭىزگە نە سەبەپ بولدى...
– مەن كەلىسىمشارتقا وتىرعان باسىلىم تۋريستەر ءبىرىنشى كەزەكتە بارۋى ءتيىس 12 مەملەكەتتى اتاۋىمدى ءوتىندى. ورتالىق ازيا ەلدەرى, ونىڭ ىشىندە قىرعىزستان مەن قازاقستانعا كەلگەندە قايسىسىنا باسىمدىق بەرەرىمدى بىلە الماي قينالدىم. ءسىز ايتپاقشى, ەكى ەلدى تەك الاتاۋ عانا ءبولىپ تۇر. سالت داستۇرلەرى دە ءبىر-بىرىنە ۇقسايدى. ەو ەلدەرى ءبىر-بىرىمەن تىعىز, ال ورتالىق ازيا ەلدەرى شاشىلىپ ورنالاسقان. كوك تىرەگەن الاتاۋدىڭ ءوزى بۇل ەلدەردى بىرەر كۇندە كەسىپ وتۋگە مۇمكىندىك بەرمەيدى. ءتىپتى تاريحتارىنىڭ ءوزى تاستارىندا تاڭبالانىپ قالعان. باستاپقى كەزدە ءسىز ايتقان 12 ەلدىڭ تىزىمىنە قازاقستان مەن قىرعىزستاندى قاتار قوسپاق بولعانمىن. بىراق بۇل باسىلىمنىڭ شارتىنا ساي كەلمەيدى ەكەن. مەن قىرعىزستاندا دەمالدىم, دەمالىسىمدى رەسمي شارالارمەن ارالاستىرعان جوقپىن. ميىم دا, جۇرەگىم دە تەك دەمالىسقا عانا باسىمدىق بەردى. ال قازاقستاندا بولعان كۇندەرىمنىڭ جارتىسى جيىندارعا قاتىسۋمەن ءوتتى.
– ءبىزدىڭ ۇلتتىق تاعامدارىمىزدان ءدام تاتقان بولارسىز..
– مەن اڭگىمەمنىڭ سوڭعى ءتۇيىنىن وسىمەن اياقتاعىم كەلىپ وتىرعان ەدى. ءسىز ويىمدى ءدوپ باسىپ, تاماشا اڭگىمەگە جول اشىپ بەردىڭىز. ۇسىنىلعان ءدامنىڭ ارالۋاندىلىعى سونشالىقتى, ونىڭ ءبارىنىڭ ءدامىن تاتۋعا مۇمكىندىگىم بولمادى. قازاقتاردىڭ ەتتى كوپ پايدالاناتىنى سونشالىقتى, وعان قوسىمشا دامدەۋىشتەر قوسۋدىڭ قاجەتى دە جوق ەكەن. ەت ءدامىنىڭ تاڭعاجايىپ ەكەنىن قازاق جەرىندە ءبىلدىم.
جىلقى ەتىنەن جاسالعان تاعام تۇرلەرىنە استىڭ اتاسى دەپ قارايتىندارىڭىزدى وسى ساپار بارىسىندا كوردىم. جىلقى ەتىنىڭ ءدامى شىنىندا دا ءتىل ءۇيىرىپ, تاڭدايعا تاڭبالانىپ, تامساندىرادى ەكەن. بىراق ماعان سيىر ەتىنەن جاسالعان تاعامدار كوبىرەك ۇنادى. قىمىز بەن ساۋمال, شۇباتتى العاش ىشكەن سوڭ با, جاتىرقاعانىمدى جاسىرمايمىن.
– قازاق ەلىنە كەلىپ كەتكەن سوڭ الەمدىك تۋرىڭىزدىڭ باستالعانىن, 198 ەلگە بارعانىڭىزدى كۇندەلىگىڭىزدەن وقىدىم. مەنى تاڭعالدىرعانى 1 تاۋلىكتىڭ ىشىندە 19 ەلگە بارعانىڭىز. بۇل مۇمكىن بە ءوزى؟..
– بىزدە ءبارى مۇمكىن. مەن بۇل ساپاردى الەمدىك رەكوردتى جاڭارتقان, سانامدا سىلكىنىس تۋدىرعان ساپارعا تەڭەيمىن.
– بۇل سىرت كوزگە ساپار ەمەس, لوگيستيكالىق تۋريزم رەتىندە قابىلدانادى ەكەن.
– و! ءسىز لوگيستيكالىق تۋريزم دەپ دۇرىس باعا بەرىپ وتىرسىز. كەيبىر ەلگە ساپارىمىز تەك شەكارانى اسىپ وتۋمەن عانا شەكتەلدى. بۇل شىنىمەن دە وسىلاي بولدى. بۇل ساپار تەك ايتۋعا عانا وڭاي. الەمدىك رەكوردتى جاڭارتۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ ماڭدايىنا جازىلا بەرمەيتىن باق. مەن بۇل شىڭدى ءوزىمنىڭ جاقىن كورەتىن جولداستارىمنىڭ كومەگىمەن باعىندىرعانىم ءۇشىن تاعدىرىما ريزامىن. قازىر كەز كەلگەن ەلگە بارسام, مەنى تۋريست ەمەس, دوسى, اعايىنى كەلگەندەي قۋانىپ قارسى الاتىن ادامدار بار. 19 مەملەكەتتى ءبىر كۇندە ارالاۋ – ۇلكەن دايىندىقتىڭ ناتيجەسى. مەملەكەتتەردىڭ شەكاراسىن تەك ۇشاقپەن ەمەس, جالعا العان اۆتوكولىكتەرمەن دە كەسىپ وتۋگە تۋرا كەلدى. ءبارى الدىن-الا جوسپارلانعاندىقتان, ۇيىمداستىرىلعاندىقتان شەكارادا كەدەرگى بولعان جوق. قاي ەل, قاي قالاعا بارساق تا الدىمىزدان ءدام-تۇزىن الىپ, كۇتىپ تۇرعان ادامداردى كوردىم. سىزبەن اڭگىمە الدىندا ۇلى اقىندارىڭىز اباي قۇنانباەۆتىڭ نورۆەگ تىلىنە اۋدارىلعان شىعارمالارىن وقىپ شىقتىم. اباي «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي باۋىرىم دەپ» دەيدى. ەگەر وي-سانا اباي ايتقان دەڭگەيگە كوتەرىلسە, تۋريزمگە دە داڭعىل جول اشىلار ەدى...
– ءسىزدىڭ رەكوردىڭىزدى جاڭارتقىسى كەلەتىن ىزباسارلارىڭىزعا ايتارىڭىز بار ما؟ جالپى الەمدىك تۋرعا شىققىسى كەلەتىندەر دايىندىقتى نەدەن باستاۋ كەرەك؟
– ءۇي سالۋ ءۇشىن قۇرىلىستىڭ ىرگەتاستى قالاۋدان باستالاتىنى سياقتى, دايىندىقتى دا ءوز اينالاڭىزدان باستاۋ كەرەك. سودان كەيىن كورشى اۋدانعا, كورشى وبلىسقا, كورشى ەلدەرگە نازار اۋدارىڭىز. ءسىزدىڭ ايماقتا بۇعان مۇمكىندىك كوپ قوي. اتاقتى شىڭعىس حانعا التى اي بەرىلمەگەن وتىرار قالاسىنىڭ ءوزى كەرەمەت ەمەس پە؟! ءارى قاراي اقساق تەمىر...
– 2004 جىلى نورۆەگيالىق حابار تاراتۋشى NRK كومپانياسىندا الەمدە ەڭ العاشقى بولىپ TV to mobile phones تەحنولوگياسىن قوستىڭىز. قازىر دە تۆ, راديونى ينتەرنەتپەن قاتار دامىتۋ كەرەكتىگىن جاقتايتىنىڭىزدى بىلەمىز. وسى قاتارعا گازەتتى قوسۋعا بولا ما؟ مەن قىزمەت ەتەتىن «ەgemen Qazaqstan» گازەتى اقپاراتتىق تەحنولوگيانىڭ مۇمكىندىگىمەن ينتەگراتسيالانىپ كەتكەلى تالاي ۋاقىت بولدى. حابار-وشاردى 24 ساعات بويى تاراتادى, ۆيدەو-حوستينگ جانە بار. گازەت-جۋرنالدىڭ قازىرگى مۇمكىندىگىن قالاي باعالايسىز؟
– راديو, تۆ, ينتەرنەت, ءسىز ايتقان گازەت-جۋرنالدار ءالى ءبىراز ۋاقىتقا دەيىن ءبىر-بىرىمەن بەيبىت قاتار ءومىر سۇرە بەرەدى. سەبەبى اۋديتوريالارى ءارتۇرلى. ءبىرىنىڭ مۇمكىندىگى بىرىندە جوق. ولاردىڭ ءبارىن بىرىكتىرگىسى كەلەتىندەر, ادەتتە, كوپ اقشا تابۋدى جوسپارلايدى. گازەت نەمەسە تۆ ءونىمنىڭ ساپاسى كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىقسا, ينۆەستورلار ءۇشىن ءتيىمدى. قازىر تەلەكوممۋنيكاتسيالىق كومپانيالار وسى باعىتقا دەن قويا باستاعانىن بايقاپ ءجۇرمىز. دەمەك قوزعالىس بار.
– جوعارىدا 198 ەلگە بارعانىڭىزدى ايتتىڭىز. ساپار جالعاسا ما؟
– سانا سىلكىنۋ ءۇشىن, اقىل-ويىمدى, رۋحاني دۇنيەمدى توت باسىپ قالماۋى ءۇشىن مىندەتتى تۇردە ساپارعا شىعۋىم كەرەك. ساپارىمدى ورتا جولدان توقتاتۋ – اقىل-ويىما, شىعارماشىلىق مۇمكىندىگىمە جانە سىزدەردىڭ ۇلى اقىندارىڭىز اباي ايتقانداي «كورسەم, بىلسەم» دەگەن قۇمارلىعىما وپاسىزدىق بولار ەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
گۇلبارشىن ايتجانبايقىزى