لوندون. ەۋروپانىڭ كەيبىر بولىگىن سۋ باستى, امەريكانىڭ باتىسى ىستىقتان, ورتتەن جانە قۇرعاقشىلىقتان زارداپ شەگىپ جاتىر. باي ەلدەر كوپتەگەن دامۋشى ەلدەرگە جاقسى تانىس احۋالدى باستان كەشىرۋدە. سۋ اعىنىن باقىلاۋ دەڭگەيى بۇرىنعىداي بولماي قالعاندا, كليماتتىڭ وزگەرۋى جۇگەندەۋگە كەلمەي كەتەدى.
بيىلعى جازداعى اپاتتاردان كەيىن گەرمانيانىڭ كانتسلەرى انگەلا مەركەلدەن باستاپ ورەگون گۋبەرناتورى كەيت براۋنعا دەيىنگى ساياسي كوشباسشىلار كليماتتىڭ وزگەرۋىنە قارسى جاھاندىق كۇرەستى تەزدەتۋگە شاقىردى. بىراق شىن مانىندە پارنيكتىك گازدار شىعارىلىمىن قىسقارتۋ قاجەت ەكەنىنە قاراماستان, بۇل قادام اپاتتى توقتاتۋعا جەتكىلىكسىز. باقۋاتتى ەلدەردە سۋدى باقىلاۋدىڭ بۇرىنعىداي بولماۋى كليماتتىڭ وزگەرۋىنىڭ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار بۇكىل ماعىناسىندا ساياسي ساتسىزدىكتىڭ دالەلى.
XX عاسىر باستالعالى بەرى شارتاراپتىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى ادامدار قولايسىز اۋا رايىنىڭ زاردابىن تارتىپ كەلەدى. مىسالى, امەريكانىڭ باتىسى قالىپتى كليماتقا بەيىمدەلگەن تۇرعىندارعا ىڭعايسىز, ءومىر سۇرۋگە قولايسىز ەدى. كاليفورنياداعى يمپەراتور القابىنىڭ باقشالارى ءالى جوق بولاتىن. ايماقتاعى قۇنارلى توپىراق كادەگە اسپاي, جىرتىلمايتىن القاپقا اينالدى. قازىر وڭىردەگى ءشولدى ايماقتاردا ورنالاسقان قالالار (سان-ديەگو, لوس-اندجەلەس, لاس-ۆەگاس, فەنيكس) سۋسىز, الىس ەلدى مەكەندەر ەدى. قازىر وندا مەكەندەگەن تۇرعىنداردى قامتاماسىز ەتۋ بىلاي تۇرسىن, سول كەزدىڭ وزىندە احۋال قيىن-تۇعىن.
سول سەكىلدى V عاسىردا باتىس ريم يمپەرياسى ىدىراعاننان كەيىن ەۋروپانىڭ كوپ بولىگى يگەرىلمەي, باسقارۋسىز قالدى. قازىرگى تاڭدا قارت قۇرلىقتاعى كونە ورمانداردى رومانتيكالىق تابيعات دەپ ساناي الاسىز. بىراق XIX عاسىرداعى بالالار ەرتەگىلەرىندە بۇل ايماقتاردى يت تۇمسىعى باتپايتىن, قاسقىرلار مەن قاراقشىلار مەكەندەيتىن باتپاقتى جەرلەر دەپ سيپاتتايتىن. عاسىرلار بويى گوللانديالىق ينجەنەرلەر قۇرلىقتاعى تيەسىلى جەرلەرىن قايتارۋعا تىرىستى, بىراق قاۋىپسىزدىككە كەپىلدىك بولا العان جوق.
سول كەزەڭدە قىتاي ازيانىڭ قۇدىرەتتى وزەندەرىن باسقارا الاتىنىمەن (ادام سميت مۇنى سالىستىرمالى تۇردە قاراعاندا ارتىقشىلىقتىڭ نەگىزگى ءمانى دەپ سانادى) بۇكىل الەمگە تانىلدى. بىراق اسپان استى يمپەرياسى دا قايتالانا بەرەتىن تابيعي اپاتتارعا توسقاۋىل بولا العان جوق. XX عاسىردىڭ باسىندا كليمات جۇيەسى لاندشافتتى ءوز قالاۋىنشا باسقاردى. ال «كليماتقا بەيىمدەلۋدىڭ» جالعىز امبەباپ جولى باسقا تۇسكەن اپاتقا كونۋ عانا ەدى.
سودان كەيىن ءبارى وزگەردى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس پەن ساياسي قۇقىقتاردىڭ كەڭەيۋى جالپىعا ورتاق ءال-اۋقاتقا دەگەن سۇرانىستى ارتتىردى. ەكونوميكالىق ءوسىم (XIX عاسىردا بايلىقتى ەشكىممەن ءبولىسۋدى قاجەت ەتپەيتىن ەليتانىڭ بۇعان قىزىعۋشىلىعى شامالى ەدى) ساياساتكەرلەردىڭ باستى ماسەلەسىنە اينالدى. ولار جۇمىسسىزدار مەن كەدەيلەر الدىندا ەسەپ بەرە باستادى. سۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە سەنىمدى تۇردە قول جەتكىزۋ ساياسي قاجەتتىلىككە, مەملەكەتتىك قۇرىلىمنىڭ قۇرالىنا اينالدى.
مۇمكىندىگى بار ەلدەردىڭ كوپشىلىگى وزەندەر مەن كولدەردى قالاۋىنا قاراي وزگەرتە باستادى. ءسويتىپ تۇتىنۋشىلىق ەكونوميكا مەن كەڭەيىپ كەلە جاتقان ساياسي مەملەكەتتىڭ قاجەتتىلىگىنە جۇمسادى. زاماناۋي جەر جوبالارى وڭدەلگەن جەرلەردىڭ كولەمىن جانە ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەردى ۇلعايتتى. سودان كەيىن گيدروەنەرگەتيكا پايدا بولدى. ءسويتىپ يندۋستريالاندىرۋ مەن جاپپاي جۇمىسپەن قامتۋعا جول اشقان ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ العاشقى قادامى باستالدى. وزەندەر دامۋ جوسپارىنا اينالدى.
بۇرىن باسقارۋعا كەلمەيتىن تابيعي اپات سانالعان سۋ تاسقىنى قالالار وسكەن سايىن ساياسي تۇرعىدان قابىلدانا قويمايتىن بولدى. بارشا حالىقتى تازا سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ارقاسىندا انتيسانيتارلىق جاعدايلار جويىلدى. جەر بەدەرىنىڭ قازىرگى كەلبەتى باياۋ وزگەرىپ, بوگەتتەر, سۋ تاسقىنىنان قورعاۋ جۇيەلەرى, دامبالار, كانالدار مەن سۋ قويمالارى كوبەيە باستادى. بۇل جوبالاردى ارقاشان مەملەكەت قارجىلاندىراتىن. سونداي-اق حالىقتىڭ جاپپاي قولداۋىن كوردى.
بۇل تۇرعىدان العاندا, امەريكا كوش باستاپ, XX عاسىرداعى گۋۆەر مەن فورت پەك بوگەتتەرىنەن باستاپ تومەنگى ميسسيسيپي ينجەنەرلەر كورپۋسى مەن تەننەسسي اڭعارىنىڭ اكىمشىلىگى جوبالارىنا دەيىنگى ەڭ ايگىلى سۋ قويمالارىن سالدى.
بۇكىل الەمدە زاماناۋي سۋ ينفراقۇرىلىمىنا ينۆەستيتسيالار سالىنىپ, پلانەتالىق ماسشتابتاعى ترانسفورماتسياعا اكەلەدى. حح عاسىردىڭ باسىندا ءىس جۇزىندە سۋ قويماسى مەن ۇلكەن بوگەتتەر جوق ەدى. 1970-جىلدارعا قاراي سۋ ينفراقۇرىلىمى پلانەتاداعى وزەن سۋلارىنىڭ شامامەن بەستەن ءبىرىن باقىلاي الاتىن. وسىلايشا, ادامزات قورشاعان ورتانى يگەرە باستاعان كەزدە, ياعني ەكولوگيالىق زارداپ اكەلەتىن قۇبىرلار تارتىپ جاتقاندا مودەرنيستىك ارمان پايدا بولدى. اقىرىندا, ادامدار قيىن كليماتتىڭ اسەرىن تولىق باقىلاي الۋى مۇمكىن ەدى.
ۋاقىت وتە كەلە, باي ەلدەردە تۇراتىنداردىڭ كوپشىلىگى بوگەتتەر مەن سۋ قويمالارىنداعى اعىپ جاتقان سۋدى ۇمىتىپ كەتتى. كاليفورنيالىقتار مەن نەمىستەر تۇتىنۋشىلىق ەكونوميكانىڭ كۇيبەڭ تىرلىگىنە باس قويعانى سونشالىق, بيىل تابيعات اپاتتارىنا تاڭعالدى. ولار باستان كەشكەن اپاتتار قازىرگى زامانعى باقۋاتتى قوعامدار ءۇشىن اقىلعا سىيمايتىن.
بىراق سۋ تاسقىنى مەن قۇرعاقشىلىق بۇكىل الەمدە جۇزدەگەن ميلليون كەدەي حالىققا ءاردايىم قاۋىپ توندىرەدى. بۇل وقيعالار جاڭالىقتارعا سيرەك شىعاتىن (ەرەكشە جاعدايلار دا بار, مىسالى, 2005 جىلى كاترينا داۋىلى جاڭا ورلەانداعى كەدەيلەرگە, نەگىزىنەن افروامەريكالىقتارعا زارداپ اكەلدى). كەدەيشىلىكتى مورالدى ساتسىزدىكتىڭ بەلگىسى رەتىندە قاراستىراتىن مالتۋزيالىق جاڭساقتىققا سۇيەنگەندەر كەدەي ەلدەردەگى اپاتتاردى دامىماعانىنىڭ سەبەبىنەن دەپ ەسەپتەدى.
بىراق سۋ قاۋىپسىزدىگى – دامۋدىڭ جانە ساياسي تۇراقتىلىقتىڭ جەمىسى عانا ەمەس. كەرىسىنشە, ەكەۋىن قامتاماسىز ەتەدى. زاماناۋي مەملەكەتتەر مەن تۇراقتى ساياسي ينستيتۋتتار سۋ قاۋىپسىزدىگىنە جانە ونىڭ مۇمكىندىكتەرىنە نەگىزدەلگەن.
XX عاسىرداعى تۇراقتى شەشىمدەر قازىرگى تاڭدا جەتكىلىكسىز. وسى عاسىرداعى كليماتتىق اپاتتار قورشاعان ورتامەن قارىم-قاتىناسىمىزدى جاڭارتۋدى قاجەت ەتەتىنىن تاعى ءبىر مارتە دالەلدەپ, بىرقاتار ساۋال تۋىنداتتى. جەر بەدەرىنىڭ قانداي بولعانىن قالايمىز؟ قانداي تاۋەكەلدەرگە توزە الامىز؟ ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىگىمىزگە قاتىستى مەملەكەتتەن نە كۇتۋىمىز كەرەك جانە بۇل قانداي بيلىكتى تالاپ ەتەدى؟
بۇلار تەحنيكالىق سۇراقتار ەمەس. بۇلار ساياسي ساۋالدار. ءارى XXI عاسىردا مۇنىڭ ماڭىزى ارتا تۇسەدى.
دجۋليو بوككالەتتي,
وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ سميت كاسىپكەرلىك جانە قورشاعان ورتا مەكتەبىنىڭ قۇرمەتتى عىلىمي قىزمەتكەرى, Water: A Biography كىتابىنىڭ اۆتورى