قازاقتا جىردىڭ كۇيىندەي دەگەن ءسوز بار. اڭگىمەنى جىردىڭ كۇيىندەي قىلىپ جەتكىزەتىندەر بولادى. اق تازىنىڭ العانىن ايتىپ قويا سالماي, اۋەلى قارا تازىنىڭ شالعانىن, سول ۋاقىتتا جەلدىڭ قالاي سوعىپ, جالت بۇرىلعاندا تىماعىنىڭ قيسايىپ بارا جاتقانىن, ونى تۇزەي بەرگەندە ەر-توقىمى اۋىپ, اتتان ءتۇسىپ قالا جازداپ زورعا تۇزەلىپ, مىڭگى تورىنىڭ جۋاستىعىنان امان قالعانىن, جىندى تورى بولعاندا قۇلاپ مەرتىگىپ, نە جاياۋ جەتە الماي قيىردا قالارىن ءبىر قاپەرگە سالىپ ءوتىپ, ايتەۋىر ءسويتىپ جۇرگەندە اق تازىنىڭ تۇلكىنى اۋزىنا تۇسىرگەنىن اسىرەلەپ ايتقاندا, اۋزىڭنىڭ سۋىن قۇرتىپ قويادى. از عانا دۇنيەنى جىردىڭ كۇيىندەي قىلادى. بۇلاي اسىرەلەپ سويلەۋدىڭ جاقسى, جاماندىعى بولەك اڭگىمە.
بۇل جەردە ءسوزدىڭ توق ەتەرى – تولعاتىپ تۋعان جىر ءوز كۇيىمەن تۋاتىندىعىندا. ونىڭ ءسوزى دە, ماقام, مانەرى مەن كۇيى دە, ءبارى-ءبارى جەتىلىپ, ءتورت اياعىن تەڭ باسىپ تۇسە قالاتىندىعىندا. وعان ءان جازىپ اۋرە بولۋدىڭ ءوزى اقىماقتىق سياقتى, ءبىر قاراعاندا, ارينە. دۇنيەگە اۋەزىمەن, ىشكى ىرعاق, اۋەنىمەن كەلەدى. «تىلگە جەڭىل, جۇرەككە جىلى تيگەن» ءتورت-بەس شۋماقتى ءبىر-اق اۋىز سوزگە سىيدىرىپ, تۋىندى دەيتىنى سوندىقتان بولۋى كەرەك. كوكتەن قۇيىلىپ, سورعالاپ تۇرا ما, جوق, تەربەلىپ باياۋ سىرعي ما, اڭگىمە وندا ەمەس. جۇرەكتەگىنى جۇرەككە جالعايتىن مۋزىكاسى بار-جوعىندا. ولاي بولماسا, ولەڭ دەۋدىڭ ءوزى قيىنعا سوعاتىن سياقتى.
«قايداسىڭ, مىرزا كوڭىل, ءمارت كۇندەرىم؟!
سەرت قىلىپ ات قۇيرىعىن شارت تۇيگەنىم.
ەگەسىپ ەكى كەشتىڭ اراسىندا,
سۇرگىنگە سۇرەڭ سالىپ تارتتىم دەدىم.
كىرەۋكە كىربىڭ كىلكىپ كىرپىگىمدە,
قوسىپ ءبىر قۇماي كۇندى تۇلكى ىڭىرگە.
تۇتىگىپ تەبىنگىمدى تەر ءشىرىتىپ,
كۇڭىرەنىپ كۇندە جورتتىم كۇن تۇبىندە.
جىرا-جار, تۇما باستاۋ, قۇبا قىردان,
ساعىم بوپ سارناي كوشتىم سىلاڭ ۇرعان.
قوناقتاپ قورقىت-تاعدىر تار ماڭدايعا,
جىن قۋىپ جىلىستادىم جۇماعىمنان.
قىرقىپ ءبىر قوس قاناتىن قارعا ءتۇننىڭ,
تايپالماي, تايعاق كەشىپ تاڭدى اتىردىم.
سەرە دە سەرە مۇزبەن ءشول قاندىرىپ,
قار قارپىپ, قۇسالانىپ قان قاقىردىم.
كۇرسىندى ول وسىنى ايتىپ اقىرعى رەت,
سودان سوڭ سوقپاي قالدى باتىر جۇرەك.
تۇرتكىلەپ ەردىڭ ءتانىن ارعىماق تۇر,
جاپانعا ىمىرت-تاريح جاتىر تۇنەپ.
تارتپا بوس, تەبىنگى ساۋ, تەرلىك امان,
تەك ەندى ءتىل قاتپايدى شەرلى بابام.
كۇڭىرەنىپ كۇن تۇبىندە مەن دە قالدىم,
ەي, جالعان, نە ىستە دەيسىڭ ەندى ماعان؟!»
(سەرىك ساعىنتاي. «قازاق»)
بالا كۇنىمىزدە ۇلكەندەر «ولەڭ ايتاسىڭ با؟» دەپ سۇرايتىن. قالاۋىمىزدى «ولەڭ ايتساڭ بەرەم» دەپ, ايتەۋىر بىرنارسەنى ايتقىزىپ بارىپ بەرەتىن. ء«ان سالاسىڭ با؟» دەي قويمايتىن. بۇل جەردە ىڭىلداپ ولەڭ ايتۋ ءبىر باسقا دا, ءان سالۋدىڭ كاسىبي دەڭگەي ەكەنى بەلگىلى. دەسەك تە, ول باستا ولەڭ دە ءان, ءان دە ولەڭ بولاتىن. اۋەن ءسوزى مەن ولەڭ ءسوزىنىڭ دە جىمداسا كەتەتىنى تەگىن ەمەس-اۋ.
«كوڭىلدەگى كورىكتى وي اۋىزدان شىققاندا ءوڭى قاشاتىنى» مۋزىكاسىنان اجىراپ قالاتىندىعىنان شىعار, بالكىم. ولەڭ – جۇرەكتىڭ ءۇنى, سەبەبى. وي اۋەنى تاسقا باسىلىپ, ولەڭگە تۇسسە قالادى – جىردىڭ كۇيى بولىپ. قۇر سوزبەن ايتىلسا… ولەڭنىڭ ءوزى اۆتوردان بولەك ءومىر سۇرۋگە قاقى بار جاننىڭ ءبىر بولشەگى. ونداعى ويدىڭ ءوز سەزىمى, كوڭىل كۇيى, ءتىپتى ۋاقىتى بولۋى مۇمكىن. ءبىر ويدىڭ ءوزى بىرنەشە سەزىمنىڭ جيىنتىعىنان تۇرۋى دا عاجاپ ەمەس. ولەڭگە اينالىپ, جىردىڭ كۇيى بولىپ بولىنە مە ايتپەسە؟!
«ەت-جۇرەكسىز, ەرنىڭنىڭ ايتپا ءسوزىن,
ءتىل ۇيرەنگەن ءناپسىنىڭ قۋ مىنەزىن.
تىلدە سۇيەك, ەرىندە جيەك بار ما,
شىمىلدىق بوپ كورسەتپەس شىننىڭ ءجۇزىن…» دەمەي مە حاكىم اباي؟!
قازاق جىرىنىڭ ول باستاعى ىشكى قۋاتى مەن كوڭىل كۇيى كۇشتىرەك ەدى. سويقان رۋح پەن كوتەرىڭكى اۋەن وينايتىن. جىراۋلار پوەزياسىنىڭ قاي-قايسىن السا دا سونداي.
«قوعالى كولدەر, قوم سۋلار –
قونىستار قونعان وكىنبەس.
ارىستانداي ەكى بۇتىن الشايتىپ ارعىماق
مىنگەن وكىنبەس.
كىلەڭ بۇزداي كىلشەيتىپ كوبەلەر كيگەن وكىنبەس.
جۇپارىن قارداي بوراتىپ ارۋلار
قۇشقان وكىنبەس.
تورى توبەل ات ءمىنىپ توي تويلاعان وكىنبەس.
قۇراما شاپشاق كوپ قىمىز قۇيىپ
ىشكەن وكىنبەس.
ەكى ارىستاپ جاۋ شاپسا, وق قىلقانداي
شانشىلسا,
قان جۋسانداي ەگىلسە, اققان سۋداي توگىلسە,
بەتەگەلى سارىارقانىڭ بويىندا سوعىسىپ
ولگەن وكىنبەس!»
(دوسپامبەت جىراۋ).
شالكيىز, اقتامبەردى, تاعى باسقالارىنان جىردىڭ كۇيى انىق سەزىلەدى. «الىستان قالىڭ اعاش كورىنەدى, جەل سوقسا جاپىراعى توگىلەدى» دەگەندەي الىپ بارا جاتقان ۇيقاس جوق. ءسوزدىڭ ىشكى ىرعاعى مەن اۋەزى جىمداسقان دا, بالتالاسا بۇزىلماستاي بايلانعان. اسان قايعى, قازتۋعاننان دۋلات باباتاي ۇلى مەن مۇرات موڭكە ۇلىنا دەيىن وسىلاي. اباي زامانىنان باستاپ بەرىگە دەيىن جىردىڭ كۇيى وزگەرگەنىمەن, مۋزىكا ۇيلەستىگى ساقتالىپ كەلدى. قازىر سول جىردىڭ كۇيى كەتىپ, تەك كوزبەن عانا وقىلاتىن ويعا قۇرىلعان پوەزيا كەلىپ جاتىر. ءۇنى, اۋەزى جوق سياقتى سەزىلەدى. ەسەسىنە ارسا-ارساسى شىققان ويلار, شاشىراپ, قايتا جينالعان سۋرەتتەر وقىرماندى ءبىراز «اۋرەگە» ءتۇسىرىپ, بەينەتكە سالىپ قويادى. اۋەن سەزىلە بەرمەيدى, بىراق. ءارتاراپتى ويلار قوجىراپ بارىپ, قايتا باس قۇرايدى, ۇيلەسپەۋى دە مۇمكىن. تەحنيكالىق ويلاۋ, جاساندى ينتەللەكتىگە كەلىڭكىرەيدى. بىراق بىرەۋلەرگە اداسۋ بولىپ كورىنگەنىمەن, ولاي ەمەسىن ءىشىڭ سەزەدى.
بۇرىن اقىندار وقىرمانىن ءوزى تاربيەلەپ الاتىن. بەلگىلى ءبىر كۇيمەن تەربەپ. قازىر كەرىسىنشە ءسىز سول اقىننىڭ ايتپاعىن ىزدەپ تابۋعا ءتيىسسىز. ايتپەسە, وقىرمان ەمەس, تىڭدارمان بولىپ شىعاسىز.