پاندەميا كيبەرقىلمىستاردىڭ ءتۇرىن كوبەيتىپ, اۋقىمىن كەڭەيتتى. سەبەبى تۇسىنىكتى. ۇيىنەن ءبىر ادىم اتتاپ شىعا الماي قالعان ادامدار ونلاين ساۋداعا ويىستى. ال ينتەرنەتتە جەكە دەرەكتەردىڭ تارالۋ ىقتيمالدىلىعى قاشاندا جوعارى. وسىلايشا, كوروناۆيرۋس كيبەرقاۋىپسىزدىك ماسەلەسىن كۇن تارتىبىنە شىعارىپ وتىر.
اعا بۋىن وكىلدەرى «كيبەرقىلمىس», «كيبەرشابۋىل» دەگەن تەرميندەردى بۇرىن كينودان عانا ەستۋشى ەدى. قازىر كۇندەلىكتى ءومىردىڭ اجىراماس بولشەگىنە اينالعانداي. اسىرەسە, ينتەرنەت دامىعان سايىن كيبەرقاۋىپسىزدىك جايى وزەكتى ماسەلەگە اينالىپ بارادى. ازاماتتاردىڭ دەربەس دەرەكتەرىن, اقپاراتتىق ينفراقۇرىلىمدى, ستراتەگيالىق ماڭىزدى نىسانداردى قورعاۋ قاشاندا ماڭىزدى. ويتكەنى وسىنىڭ ءبارى تۇپتەپ كەلگەندە ۇلتتىق اقپاراتتىق كەڭىستىكتى قۇرايدى ەمەس پە؟!
ەستەرىڭىزدە بولسا, 2017 جىلى قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ حالىققا ارناعان «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» اتتى جولداۋىندا كيبەرقىلمىسپەن كۇرەسۋ جايىن تىلگە تيەك ەتتى. ءتيىستى تاپسىرما دا بەردى. كوپشىلىك مۇنىڭ قانشالىقتى وزەكتى ماسەلە ەكەنىن سول كەزدە عانا شىن ۇعىنعانداي بولدى. دالىرەك ايتساق, ەلباسى ۇكىمەت پەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنە قازاقستاننىڭ «كيبەرقالقان» جۇيەسىن قۇرۋدى تاپسىردى. سول ۋاقىتتان بەرى ءبىرشاما شارۋا تىندىرىلدى.
ايتالىق, 2017 جىلى ماۋسىمدا ۇكىمەتتىڭ «كيبەرقالقان» كيبەرقاۋىپسىزدىك تۇجىرىمداماسى بەكىتىلدى. قۇجات مەملەكەتتىك ورگانداردى اقپاراتتاندىرۋ, كورسەتىلەتىن مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى اۆتوماتتاندىرۋ سالاسىنداعى قازىرگى جاعدايدى, تسيفرلىق ەكونوميكانى دامىتۋ الەۋەتى مەن ونەركاسىپتەگى وندىرىستىك پروتسەستەردى تەحنولوگيالىق تۇرعىدان جاڭعىرتۋعا, اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق قىزمەتتەر كورسەتۋ سالاسىن كەڭەيتۋگە نەگىزدەلگەن. تۇجىرىمداما ەلەكتروندى اقپاراتتىق رەسۋرستاردى, اقپاراتتىق جۇيەلەر مەن تەلەكوممۋنيكاتسيا جەلىلەرىن قورعاۋ, اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالاردى قاۋىپسىز ەتۋ سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ نەگىزگى باعىتتارىن ايقىنداپ بەردى.
ءبىر قىزىعى تۇجىرىمدامانى ىسكە اسىرۋعا قارجى قاراستىرىلماعان. ول ەكى كەزەڭدى قامتيدى. ءبىرىنشى كەزەڭ – 2017-2018 جىلدار. ەكىنشى كەزەڭ – 2019-2022 جىلدار. 2017 جىلدىڭ قازانىندا دا كيبەرقاۋىپسىزدىك تۇجىرىمداماسىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى ءىس-شارالار جوسپارى بەكىتىلدى. ونىڭ اياسىندا اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنىڭ نورمالارى جەتىلدىرىلىپ, زاڭنامالىق تۇردە نىعايتىلدى. بۇدان بولەك سالالىق زاڭعا «كيبەرساقتاندىرۋ» ۇعىمى ەنگىزىلدى. ول كومپيۋتەرلىك شابۋىلدار كەزىندە ۇيىمعا كەلتىرىلگەن مۇلىكتىك زياندى, سونداي-اق دەرەكتەردىڭ جاريا ەتىلۋى سالدارىنان جەكە تۇلعاعا كەلتىرىلگەن مورالدىق زياندى وتەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
وسى ورايدا, اتى مەن زاتى بەيمالىم بولسا دا, اتقارعان جۇمىسى اۋقىمدى «مەملەكەتتىك تەحنيكالىق قىزمەت» اكتسيونەرلىك قوعامى تۋرالى از-كەم اڭگىمە ءوربىتۋدىڭ رەتى كەلىپ تۇر. ويتكەنى جوعارىدا اتالعان تۇجىرىمداما مەن «تسيفرلىق قازاقستان» باعدارلاماسىنىڭ ورىندالۋىنا ىقپال ەتكەن ۇيىمنىڭ ءبىرى وسى كومپانيا. «مەملەكەتتىك تەحنيكالىق قىزمەت» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ كيبەرقاۋىپسىزدىك جۇيەسىن دامىتۋداعى قادامدارى قازاقستاننىڭ حالىقارالىق كيبەردايىندىق رەيتينگىندەگى جاعدايىن ءبىرشاما جاقسارتىپ بەردى. ءبىزدىڭ ەل بۇل رەيتينگتە 2017-2018 جىلدارى 83-ءشى ورىندى, 2018-2019 جىلدارى 40-شى ورىندى يەلەندى. ال 2019-2020 جىلدارى 31-ءشى ورىنعا كوتەرىلدى. قىسقا قايىرعاندا, «مەملەكەتتىك تەحنيكالىق قىزمەت» كومپانياسى قازاقستاننىڭ ەلەكتروندى «شەكاراسىن» ابىرويمەن قورعاپ كەلەدى.
دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, «مەملەكەتتىك تەحنيكالىق قىزمەت» اق تەحنولوگيالىق شەشىمدەردىڭ ناتيجەسىندە كۇن سايىن 1 ملن-عا جۋىق شابۋىلدى انىقتايدى. سونداي-اق كۇن سايىن مەملەكەتتىك قۇرىلىمنىڭ تۇتاستىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن الىنعان حاتتاردىڭ ءبارى «ەلەكتروندى ۇكىمەتتىڭ» ەلەكتروندى پوشتاسىنىڭ بىرىڭعاي ءشليۋزى ارقىلى تەكسەرىلەدى. شامامەن 500 مىڭ حاتتىڭ تەك 180-200 مىڭى عانا دىتتەگەن جەرگە جەتەتىن كورىنەدى. قالعانى سپامدار مەن زياندى باعدارلامالىق حاتتاردان تۇرادى ەكەن.
مىنا ءبىر دەرەككە دە نازار اۋدارعان ءجون بولار. KZ-CERT كومپيۋتەرلىك شابۋىلدارعا ارەكەت ەتۋ ۇلتتىق قىزمەتى 2021 جىلدىڭ 5 ايىندا 11 432 شابۋىل پەن قاۋىپتى تىركەگەن. وكىنىشكە قاراي, كورسەتكىش وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا شامامەن 15 پايىزعا وسكەن. سونىمەن قاتار 2020 جىلمەن سالىستىرعاندا بيىل ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ, پوشتا ۇيىمدارىنىڭ, ساۋدا الاڭدارىنىڭ, ينتەرنەت دۇكەندەردىڭ, تاكسي قىزمەتتەرىنىڭ «اتىنان» تارالاتىن قاۋىپتەر مەن شابۋىلدار سانىنىڭ وسكەنىن دە بايقاۋعا بولادى. بۇدان بولەك قازاقستاننىڭ ينتەرنەت كەڭىستىگىندە زياندى باعدارلامالىق قامتاماسىز ەتۋ قاۋپى كەڭ تارالا باستادى. ماسەلەن, وتكەن جىلدىڭ وزىندە اتالعان قاۋىپكە بايلانىستى 2 458 وقيعا تىركەلگەن. وكىنىشتىسى سول, كورسەتكىش 2019 جىلمەن سالىستىرعاندا 6 پايىزعا جوعارى. كيبەرشابۋىلداردىڭ جىل سايىن كوبەيىپ كەلە جاتقانىن وسىدان-اق اڭعارۋعا بولادى.
ەلىمىزدە دەربەس دەرەكتەردى قورعاۋ سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگان انىقتالعان. ول – تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبىنە قاراستى اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى. بىلتىر دەربەس دەرەكتەردى جيناۋ جانە وڭدەۋ قاعيدالارى بەكىتىلدى. سونداي-اق وتكەن جىلى ەلەكتروندى اقپاراتتىق رەسۋرستارداعى دەربەس دەرەكتەردى قورعاۋ تالاپتارىن, ەلەكتروندى قۇجات پەن ەلەكتروندى تسيفرلىق قولتاڭبا تۋرالى زاڭنامانى بۇزعانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ تاجىريبەسى باستالدى. 2020 جىلى 17 ورتالىق مەملەكەتتىك ورگان ۆيرۋسقا قارسى قورعاۋ, كومپيۋتەرلىك شابۋىلداردى جانە اقپاراتتىڭ تارالۋىن بولدىرماۋ, اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك وقيعالارىنا مونيتورينگ جۇرگىزۋ قۇرالدارىمەن جاراقتاندىرىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە مەملەكەتتىك ورگانداردا اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ 4 مىڭ وقىس وقيعاسىنا اكەپ سوققان وقيعالاردىڭ 55 مىڭنان استام بىرەگەي ءتۇرى تىركەلگەن.
كيبەرشابۋىلداردىڭ ومىرىمىزگە دەندەپ ەنگەنى سول, حالىقتىڭ كوزگە كورىنبەيتىن قاۋىپ-قاتەرلەردەن حاباردار بولۋ كورسەتكىشى دە جاقسارعان. وتكەن جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا جۇرگىزىلگەن الەۋمەتتىك زەرتتەۋدىڭ قورىتىندىسىنا سۇيەنسەك, بىلتىر حالىقتىڭ كيبەرقاۋىپتەن حاباردار بولۋ كورسەتكىشى 78 پايىزدى قۇراعان. كورسەتكىش 2018 (62,9 پايىز) جانە 2019 (73,5 پايىز) جىلدارمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا جاقسارعان.
ايتپاقشى, ۇكىمەتتىڭ «اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالار جانە اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ سالاسىنداعى بىرىڭعاي تالاپتاردى بەكىتۋ تۋرالى» قاۋلىسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ جوسپارلانۋدا. بۇگىندە ءتيىستى ۇسىنىستاردى ازىرلەۋ ءۇشىن ارنايى جۇمىس توبى قۇرىلعان. باعدارلاما جوسپارىنا سايكەس, وتاندىق IT-كومپانيالارعا اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىمنىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك جۇيەلەرىنىڭ جۇمىسىنا قاتىسۋ مۇمكىندىگى بەرىلۋى ءتيىس.
ءبىز ءسوز ەتكەن «كيبەرقالقان» تۇجىرىمداماسى 2023 جىلى قورىتىندىلانباق. ول ەڭ الدىمەن قازاقستاننىڭ كيبەرقاۋىپسىزدىك جۇيەسىن جەتىلدىرىپ, ناقتى جولعا قويۋى كەرەك. ماسەلەن, 2022 جىلعا قاراي قازاقستاننىڭ جاھاندىق كيبەرقاۋىپسىزدىك يندەكسىن 0,600-گە جەتكىزۋ مىندەتى تۇر. سونداي-اق 2022 جىلى اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىككە تونەتىن قاتەرلەر تۋرالى حالىقتىڭ حاباردار بولۋ كورسەتكىشىن 2018 جىلمەن سالىستىرعاندا 20 پايىزعا ارتتىرۋ جۇكتەلگەن. بۇدان بولەك, اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك سالاسىندا قايتا دايارلانعان ماماندار سانى كەلەر جىلى 800 ادامعا جەتۋى كەرەك. سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك جانە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتورلاردا پايدالانىلاتىن اقپاراتتاندىرۋ جانە بايلانىس سالاسىنداعى وتاندىق باعدارلامالىق ونىمدەردىڭ ۇلەسى 2017 جىلمەن سالىستىرعاندا 50 پايىزعا ارتۋى قاجەت.
كيبەرقىلمىس كۇشەيگەن سايىن, كيبەرقاۋىپسىزدىك جۇيەسىن جەتىلدىرىپ وتىرۋ ماڭىزدى ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. وسى ورايدا, بىلتىر پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بىلتىرعى جولداۋىندا بىرقاتار تاپسىرما بەردى. اتاپ ايتقاندا, «تسيفرلىق قازاقستان» باعدارلاماسىن اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالار سالاسىن جانە تسيفرلىق سالانى دامىتۋ تۇجىرىمداماسىنا ترانسفورماتسيالاۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلدى. ونى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن «تسيفرلىق ءومىر سالتى» (DigitEL) ۇلتتىق جوباسى ازىرلەندى.