پەيزاج جانرىنىڭ جىرشىسى

ماقالامىزعا شىعار­ما­شى­لى­عى وزەك بولعان سۋرەتشىنىڭ ەسىمىن مەن العاش رەت بەلگىلى قىلقالام شەبەرى شىنىباي پىرىمباەۆتىڭ اۋزىنان ەستىدىم. ول كىسى اڭگىمە ارا­سىندا شاردەنوۆتىڭ ەڭبەكتەرىن جوعارى باعالايتىندىعىن ايتقان ەدى. سودان مەنىڭ دە وسى سۋرەت­شى­گە دەگەن قىزىعۋشىلىعىم ويانىپ, شىعارماشىلىعىنا زەر سالا باس­تادىم.

بەينەلەۋ دە باسقا ونەر سەكىلدى ءتۇرلى جانرعا بولىنەدى. سونىڭ ىشىن­دە پەيزاج جانرى ەرەكشە ورىن الادى. جاڭاتاي شاردەنوۆ − وسى جانردىڭ دامۋىنا زور ۇلەس قوسقان تۇلعا. ۇلەس قوسىپ قانا قويماي, وزىنشە مەكتەپ قا­لىپ­تاس­تىر­عان دەپ ايتۋعا بولا­دى. ونى ونەرتانۋشىلار ءوز ەڭ­بەك­تە­رىن­دە جىلىكتەپ جازعان.

ماسەلەن, قىلقالام شەبەرىنىڭ «الاتاۋ بوكتەرىندە» (1970), «اعاش تۇبىندەگى شاعىن ءۇي» (1971), «كوكتوبە» (1972), «جاس قا­يىڭدار» (1975), «الما-اراسان سايى», (1978) «كەشكى اۋەن» (1983) سە­كىلدى كارتينالار وسى سوزىمىزگە تو­لىق دالەل بولادى. اۆتور مۇندا ادام مەن تابيعات اراسىنداعى نا­زىك ۇندەستىكتى بوياۋ تىلىمەن كوركەم جەت­كىزە بىلگەن.

سونداي-اق «تاۋلار», «كۇن باتۋ سيم­فونياسى», «تاۋداعى كەش», «ىمىرت» اتتى ەڭبەكتەرىندەگى تاۋلار بەينەسى اسقاقتىعىمەن عانا ەمەس شىنايىلىعىمەن دە باۋراپ الادى. جالپى سۋرەتشىنىڭ تاۋلارى – باسقا شەبەرلەر بەينەلەگەن تاۋلارعا مۇلدە ۇقسامايدى. كوركەمدىگىمەن كوز تارتادى.

ونەرتانۋشى اقبوتا ىلياس­جان­قىزى شاردەنوۆ تۋىن­دىلا­رىن­داعى تۇستەردىڭ ماڭىزىنا ءمان بەرە كەلىپ: «ونىڭ «قىسقى پەيزاج» (1960), «تاۋداعى جىلىمىق» (1973), «بيىك تاۋدا» (1972), «الاتاۋ كورىنىسى» (1970) اتتى جۇ­مىستارىندا كەرىسىنشە, اشىق, نا­زىك تۇستەرمەن, ياعني اقشىل - كوك, كۇلگىن, قىزعىلت, كەيدە قىستىڭ ىزعارىن بەرەتىن سۋىق تۇستەر, ەندى بىردە, كوكشىل, اشىق جاسىل تۇستەر باسىم بولادى. بىراق سۋرەتكەر قول­داناتىن تۇستەردى ناقتى ايتۋ قيىن, ويت­كەنى, ول ءبىر ءتۇستى شىعارۋ ءۇشىن بىرنەشە ءتۇستى كەلتىرەدى» دەپ جا­زادى.

سونىمەن قاتار سۋرەتشى شى­­عار­­­ما­شىلىعىندا اعاشتار مەن گۇل­دەردىڭ دە ورنى بولەك. مىسالى, «كۇزگى ەمەن», «قارا ورىك گۇلدەدى», «قىزىل گۇلدەر», «قىس. اعاشتار», «قوشقىل شىرشالار» تۋىندىلارى وز­گەشە فورماسىمەن عانا ەمەس, ءتۇرلى-ءتۇستى بوياۋلارىمەن دە ەرەك­شەلەنەدى. وسىدان-اق سۋرەت­­شىنىڭ سەزىمىن, كوڭىل-كۇيىن, تا­بيعاتقا دەگەن كوزقاراسىن ايقىن اڭعاراسىز. ول كىسى تەك پەيزاج عانا ەمەس, ناتيۋرمورت پەن پورترەت جانرىندا دا جەمىستى جۇمىس ىس­تەپ, ايشىقتى تۋىندىلار قال­دىردى. مىسالى, جازۋشى سا­پار­عالي بەگالين مەن ەكى مارتە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, اتاقتى ۇشقىش تالعات بيگەلدينوۆتىڭ پورترەتتەرى – وسى جانردىڭ قا­زى­ناسىن بايىتقان ۇزدىك دۇ­نيە­لەر سانالدى. قىلقالام شە­بەرى كەيبىر ەڭبەكتەرىندە بەينەلەۋ مەن ۇلتتىق قول ونەردى شەبەر ۇي­لەستىرىپ,تەكەمەت پەن سىر­ماق­­تارداعى ويۋ-ورنەكتەردى تۋىندىلارىنا ارقاۋ ەتكەن.

جاڭاتاي شاردەنوۆتىڭ تۋىن­دى­لارى ەلىمىزدە عانا ەمەس, شەت مەملەكەتتەردە وتكەن كورمە­لەر­گە قويىلعان. ونىڭ عا­جا­يىپ قول­تاڭ­باسى مەن ونەرىن امە­ري­كا­لىق بەلگىلى سۋرەت­شى ر.كەنت جو­عارى باعالاعان. قابىر­عالى قىل­قالام شەبەرى 1992 جىلى دۇنيە­دەن وزدى. قازىر باس شا­ھاردا جاڭاتاي شاردەنوۆ اتىن­داعى كوشە بار. پەيزاج جان­رى­نىڭ جىر­شىسى اتانعان تا­لانت­تى تۇلعانىڭ ونەرى عانا ەمەس, ەسىمى دە ۇمىتىلمايدى دەگەن وسى...