سوڭعى ءتورت جىلدا «جان-سايا» داعدارىس ورتالىعىنا كومەك پەن قولداۋعا مۇقتاج 1500-دەن استام ايەل اراشا سۇراپ كەلگەن. بۇگىندە قوعامدا وتباسىلاردىڭ شىرقىن بۇزعان اگرەسسورلاردىڭ ارەكەتىنە توقتاۋ بولماي تۇر.
«ورتالىققا شاعىم ايتا كەلگەن ايەلدەردىڭ ارقايسىسىنىڭ مىنەزى دە ءارتۇرلى بولىپ كەلەدى. ولاردىڭ اراسىندا مىنەزى سالماقتى, جۋاس, كونگىش جاندار دا, ەرجۇرەك, ءوز ويىن اشىق ايتا الاتىن تىك مىنەزدىلەر دە كەزدەسەدى. ولاردىڭ قاتارىندا از قامتىلعان, كوپبالالى, سونىمەن بىرگە مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالاردىڭ اسىراۋشىلارى, الەۋمەتتىك جاعدايى ورتاشا نەمەسە اۋقاتتى وتباسىنىڭ مۇشەلەرى دە بار.
«تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق قۇربانى بولماس ءۇشىن ءوزىڭدى تومەن ۇستا, كىشىپەيىل, كەشىرىمدى بول», دەپ جاتاتىندار از ەمەس, بىراق مۇنداي جاعىمسىز جاعدايعا ارقايسىمىز تاپ بولۋىمىز مۇمكىن ەكەنىن تاجىريبە كورسەتىپ وتىر», دەيدى «جان-سايا» داعدارىس ورتالىعىنىڭ مامانى ايجان شاكەنوۆا.
2017 جىلدان بەرگى ارالىقتا بۇل ورتالىق ماماندارىنان قولداۋ سۇراپ كەلەتىن جاندار لەگىندە تولاس جوق. ولار ماماندار كەڭەسىنە جۇگىنە وتىرىپ, اگرەسسورلىق قىسىمنان اراشالاۋدىڭ جولىن ىزدەيدى. ايجان شاكەنوۆانىڭ ايتۋىنشا, جايلى مىنەز, تۇرمىستىڭ جاقسى ءارى تومەندىگى وتباسىلىق زورلىق-زومبىلىقتان ساقتانۋعا كەپىل بولا المايدى.
«ولاي بولسا, تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق قۇربانى بولماس ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟» دەگەن ساۋالدىڭ تۋىنداۋى زاڭدى. بۇل ساۋالعا جاۋاپ بەرمەس بۇرىن ونىڭ پايدا بولۋ سەبەپتەرىنە بارىنشا ۇڭىلگەنىمىز ءجون.
«زورلىق-زومبىلىقتى ىستەۋ كىمنىڭ تاڭداۋى؟ بۇل جەردە قانداي جاعداي ورىن السا دا, وزگەنىڭ دەنساۋلىعىنا زاقىم كەلتىرىپ, ار-وجدانىن تاپتاۋ زاڭ تۇرعىسىنان دا, ادامگەرشىلىك تۇرعىسىنان دا ويعا قونىمسىز. سونىمەن, اگرەسسوردىڭ ز ۇلىمدىق جاساۋىنا جابىرلەنۋشىنىڭ ءىس-ارەكەتى تۇرتكى بولدى دەگەنمەن, تۇپكىلىكتى سەبەبى ونىمەن بايلانىستى ەمەس. ياعني زورلىق-زومبىلىقتىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتىر. نەلىكتەن اگرەسسور قاتىگەزدىككە جول بەرەدى؟ ءبىزدىڭ تاجىريبەمىزدە ەڭ كوپ كەزدەسەتىن ەكى سەبەپ بار. بىرىندە ىشىمدىك پەن ناشاقورلىققا قۇمارلىق اگرەسسيانىڭ راتسيونالدى ەمەس جولمەن سىرتقا شىعۋىن تۋىنداتسا, ەكىنشى جاعدايدا اگرەسسوردىڭ كىشكەنتاي كەزىنەن وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىقتىڭ كۋاگەرى نەمەسە ءتىپتى جابىرلەنۋشى بولعانى انىقتالادى. مۇندا زورلىق-زومبىلىقتىڭ ايقىن كورىنىس تابۋى مىندەتتى ەمەس. ول اتا-انا, نە وزگە وتباسى مۇشەلەرىنىڭ اراسىنداعى كەلەڭسىز قارىم-قاتىناس ارقىلى دا بەينەلەنۋى مۇمكىن. بىرلىك-بەرەكەسى جوق, ءبىر-ءبىرىن قۇرمەتتەپ, سىيلامايتىن وتباسىندا بولاشاق اگرەسسوردىڭ تاربيەلەنۋ ىقتيمالدىلىعى وتە جوعارى. ورتالىقتا انالارىمەن بىرگە تۇراتىن بالالاردىڭ كوزگە ەرسى كورىنەتىن كەيبىر مىنەز-ق ۇلىقتارى مەن ارەكەتتەرى اگرەسسور بولىپ سانالاتىن وزگە وتباسى مۇشەلەرىنەن پروەكتسيالانعانى بايقالادى. مۇنداي بالالار بەيسانالى تۇردە اگرەسسيانى قالىپتى جاعداي رەتىندە قابىلداي باستايدى. البەتتە, پسيحولوگپەن جۇمىس بارىسىندا بۇل كوزقاراس وزگەرىپ, بالالاردا جاناشىرلىق پايدا بولادى», دەپ اتاپ ءوتتى ايجان شاكەنوۆا.
بۇگىندە تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق ناقتى ءبىر وتباسىنىڭ عانا ەمەس, بۇتىندەي قوعام دەرتىنە اينالىپ بارادى. ورتالىق ماماندارى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتى ازايتۋ ءۇشىن بۇل ماسەلەگە كوز جۇمىپ قاراۋدان ارىلۋ قاجەتتىگىن العا تارتادى. وسى ورايدا ايجان شاكەنوۆا: «كوپ جاعدايدا اگرەسسورلار وزدەرىنىڭ قيانات كەلتىرىپ جاتقاندارىن, ارەكەتتەرى بۇرىس ەكەنىن جەتكىلىكتى دەڭگەيدە ۇعىنبايدى. ال ەگەر قوعامدا زورلىق-زومبىلىققا دەگەن توزىمسىزدىك قالىپتاسسا, ەگەر بىزدەر جابىرلەنۋشىگە «سەن ءوزىڭ كىنالىسىڭ» نەمەسە «ۇيات بولادى, شىدا» دەۋدى دوعارىپ, اگرەسسورلاردىڭ ءىس-ارەكەتىن, قاتىگەزدىگىن, ءوزىن-ءوزى ۇستاي الماۋىن سىنعا الاتىن بولساق, ادامدار وزگەلەرگە قيانات كەلتىرەردە مىڭ تولعانار ەدى», دەيدى. سول سەبەپتى دە «جان-سايا» داعدارىس ورتالىعى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتى قايتا كريمينالداۋدى قولدايدى.
اگرەسسور ز ۇلىم ارەكەتتەرى ءۇشىن جاۋاپتى بولاتىنىن بىلگەندە عانا ءوز مىنەز-قۇلقىن باقىلاپ, كۇش كورسەتۋىن تىيا باستايدى. قوعام بولىپ بالالارىمىزعا وزگەلەردى كەمسىتىپ, ولارعا كۇش كورسەتۋ دۇرىس ەمەستىگىن ءتۇسىندىرۋىمىز كەرەك. مەملەكەت تاراپىنان كومەككە ۇمىتتەنۋگە بولاتىنىن, جالپى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق قوعامدا جاعىمسىز قابىلداناتىنىن جەتىك تۇسىنەتىن ۇرپاقتى ءوسىرىپ, زورلىق-زومبىلىقسىز قوعامدى قالىپتاستىرۋ ماڭىزدى. سونداي-اق بالالارعا جاس كەزىنەن نەنىڭ دۇرىس, نەنىڭ بۇرىس ەكەنىن اجىراتۋدى ۇيرەتكەن ءجون. وكىنىشكە قاراي, كەيبىرىمىز وسىنىڭ ءبارىن ايتىپ تۇسىندىرگەننەن بۇرىن بالانى قاتىگەز قارىم-قاتىناسقا شىداۋعا ۇيرەتىپ الامىز. سول سەبەپتى دە, بوي جەتىپ, ەر جەتكەن بالالار كەيدە تۇلعانىڭ اگرەسسياعا بەيىمدىلىگىن نەمەسە ءوزىنىڭ جابىرلەنۋشى بولۋعا بەيىمدىلىگىن ەرتەرەك انىقتاي الماي قالادى. نەگىزىنەن, الەۋەتتى اگرەسسوردى ارەكەتتەرىنە قاراپ الدىن الا تانۋعا بولادى. ول تۋرالى عالامتور كەڭىستىگىندە دە, الەۋمەتتىك جەلىلەردە دە اقپارات كوپ. ەڭ باستىسى, بىرەۋمەن قارىم-قاتىناستا ءوزىڭىزدى ۇنەمى كىنالى سەزىنسەڭىز جانە مازاسىزدىق, اشۋ, ۇيالۋ سەزىمدەرىن باستان وتكەرسەڭىز, وندا قارىم-قاتىناستى جالعاستىرۋ-جالعاستىرماۋ قاجەتتىگى تۋرالى ويلانعانىڭىز ءجون.
قورىتا كەلگەندە, تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتى تىيۋ ءۇشىن قوعامداعى وعان دەگەن توزىمسىزدىكتى قالىپتاستىرىپ, زاڭناما تۇرعىسىنان زورلىق-زومبىلىق ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك پەن جازانى قاتاڭداتقان ابزال. وسىنداي كاسىبي كەڭەستەرىمەن بولىسكەن ورتالىق مامانى ايجان شاكەنوۆا جاس ۇرپاقتىڭ دۇرىس قارىم-قاتىناس جاساۋداعى جانە پسيحولوگيالىق ساۋاتتىلىق بىلىمىنە جەتكىلىكتى دەڭگەيدە كوڭىل ءبولۋ تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق قۇربانى بولماۋدا قاپەردە ۇستايتىن باستى تالاپ ەكەنىن ايتادى.
الماتى