ولەڭدەگى اۋەن تۋرالى ءسوز قوزعاعانىمىزعا دا ءبىرتالاي ۋاقىت بولدى. ۋاقىت پەن كەڭىستىكتىڭ اراسىن ءجىپسىز جالعاپ تۇرعان جالعىز ۇعىم دا وسى اۋەن بولسا كەرەك. اقىن ءوزى ايتقىسى كەلگەن ويدىڭ ىشىندە اۋەن توگىلىپ تۇرادى. ونى ەستۋ تۇيسىگى جوعارى ادامدار عانا تەز اڭعارادى. مەكسيكالىق اقىن وكتاۆيو پاس بۇل تۋراسىندا ءوز كوزقاراسىن بىلايشا تارقاتادى: ء«بىر شۋماق ولەڭدى ءتۇسىنۋ ءۇشىن الدىمەن ونى ەستۋ كەرەك, ەستىگەندە قۇلاقپەن ەمەس, سانا تۇيسىگىمەن ەستىگەن دۇرىس. ءار ولەڭنىڭ اۋەنى ءارتۇرلى». بۇعان ءبىزدىڭ تاراپتان قوسارىمىز, كەي ولەڭنىڭ اۋەنىن قايتا-قايتا ەستۋدەن جالىقپايسىڭ. ءبىزدىڭ ادەبيەتىمىزدە انە سونداي اۋەزدى, سيقىرلى جىرلار جازعان اقىننىڭ ءبىرى – مەيىرحان اقداۋلەت ۇلى.
مەيىرحان پوەزياسى «شىنايى اقىن قانداي بولۋ كەرەك؟ شىنايى پوەزيا شە؟» دەگەن ۇلى سۇراققا جاۋاپ بەرە الاتىن شوقتىقتى, ابىرويلى پوەزيا. «اقىن دەگەن جەلدە تەربەلگەن ماۋەلى اعاش سياقتى, ودان الۋان ءتۇرلى اۋەن شىعۋى مۇمكىن» دەيدى پاستەرناك. مەيىرحان اقداۋلەت ۇلى جىرلارىنداعى اۋەن وزگە ەمەس, ءوز ۇلتىنىڭ جۇرەگىنەن شىققان اۋەن, ىزالى دا الدەنەگە ىنتالى ءۇن.
«ىلىنەردە كۇننىڭ قىزىل كىرپىگى,
دەرتىم مەنىڭ مەڭدەدى.
ءومىر ءوزى-اق ولتىرەدى ءبىر كۇنى,
ولتىرىسپە سەن مەنى!
مۇسا, عايسا, مۇحاممەدتىڭ كوپ ىشكەن
تاۋىسپاعان كەرمەگىن.
جۇتام ءۇنسىز,
ءۇمىتىم جوق جەڭىستەن
كوزىمنەن ءسۇي سەن مەنىڭ...
ەرنىم ەمەس, ەت جۇرەگىم كەزەرىپ,
جوق سۋسىنعا شولدەپپىن.
اجال-قۇرداس اق مىلتىعىن كەزەنىپ
«كەتتىك!...» دەسە – مەن كەتتىم.
بىزگە نەگە بايانسىزدى اڭساتتىڭ...
ەي, ەسى بار قۇدىرەت؟!
بوسقا نالىپ, بولماشىعا شارشاپپىن,
كوزىمنەن ءسۇي ءبىر رەت!».
ولەڭ وسىلاي جالعاسا بەرەدى. وقىپ وتىرىپ پوەزيا سىندى ساف ونەردىڭ ادامنىڭ جۇرەگىندەگى شىندىقتى قاز قالپىندا جەتكىزۋگە تالپىنىس جاسايتىن قاسيەتىنە باس يگىڭىز كەلەدى. ء«ومىر ءوزى-اق ولتىرەدى ءبىر كۇنى, ولتىرىسپە سەن مەنى!» دەپ جازۋ ءۇشىن دە اقىن قانشاما رەت وي ارپالىسىنا ءتۇستى دەسەڭىزشى! وسى ساتتە ماعجان جۇماباەۆتىڭ «الديلە, ءولىم, الديلەسى» ەسىڭىزگە تۇسە كەتەدى. ماعجاننان مەيىرحانعا دەيىنگى ارالىقتا ءبىزدىڭ ادەبيەتتە قانشا ولەڭ جازىلدى, قانشاما شەر ايتىلدى؟ بىراق ەلدىڭ ەسىندە قالعان ولەڭدەر ساناۋلى عانا. مەيىرحان ولەڭىندەگى دەرت ۇعىمى اقىننىڭ جەكە باسىنىڭ دەرتى ەمەس, تۇتاس ۇلتتىڭ دەرتى, قايعى-قاسىرەتى, نالاسى. اقىننىڭ تۋعان حالقىنا دەگەن ىستىق ىقىلاسى ولەڭدە كورىنىس تابادى, سول ارقىلى حالىق جۇرەگىنە جەتەدى. جاساندىسى كوپ مىنا جالعاندا ۇلتىنىڭ تاعدىرىن, تىرشىلىگىن, مۇڭىن از بىلەتىن اقىننىڭ قالامىنان مۇنداي وتتى جىر تۋمايدى. اقداۋلەت ۇلىنىڭ اقىق جىرى ۇرلەگەن سايىن لاۋلايتىن, جانىپ بىتكەنشە سونبەيتىن قاراعاي شوعىن كوز الدىڭىزعا ەلەستەتەدى.
«اقتى جۇلدىز تاس توبەمنەن «اعالاپ»,
اراشاعا تۇسپەدىم.
سالداقى ءتۇن ساق-ساق كۇلدى تابالاپ,
بارماعىمدى تىستەدىم.
– جاز ءوتتى دەپ جاسىل بوياۋ جىلايدى –
مەن قايتەيىن, سارعايار.
قارعاعانسىپ قاراڭعىنى-قۇدايدى –
قالتىراعان شام دا – ايار».
اۋمالى زاماندا ۇلتتىڭ وزەگىنە تۇسكەن جارا اقىنداردىڭ دا جۇرەگىن قارىپ تۇسكەنى شىندىق. قازىرگى قوعامدا ولەڭ جازۋعا قۇشتار ادامدار وتە كوپ, ال سول جازعاندارى ءۇشىن قىمسىناتىندار ساۋساقپەن سانارلىق. ولەڭنىڭ باستاۋى – ۇلكەن قۋانىش پەن اۋىر قاسىرەت. مەيىرحان اقداۋلەت ۇلى ولەڭدەرىندەگى باتىلدىق پەن سىرشىلدىق ەشكىم ايتا الماعان ءسوزدى ەسكى بيشە جەتكىزە ايتۋعا شەبەر. ولەڭنىڭ تۇتاس بولمىسى اينا بولىپ قاتەلىگىڭدى الدىڭا جايىپ سالادى, اعاتتىعىڭ انادايدان ايقاي سالادى. تاعى وقيسىڭ, تاعى سول جابىعۋ.
ء«الىڭ جەتسە, جانارىڭدى الا قاش –
ايەل! ايەل...
ايەل تۇتتاي جالاڭاش!
ايەل ەمەس, كۇللى الەم تۇر الدىمدا,
كۇناسى مەن قاسيەتى ارالاس.
الدە قاتەر, الدە ءلاززات, الدە مۇڭ,
جىر وقۋعا جەتپەي قالدى دارمەنىم.
جۇدەمەدىم جالعان سوپى جۇزدەنىپ,
كۇناھارعا قۇنى تيىن سالدەنىڭ.
شاراپ بار ما؟
ۋ قوسساڭ دا, قۇي ءبارىن,
التى قۇرلىق, ءتورت مۇحيتتى سىيلادىم.
ارىستاننىڭ ءوزى-اق ەدىم ال مۇنى,
الاڭعاسار سەزىم, ساعان قيمادىم».
عاپىل جۇرەكتىڭ ءۇنى الىسقا جەتكىسى كەلەدى, جەتەدى دە. قاراڭعى مەن قۇدايدىڭ اراسىنداعى ارالىقتى ەشكىم ولشەپ, باعامداپ بەرە المايدى, تەك اقىننىڭ جىرى عانا سوزبەن كەستەلەيدى. «ايەل ەمەس, كۇللى الەم تۇر الدىمدا, كۇناسى مەن قاسىرەتى ارالاس» دەگەن تارماقتار ءبىزدىڭ تاعدىرىمىزدىڭ شيمايلانعان سىزىقتارى ەمەس پە؟! مۇلگىپ بارا جاتقان ۇياتتىڭ, قالعىپ تۇرعان سانانىڭ, قاراڭعىلانۋعا بەت العان قوعامنىڭ ەڭ سوڭعى ءساتىن ولەڭگە اينالدىرىپ تۇرعان اقىننىڭ ءسوزى وسىنداي اۋىر دا ويلى بولماي قايتسىن؟!
دوستوەۆسكيشە ايتساق: «ويدىڭ سىرتقا شىعۋى كەرەك-اق». ءبىر سوزبەن ايتقاندا, مەيىرحان اقىن ولەڭ جازۋ مەن ولەڭ جازباۋدىڭ قاسىرەتىن ايىرا بىلەتىن اقىل يەسى. اقىندىق سەزىمىنىڭ قۋاتى جازعان جىرلارىندا سىر بەرىپ تۇرادى. ونىڭ پوەزياداعى ەركىندىگى شىنشىلدىعىندا جاتىر. نەنى جازۋ مەن نەنى جازباۋدى جەتە تۇسىنە بىلگەن اقىن ەسكىرمەيتىن ولەڭدەرگە يەلىك ەتە الدى.
«تابىلمادى مەنەن كۇتكەن كوپ ارمان,
تۇگەندەيسىڭ قايبىرىن...
مەن تۇسىڭە ەنىپ, كەنەت جوعالعان
ەلەسى ەكەم قايعىنىڭ.
دارىندىلار شاق شىدايتىن كەسەلدىڭ –
شىن ءسۇيۋدىڭ ۋىنان.
مەنىمەن بىرگە ۇرتتاپ ەڭ, نەشە ءولدىڭ,
ءالى ءورتسىڭ ... مەن سۋىعام».
ۇلت مۇددەسىن ءسوز ەتۋ – ابايدان باستالعان ماڭگىلىك تاقىرىپ. ونىڭ شەگى دە جوق. «پوەزيا دەگەنىمىز ۋاقىتتىڭ تەرەڭ قاباتتارىندا, ونىڭ قارا توپىراعىنىڭ استىندا قالىپ قويماۋ ءۇشىن سونىڭ ءوزىن جارىپ جىبەرەتىن سوقا ءتارىزدى», دەيدى وسيپ ماندەلشتام. ءسوزدىڭ قۇدىرەتى ءبارىن ايقىنداپ بەرەتىن ءسات تۋدى. الدا ءسوزدىڭ سيقىرىن ءتۇسىنىپ, سونىمەن اقىلعا يلاناتىن مەزگىل جەتەدى. تۇنەك ءتۇندى ءتۇرىپ, جەرگە قاراي قۇلاپ بارا جاتقان جارىق جۇلدىزدى ەلەستەتىڭىزشى, مەيىرحان اقداۋلەت ۇلى پوەزياسى انە سول جارىق جۇلدىزداي ءبىزدىڭ سانامىزدىڭ كوگىنە اعىپ تۇسەدى. ونىڭ جىرلارى قازىرگى ادەبيەتىمىزدەگى باتىلدىق ءداۋىرىنىڭ باستاۋى, تۇماسى ىسپەتتى.
«قۇمدا قالعان ءىزىڭدى قۇتىرعان جەل وشىرگەن!
قۇشاعىما بۇيىرعان ءوزىڭ ەمە-ەس!
كوشىرمەڭ.
...كوكتەمدەردىڭ بارلىعى كۇز بوپ
ولەر تۇنەرىپ... –
ءبىز ءوتىپپىز ومىردەن.
عاشىق ەدىك – ءتىرى ەدىك.
جىلاعانسىپ قايتەسىڭ,
نە دەمەكشى ەڭ كەرەڭگە –
ءوزىم جانىپ, جوعالىپ,
نالام قالدى ولەڭگە».
مەيىرحان اقداۋلەت ۇلىنىڭ جىرلارى كوبىندە ادامنىڭ ىشكى جان دۇنيەسىن اشۋعا ۇمتىلىس جاسايدى. ءوشىپ بارا جاتقان شىندىق وتىن سوندىرمەۋگە تالپىنادى. ءسوزدىڭ كۇشىن, ويدىڭ شەكسىزدىگىن پايدالانىپ, تابيعاتتىڭ ءار بولمىسىن قالپىندا ساقتاۋعا جۇمىلدىرعىسى كەلەدى. ونىڭ ولەڭىندەگى بۇلاقتاي تازا مولدىرلىك, جۋسان ءيىستى سەزىم, شار بولاتتاي ءتوزىم ءبارى دە بىزگە ناعىز ولەڭنىڭ قالاي بولاتىنىن ءتۇسىندىرىپ بەردى. قوعامدى باقىلاۋدان جالىقپايتىن اقىن جىرى اسقاق قالپىندا ءار جۇرەككە ساۋلە شاشادى, جاتتالادى. دەمەك, شىن ولەڭدى ءتۇسىندىرۋدىڭ قاجەتى شامالى, ونى ءتۇسىنۋ كەرەك. «جۇرەك دەپ جۇرگەنىمىز جاپسارلاس ەكى بولمەدەن قۇرالعان ءۇي سياقتى, ءبىر بولمەسىندە قاسىرەت, تاعى ءبىر بولمەسىندە قۋانىش پەن شاتتىق ورنالاسقان», دەيدى كافكا. مەيىرحان اقداۋلەت ۇلىنىڭ دا جۇرەگى وسى ەكى «بولمەدەن» تۇرادى, قاسىرەتى جەكە باسىنىڭ ەمەس, ۇلتىنىڭ, ەلىنىڭ, جەرىنىڭ مۇڭى, ال شاتتىعى تاعى دا سول ۇلتىنىڭ شاتتىعى, قۋانىشى. سول ءۇشىن دە ول – جۇرەك پوەزياسىن جازعان شىن اقىننىڭ ءبىرى.
دۇيسەنالى الىماقىن