ۆاشينگتون. اۋعانستان حالقى مەن حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ زاماناۋي, قاۋىپسىز جانە باسقارۋ ينستيتۋتتارى جۇمىس ىستەيتىن مەملەكەت قۇرۋعا باعىتتالعان جيىرما جىلعى تالپىنىسىن بىرنەشە ايدىڭ ىشىندە «تاليبان» قوزعالىسى جويىپ جىبەرگەنىن كورۋ وتە اۋىر.
«تاليبان» جەكسەنبىدە نەگىزگى شابۋىلىن اياقتاپ, كابۋلعا جەتىپ, پرەزيدەنت اشراف گانيدى ەلدەن قاشۋعا ماجبۇرلەدى.
تالىبتەر اۋعانستاندى ءىس جۇزىندە ەش تالاسسىز باسىپ العاننان كەيىن اقش پرەزيدەنتى دجو بايدەننىڭ اقش پەن كواليتسيا كۇشتەرىن ەلدەن شىعارۋ تۋرالى شەشىمىنىڭ قانشالىقتى ءتيىمدى بولعانى تۋرالى سۇراق تۋىندايدى. الايدا قانشا جەردەن پارادوكس كورىنگەنىمەن, «تاليبان» قوزعالىسىنىڭ جىلدام ءارى جەڭىل تۇردە جەڭىسكە جەتۋى بايدەننىڭ دۇرىس شەشىم قابىلداعانىن راستايدى. ونىڭ ۇستىنە, ول كەرى شەشىم قابىلداماۋعا ءتيىس.
اۋعانستاننىڭ اسكەري جانە باسقارۋ – ينستيتۋتتارىنىڭ تيىمسىزدىگى مەن قۇلدىراۋى اقش-تىڭ كابۋلداعى ۇكىمەتتى كۇشەيتۋ ارەكەتتەرى ەلدىڭ ءوز اياعىنا تۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىنە كۇمانمەن قاراعان بايدەننىڭ پىكىرىن قوشتايدى. حالىقارالىق قوعامداستىق 20 جىلعا جۋىق ۋاقىتىن سارپ ەتىپ, مىڭداعان ادامنىڭ ءومىرىن قۇربان ەتىپ, تريلليونداعان دوللاردى اۋعانستانعا جاقسىلىق جاساۋعا جۇمسادى. ء«ال-كايدانى» قۇرتۋعا, «تاليباندى» تىزە بۇكتىرۋگە, اۋعان اسكەرىن قولداۋعا, كەڭەس بەرۋ, وقىتۋ جانە جابدىقتاۋ, باسقارۋ ينستيتۋتتارىن نىعايتۋعا جانە ەلدىڭ ازاماتتىق قوعامىنا ينۆەستيتسيا سالۋعا تالپىندى.
ايتارلىقتاي پروگرەسس جاسالدى, بىراق جەتكىلىكسىز. «تاليباننىڭ» تەز ىلگەرىلەۋى ءتىپتى جيىرماجىلدىق تۇراقتى قولداۋ اۋعان ينستيتۋتتارىن قۇرا الماعانىن كورسەتىپ بەردى.
مۇنىڭ باستى سەبەبى – ميسسيا ءاۋ باستان-اق قاتە قۇرىلعان. اۋعانستاندى ورتالىقتاندىرىلعان, ءبىرتۇتاس مەملەكەتكە اينالدىرۋعا تىرىسۋ اقىماقتىق بولدى. ەلدەگى جەر بەدەرىنىڭ قيىندىعى, ەتنوستىق كۇردەلىلىگى, ادامداردىڭ رۋلىق جانە جەرگە ءبولىنۋى ساياسي احۋالدى تۇراقتاندىرا العان جوق. وعان قوسا كورشى مەملەكەتتەردەگى تۇراقسىزدىق, سىرتتان ارالاسۋعا قارسى وشپەندىلىك شەتەلدىكتەردىڭ ارالاسۋىن قاۋىپتى ەتتى.
قايدا بارساڭ دا قۇتىلمايتىن مۇنداي احۋال اۋعانستاندى قازىرگى زامانعى مەملەكەتكە اينالدىرۋعا باعىتتالعان كەز كەلگەن ارەكەتتىڭ ءساتسىز اياقتالۋىنا سەبەپ بولادى. بايدەن قول جەتپەيتىن ماقسات ىزدەۋدەگى ءساتسىز تالپىنىستى توقتاتىپ, اسكەردى شىعارۋ تۋرالى قاتاڭ جانە دۇرىس تاڭداۋ جاسادى.
اسكەر شىعارۋ ماسەلەسىنىڭ دۇرىستىعىن مىنا دەرەك تە قۋاتتايدى. امەريكا قۇراما شتاتتارى مەملەكەت قۇرۋ مايدانىندا جەڭىلسە دە, ءوزىنىڭ نەگىزگى ستراتەگيالىق ماقساتىنا قول جەتكىزدى. ياعني بولاشاقتا امەريكاعا نەمەسە ونىڭ وداقتاستارىنا اۋعانستان تەرريتورياسىنان جاسالۋى ىقتيمال شابۋىلداردىڭ الدىن الدى. اقش پەن ونىڭ سەرىكتەستەرى اۋعانستان مەن پاكىستانداعى ء«ال-كايدا» ۇيىمىن جويدى. سول سەكىلدى «يسلام مەملەكەتىنىڭ» اۋعانستان بولىگى دە جويىلدى. وسىلايشا, تەرروريستىك توپ اۋعانستاننان ترانسۇلتتىق شابۋىلدار جاساۋ قابىلەتىنەن ايىرىلدى.
وسى ورايدا اقش بۇكىل الەم بويىنشا تەرروريزممەن كۇرەسەتىن, ءتيىستى اقپاراتتى بولىسەتىن جانە تەرروريستىك شابۋىلداردان ىشكى قورعانىستى كۇشەيتەتىن سەرىكتەستەردىڭ عالامدىق جەلىسىن قۇردى. اقش پەن ونىڭ وداقتاستارى 2001 جىلعى 11 قىركۇيەكتەگى شابۋىلعا قاراعاندا, الدەقايدا نەگىزگى نىساناعا اينالعان. 2005 جىلى لوندوندا بولعان جارىلىستاردان كەيىن ء«ال-كايدا» شەتەلدە ءىرى شابۋىل جۇزەگە اسىرا العان جوق.
ارينە, «تاليبان» ۇيىمى ء«ال-كايداعا» نەمەسە سوعان ۇقساس توپتارعا قايتادان قاۋىپسىز ايماق بەرمەيتىنىنە كەپىلدىك جوق. بىراق وقيعانىڭ بۇلاي ءوربۋى ەكىتالاي. «تاليبان» ءوز بەتىنشە جاقسى ارەكەت ەتتى. بۇدان كەيىن ء«ال-كايدا» سەكىلدى ۇيىمدارمەن سەرىكتەستىكتى جانداندىرۋعا سەبەپ جوق. سونداي-اق «تاليبان» حالىقارالىق زاڭدىلىق پەن قولداۋدى يەلەنگىسى كەلەدى. سوندىقتان شەتەلدىك دەرجاۆالارعا قارسى تەررورلىق شابۋىل ۇيىمداستىرعىسى كەلەتىن توپتارعا توسقاۋىل بولۋى مۇمكىن. بۇعان قوسا بۇل توپتار باسقا جاقتا وڭاي جينالاتىندىقتان, قايتادان اۋعانستانعا اعىلۋ ىقتيمالدىلىعى شامالى.
بايدەننىڭ اۋعانستانداعى اسكەري ميسسيانى توقتاتۋ تۋرالى شەشىمىندە قالعانى دۇرىس. ويتكەنى بۇل امەريكالىق سايلاۋشىلاردىڭ ەركىنە سايكەس كەلەدى. امەريكا جۇرتشىلىعىنىڭ كوبى, دەموكراتتار مەن رەسپۋبليكاشىلار, تاياۋ شىعىستاعى «ماڭگىلىك سوعىستارعا» قاتىستى شىدامى تاۋسىلدى. دونالد ترامپتىڭ سايلانۋىنا اكەلگەن (جانە قايتا سايلانۋعا جاقىنداتقان) ليبەرالدى ەمەس پوپۋليزم امەريكالىقتاردىڭ تاياۋ شىعىسقا قاتىستى ۇستانىمى وزگەرگەنىن كورسەتەدى. كەيىنگى كەزدە پاندەميانىڭ اسەرىنەن, ونداعان جىلدارعا سوزىلعان ەكونوميكالىق قيىنشىلىق سالدارىنان اقش جۇمىسشىلارىنىڭ اراسىندا نارازىلىق كۇشەيىپ, سايلاۋشىلار اراسىندا سالىقتان تۇسكەن دوللاردىڭ كانداگارعا ەمەس, كانزاسقا كەتكەنىن قالايتىندار سانى ارتتى.
بايدەننىڭ امەريكالىق دەموكراتيانى قالپىنا كەلتىرۋ جونىندەگى كۇش-جىگەرىندەگى جەتىستىك, نەگىزىنەن, ىشكى ينۆەستيتسيالارعا بايلانىستى. ينفراقۇرىلىم مەن الەۋمەتتىك ساياسات تۋرالى زاڭ جوبالارى قازىر كونگرەستە تالقىلانىپ جاتىر. بۇل دۇرىس باعىتتاعى ماڭىزدى قادامدار. بىراق سىرتقى ساياساتتىڭ دا ماڭىزى بار. بايدەن «ورتا تاپقا ارنالعان سىرتقى ساياساتتى» جۇرگىزۋگە ۋادە بەرگەندە وعان امەريكا جۇرتشىلىعىنىڭ قولداۋىنا يە بولاتىن مەملەكەتتىك كاسىپ برەندىن قولدانا وتىرىپ قول جەتكىزۋى كەرەك.
اۋعانستان جاقىن ارادا حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ قولداۋىن قاجەت ەتەدى. بىراق اقش باستاعان اسكەري ميسسيا ءوز مىندەتىن ورىندادى. وكىنىشكە قاراي, قازىرگى ۋاقىتتا حالىقارالىق قوعامداستىق جاساي الاتىن ءتيىمدى جۇمىس – قاراپايىم حالىقتىڭ باسىنا تۇسكەن ازاپتى جەڭىلدەتۋ, اۋعاندىقتاردى ديپلوماتياعا, ىمىراعا كەلۋگە جانە ۇستامدىلىق تانىتۋعا كومەكتەسۋ. ويتكەنى ەلگە قازىرگى تاڭدا بەيبىت جانە تۇراقتى ساياسي تەپە-تەڭدىك قاجەت.
چارلز ا. كۋپچان,
سىرتقى قاتىناستار جونىندەگى كەڭەستىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى, دجوردجتاۋن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ حالىقارالىق ىستەر جونىندەگى پروفەسسورى جانە Isolationism: A History of America’s Efforts to Shield Itself from the World كىتابىنىڭ اۆتورى
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org