جاپونيادا ساناسى ءالى قاتىپ ۇلگەرمەگەن بالانىڭ ءوز قالاۋى بويىنشا تاڭداعان مۋزىكالىق اسپابىن جەتە مەڭگەرىپ شىعۋىنا قاتتى ءمان بەرىلەدى ەكەن. مۇنداي قادامعا بارۋدىڭ سەبەبىن سۇراعاندا, ماماندار ۇلتتىق مادەنيەتكە باۋلۋدىڭ بىردەن-ءبىر كىلتى مۋزىكا ونەرىندە ەكەنىن, ال ءوزىنىڭ مۋزىكالىق اسپابىنىڭ ۇنىمەن سۋسىنداپ وسكەن جەتكىنشەكتىڭ جان-دۇنيەسى تاۋ سۋىنداي ءمولدىر, كىرشىكسىز تازا بولىپ قالىپتاساتىنىن, سول سەبەپتى بۇل اتادان بالاعا ميراس بولىپ كەلە جاتقان قالىپتى ءۇردىس ەكەنىن العا تارتقان.
ءارى قاراي ءمان بەرسەك, بۇل يدەيا ۇلتتىق ءداستۇردى دارىپتەۋمەن عانا شەكتەلىپ قالمايدى, مىسالى, ۇرلەمەلى جانە ۇرمالى اسپاپتاردا ويناۋ ادام دەنساۋلىعىن جاقسارتادى دەگەن پايىمعا جۇگىنەدى. ويتكەنى ۇرلەمەلى اسپاپتا ويناۋ ادامنىڭ وكپە قىزمەتى مەن تىنىس الۋ جولدارىن رەتتەپ, وكپە, كەڭىردەك اۋرۋلارىنىڭ الدىن السا, تاعى ءبىر قاسيەتى – مۋزىكالىق اسپاپتار ۇنىمەن جۇيكە جۇيەسى سىرتقى اسەرلەردەن قورعالىپ, بالانىڭ ويلاۋ قابىلەتى مەن شىعارماشىلىق ىزدەنىسى ارتادى. بالعىن سانانى مۋزىكالىق اسپاپتار سارىنىمەن تاربيەلەۋدى قولعا العان جاپونيا مەن كورەيانىڭ مۋزىكالىق ەكى اسپاپتى وقۋ باعدارلاماسىنا مىندەتتەپ ەنگىزۋىندە وسىنداي تەرەڭ سىر جاتىر.
مۇنى تىلگە تيەك ەتۋدەگى ماقساتىمىز, قازاقستانداعى ۇرمالى جانە ۇرمەلى اسپاپتاردىڭ ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى جاعدايى قالاي دەگەن ماسەلە. قازاقتىڭ مۋزىكالىق اسپاپتارى نەگىزىنەن ىشەكتى, ىسپالى, ۇرمالى, ۇرمەلى جانە تىلشەلى بولىپ بولىنەدى دەسەك, سونىڭ ىشىندە ءبىر عانا ۇرمالى اسپاپتارعا جاتاتىن دابىل, داۋىلپاز, شىڭداۋىل, قول دابىل, قوس دۇڭكىلدەك, ساقپان, اساتاياق سياقتى قانشاما قۇندى دۇنيە بار. سوعان قاراماستان كونە مۋزىكالىق اسپاپتاردى قازاقستان مەكتەپتەرىنىڭ باعدارلاماسىنا ەنگىزبەك تۇگىلى ارنايى مۋزىكالىق وقۋ ورىندارىنىڭ ءوزى مۇنى جۇيەلى تۇردە دۇرىس وقىتۋدى جولعا قويا الماي كەلەدى. ويتكەنى ۇرمالى اسپاپتاردا ويناۋدى ۇيرەتەتىن كاسىبي ماماندار جوقتىڭ قاسى. مۇنىڭ سەبەبىن اسپاپتا ورىنداۋشىلاردىڭ وزدەرىنەن سۇراعانىمىزدا بەلگىلى مۋزىكانتتاردىڭ تاجىريبەسىنەن ءوز بەتتەرىمەن وقىپ ۇيرەنگەندىكتەرىن جەتكىزدى.
سول سياقتى ۇمىت قالىپ بارا جاتقان ۇرمەلى اسپاپتارىمىز دا از ەمەس. سونىڭ ءبىرى – ۇسكىرىك. عىلىمي دەرەك بويىنشا اسپاپ العاش رەت 1947 جىلى ماڭعىستاۋ وڭىرىنەن اشىلعان كونە قونىس ورنىنان تابىلعان. ۇزىندىعى نەبارى 8-10 سم, اۋماعى 12-15 سم بولىپ كەلەتىن مۇرا ساپالى سازدان, قىشتان جاسالعان. دىبىس ەرەكشەلىگىنە قاراي كەي جەردە مۇنى ۋىلدەۋىك دەپ تە اتايدى. قازىرگى كەزدە اسپاپتىڭ ەتنوگرافيالىق قازبا نۇسقاسى مۋزەيدە ساقتاۋلى, ال ءسال-ءپال دامىتىلعان تۇرلەرى ءبىرلى-جارىم ونەر ۇجىمدارىندا كەزدەسىپ قالاتىنى بولماسا, كەڭ تاراپ كەتە قويماعان. ال قازبا جۇمىستارى ناتيجەسىندە تابىلعان قۇسسايراۋىق اسپابىنىڭ ءۇنىن قۇلاعىمىز شالماق تۇرماق اتىنىڭ ءوزىن كوپ ادام بىلە بەرمەيدى. تۇركىستان اۋماعىنداعى ەجەلگى قونىستان كەزىككەن بۇل اسپاپ ساز, مايدا قۇم سەكىلدى زاتتاردىڭ قوسىندىسىنان قاتتى, تىعىز ەتىپ جاسالعان. جەكەلەگەن مۋزىكالىق اسپاپتارعا توقتالىپ وتىرعان سەبەبىمىز, بۇگىندە قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق حالىق اسپاپتارى وركەسترىنەن باستاپ, فولكلورلىق-ەتنوگرافيالىق توپتاردا قازاقتىڭ بايىرعى مۋزىكالىق اسپاپتارىنىڭ ونداعان ءتۇرى عانا وينالادى ەكەن. ال قورىمىزدا بولات شامعالي ۇلى سارىباەۆ جيناقتاعان 400-دەن استام مۋزىكالىق اسپاپ بار دەگەندى ەسكەرسەك, بۇل كونە اسپاپتاردى قولدانۋداعى قازىرگى ۇلەسىمىز تەڭىزدىڭ تامشىسىنداي عانا دەگەن ءسوز. مۋزىكالىق اسپاپتاردىڭ شىعۋ تەگىن, قالىپتاسۋ ۇدەرىسى مەن تاريحي-مادەني ەرەكشەلىگىن زەرتتەيتىن ارنايى ماماندار تاپشى. وسى تۇرعىدان ءسوز ەتكەندە, ەتنوگراف-عالىم وزبەكالى جانىبەكوۆتىڭ: «…اتتەڭ, بىزدە اۋەزدىك ارحەولوگيامەن اينالىساتىن ماماندار بولعاندا, كوپتەگەن جاڭالىقتاردىڭ بەتىن اشۋعا بولاتىن ەدى», دەپ ايتقان ءسوزىنىڭ وزەكتىلىگى ءالى كۇنگە وزگەرە قويعان جوق.
قولىمىزدا وسىنشاما مول بايلىق بولا تۇرا ەلىمىزدە وسى اسپاپتاردا وينايتىن كاسىبي مۋزىكانتتاردى دايارلايتىن بىردە-ءبىر وقۋ ورنىنىڭ بولماۋى قانداي وكىنىشتى ەدى. كونە ءتول مۋزىكالىق اسپاپتارىمىزدى تەك مۋزەيدەن, كورمەلەردەن عانا تانىپ-ءبىلىپ جاتقانىمىز ۇيات ەمەس پە؟! قولدا باردىڭ قادىرىنە جەتە الماۋ دەگەن نە ماسقارا. ايتپاعىمىز, بايىرعى اسپاپتار ءۇنىن نەگە ساحنادا جاڭعىرتپاسقا! ماسەلەن, ەرتىس وڭىرىندە جەرگىلىكتى ونەرپازدار VI عاسىردا پايدا بولعان ادىرنانىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن 20-عا جۋىق تىڭ تۋىندى ازىرلەپتى. سول سياقتى ۇمىت بولا باستاعان باسقا دا كونە اسپاپتاردىڭ ارقايسىسىنىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن شىعارمالار ورىندالىپ جاتسا, قازاق مۋزىكا ونەرىنىڭ قاناتى بۇرىنعىسىنان دا بيىككە سامعاي تۇسپەي مە؟!