مىرجاقىپ دۋلات ۇلى جانە «قازاق» گازەتى

الدىمەن مىرجاقىپ دۋلات­ ۇلى­نىڭ پۋبليتسيستيكالىق تۋىن­دى­لا­رىن پايدا بولعان ۋاقىت ەرەك­شەلىگىنە بايلانىستى ايقىنداساق, بىرىن­شىدەن, 1917 جىلعى اقپان توڭ­كە­رىسىنە دەيىنگى – رەسەي وتار­شىل­دىعىنا قارسى ەل ءۇشىن, جەر ءۇشىن كۇرەس كەزەڭىنە بايلانىس­تى جازىلعان پۋبليتسيستيكالىق شى­عار­مالارىنان كورەمىز. ەكىنشى­دەن, اقپان توڭكەرىسىنەن باستاپ قا­زان توڭكەرىسىنە دەيىنگى – ۋاقىت­شا ۇكىمەت تۇسىنداعى ەلدەگى دەمو­كراتيالىق قوز­عالىستار كەزەڭىندەگى شىعارمالارى بولسا, ۇشىنشىدەن, قازان توڭكەرىسىنەن باستاپ, كەڭەس وكىمەتى تولىق ورنا­عان­عا دەيىنگى – ازامات سوعىسى جىلدا­رىن­داعى بولشەۆيزمگە قارسى كۇ­رەس كەزەڭىندەگى پۋبليتسيستيكالىق شىعار­مالارى.

1913 جىلى 2 اقپاندا «قازاق» گازە­تىنىڭ العاشقى ءنومىرى جارىق كورگەن­نەن باستاپ (گازەتتىڭ رەداكتورى احمەت بايتۇرسىن ۇلى جانە ەكىنشى رەداكتورى ءارى جاۋاپتى حاتشىسى مىرجاقىپ دۋلات ۇلى) قالامگەردىڭ جاريالاعان قازاق قوعامىنداعى ادە­بيەت سىنى مەن ءدىني-رۋحاني-ما­دەني ماسەلەلەرى ونىڭ كەمەل ويلى كوسەمسوزدىڭ شەبەرى ەكەنىن ايقىن تانىتتى. حح عاسىر باسىندا «قازاق» گازەتىنىڭ جارىققا شىعۋىمەن بىرگە قازاق حالقىنىڭ زيالى بۋىنى قا­لىپتاستى. ولار جاقۇت جازبالارىندا ەل تاعدىرىن, جەر تاعدىرىن, اعارتۋشىلىق ماسەلەسىن قوزعادى. «قازاق» گازەتىنىڭ ۇستانعان وزىندىك باعىت-باعدارىمەن قازاق زيالىلا­رى ۇلت تاۋەلسىزدىگى جولىنداعى يدەيا­لارىن كەڭ قامتىپ, ءوز كەزەڭىندەگى زاماننىڭ كۇردەلى الەۋمەتتىك ماسە­لەلەرىن باسپا بەتتەرىندە جاريا­لادى. حح عاسىر باسىندا قازاق با­سى­لىمدارىنىڭ ىشىنەن «قازاق» گازەتى الدىڭعى ساپتان كورى­نىپ, قازاق زيا­لى­لارىنىڭ كەمەل ويلى كوسەمدىك تا­نىتقان ماقالالارىنداعى وزىق ويلارى حالىقتىڭ ساناسىن رۋحتاندىردى.

ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتى­سىن­­دا قازاق اعارتۋشىلارى اڭساعان بىلىمگە ۇندەۋ حح عاسىردىڭ باس كە­زىندە ناتي­جە بەرىپ, ەلدى ازاتتىققا ۇمتىلدىرۋعا جىگەر بەردى. قازاق زيا­لىلارى ەل باعى­تىن ايقىنداپ, تاۋەل­سىزدىك جولىن نۇس­قاعان جاڭا تۇلعا­لار ىشى­نەن مىرجاقىپ دۋلات ۇلى ايرىقشا كورىندى.

1913 جىلعى 9 ناۋ­رى­زدا №5 نو­مىردە, «قازاق» گازەتىنىڭ دۇنيە­گە كە­لۋى­مەن كۇتتىقتاعان شاكارىم ­قا­­جى قۇداي­بەرديەۆتىڭ «قازاق» قۇت­تى ­بول­سىن!» اتتى ولەڭىندە:

ءۇمىتتى ورىنبوردان بالا تۋدى,

قولىنا جارىق ساۋلە الا تۋدى.

ماقساتى: قاراڭعىدا جۇرگەن حالقىن

ويلايدى تۋرا جولعا قاراتۋدى,

– دەپ ساتتىلىك تىلەگەن سوزدەرى گازەت­تىڭ ءارى قاراي قازاق ءباسپاسوزىنىڭ كوش­باسشىسى بولۋىنا سەپتىگىن تيگىزدى.

گازەتتىڭ دەرەككوزدەرى مەن رۋحاني قۇندىلىعى, شىنايىلىق دەڭگەيى ونىڭ شىعارۋشىلارى مەن نەگىزگى اۆ­تورلارى احمەت بايتۇرسىنوۆ پەن مىر­جاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ ەنشىسىندە بولدى. بولشەۆيكتەر ب ۇلىنشىلىگىنە دەيىن پاتشا جاندارمەرياسىنىڭ قۋ­عىن-سۇرگىنىنە قاراماستان «قازاق» گازەتىنىڭ بەس جىل بويى ۇزدىكسىز شى­عىپ تۇرۋىن قامتاماسىز ەتكەن قوس قالامگەردىڭ ەڭبەگى زور. بۇل جايىن­دا الاش قوزعالىسىنىڭ كوسەمى ءالي­حان بوكەيحانوۆ 1915 جىلدىڭ 18 سا­ۋىرىندەگى «قازاق» گازەتىندە: «مادەني جۇرتتا كوركەم كىتاپ جازىپ وتىراتىن احمەت, مىرجاقىپ گازەتتىڭ ۋاق ىسىنە ەسىل عۇمىرىن بايلاپ وتىر» – دەپ جازدى.

قازاق ءباسپاسوزىنىڭ كوش­باس­شىسى بولعان «قازاق» گازەتىنىڭ ­ما­تەريالدارى م.دۋلات ۇلىنىڭ تەك جەكە ءومىرىنىڭ عانا ەمەس, پۋبلي­تسيس­­تيكالىق ەڭبەكتەرىنىڭ دە دەرەك­كوز­دەرى بولىپ تابىلدى. ولاي بو­لۋى­نىڭ سەبەبى, «قازاق» گازەتىندە جۇ­­مىس ىستەگەن جىلدارى ونىڭ بويى­نا بىتكەن بار تابيعي پۋبليتسيستىك تالانتى تولىعىمەن اشىلىپ, تەرەڭ بىلىمدىلىگى ايقىن كورىندى دەۋگە بولادى. م.دۋلات ۇلىنىڭ «م.,», «م.د,», «ماديار», «تۇرىك بالاسى» سياقتى بۇر­كەنشىك اتتارمەن گازەت بەتتەرىندە ۇز­دىكسىز باسىلىپ تۇرعان ماتەريال­دارى ونىڭ اقىن-جازۋشى, ساياسي كۇرەس­كەرلىگىمەن قاتار, پۋب­ليتسيست, سىنشى, زەرتتەۋشى, تاريحشى ەكەندىگىن دە كورسەتتى. «قازاق» گازەتىنىڭ ءبىرىنشى جىلعى ساندارىندا كوتەرىلگەن «ۇلتتىڭ ساياسي ەركى مەن جەرىن ءوز قولىنا تۇگەل الىپ بولىپ, ەندى قازاقتىڭ ءوز جەرىنە, اتامەكەنىنە ءوزىن سىيعىزباي ىعىستىرا باستاعان اق پاتشانىڭ زورلىعى; حالىق ساناسىن وياتۋ ماسەلەسى; قازاق قوعامىن تەمىر قۇرساۋداي قىسىپ, بويىن جاز­دىرماعان ورتاعاسىرلىق مەشەۋلىك; ءبىرىن-بىرىنە ايداپ سالىپ, بيلەي بەرۋ ماقساتىندا پاتشا بەرگەن بولىس­تىق بيلىككە تالاسۋ; ەل قاتار­لى ءوز مۇددەسىن ءوزىنىڭ قورعاۋىنا جول بەرمەگەن ناداندىق پەن ساياسي قۇقىق­سىزدىق ت.ب. ۇلتتىق دەڭگەيدەگى باستى ماسەلەلەر بولاتىن. وسى كوتەرىلگەن  وزەكتى ماسەلەلەر م.دۋلات ۇلىنىڭ 1913 جىلى «قازاق» گازەتىندە جا­ريالاعان «جەر اۋدارۋ», «قازاق جاي­­لى», «شاكىرتتەر جا­يى­نان», «زەم­ستۆو ءھام قازاق», «مەك­تەپ-مەد­رەسەلەر ماسەلەسى», ت.ب. ماقا­لا­لا­رىن­دا قازاق ۇلتىنىڭ ءومىرى, ەل تى­نىسى جان-جاقتى بەينەلەندى.

«قازاق» گازەتى ورىنبوردا 1913 جىل­دىڭ 2 اقپانىنان باستاپ, 1918 جىل­دىڭ اياق كەزىنە دەيىن شىعىپ تۇر­دى. وسى كەزەڭدە گازەتتىڭ 265 ءنو­مى­رى جارىق كوردى. گازەت قالىپتى كو­لەمدە, العاشقى كەزدە جەتىسىنە ءبىر رەت, كە­يىن ءۇش رەت شىقتى. ول قا­زاق حالقىنىڭ اراسىنا كوپ تاراپ, ۇل­كەن بەدەلگە يە بولدى. «گازەت العاش­قىدا 3 مىڭ دانامەن شىقتى. بۇل ول ۋاقىت ءۇشىن تىپتەن كوپ تارالىم ەدى... وپپوزيتسيالىق گازەت بولا وتىرىپ «قا­زاق» قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق سانا-سەزىمىن وياتۋعا از ۇلەس قوسقان جوق, ءوز ءداۋىرىنىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرىن كوتەردى, اعارتۋشىلىق يدەيالارىن ناسيحاتتادى, قوزعا­لىس­تىڭ جانە بولا­شاق «الاش» پار­تيا­سىنىڭ باسپا ور­گانى بولدى. جا­ريا­لانىمداردىڭ وتار­شىلدىققا قارسى سيپاتى وكىمەت ورىن­دارىنىڭ نارازىلىعىن تۋعىزدى. 1913-1916 جىلداردىڭ ءون بويىندا گازەت 26 رەت جابىلادى.

شىن مانىندە, مىرجاقىپ دۋ­لات­­ ۇلى پۋبليتسيستيكالىق ماقا­لا­­لارىمەن حح عاسىردىڭ الەۋ­مەت­تىك جاعدايىندا­عى قازاق حالقى­نىڭ قوعامدىق-الەۋ­مەتتىك, تاريحي, مادەني, ادەبي ما­ڭىزى زور ماسە­لە­لەرىن تەرەڭ تالداپ, «قا­زاق» گازە­تىندە جاريالاپ وتىردى. م.دۋلات­ ۇلى حالىقتىڭ مۇڭى مەن زارىن ءسوز ەتكەن, ونىڭ دۇرىس جول­مەن شە­شىلۋىنە ىقپال جاساعان پۋب­لي­تسيس­تيكالىق ەڭبەكتەرىمەن ۇلت تا­ۋەل­سىز­دىگىنىڭ نەگىزىن قالىپتاس­تىر­عان­­دىعىن «قازاق» گازەتى ارقىلى ايقىن­­داپ بەردى. مۇحتار اۋەزوۆ 1923 جىلى «اق جول» گازەتىنىڭ 4 اق­پان­داعى «احاڭ­نىڭ ەلۋ جىلدىق تويىنا» ارناپ جازعان ماقالاسىندا: «بوت­ەن قا­لا­دا قىر ەسىنە ءتۇسىپ, ەلىن وي­لاپ جۇر­گەن بالاعا «قازاق» گازەتى اۋى­لىنان كەل­گەن سالەمدەمەدەي بو­لا­تىن. «قا­زاق» گازەتىنىڭ سول زا­مان­نان بەرى قا­راي تالاي ءومىرى وت­كەن سياقتى. بۇل ۋاقىت ساۋساقپەن سانا­عانداي از جىل بول­سا دا, بولىپ وتكەن ۋاقيعالارىنا قا­را­عاندا كوپ زامانعا جاۋاپ بولا­تىن تولقىندى زاماننىڭ ءبىرى. قازاقتىڭ ەڭكەيگەن كارى, ەڭبەكتەگەن جاسىنا تۇگەلىمەن وي ءتۇسىرىپ, ءولىم ۇيقىسىنان وياتىپ, جانسىز دەنەسىنە قان جۇگىرتىپ, كۇزگى تاڭنىڭ سالقىن جەلىندەي شيرىق­تىر­عان, ەتەك-جەڭىن جيعىزعان «قا­زاق» گازەتى بولاتىن» دەپ جازدى. ۇلتتىق مەملەكەت بولۋ يدەياسى قازاق ينتەللەگەنتسيا­سىن ۇلتتىق «الاش» پارتياسىن قۇرىپ, «الاش وردا» ۇكىمەتىن ورناتۋعا اكە­لەدى. بۇل قازاق زيالىلارىنىڭ 1917 جىلعى اقپان رەۆوليۋتسياسىنان كۇتكەن ءۇمىتى بولاتىن. ودان كەيىن «...قازان كۇندەرى كەلىپ جەتتى. قازان توڭكەرىسى پارتياسىنا كەرەعار كوزقاراستاعى كوپ پارتيانىڭ ۇلگىسىندە قازاق ۇلت­­شىل ۇيىمىنىڭ «الاش» پارتياسىن قۇر­دىق, پارتيانىڭ ءبىر مۇشەسى ءوزىم­مىن. ەزىلگەن, تونالعان, ءسىڭىرى شىق­قان ۇل­تىمىزدىڭ قامىنان اسىپ وزگە­­دەي ارەكەتكە بارعان ەمەسپىن», – دەگەن بولاتىن مىرجاقىپ دۋلات ۇلى ءوزى­نىڭ 1929 جىلعى «ۇرپاققا حاتىن­دا». ۇلتىنىڭ قامىن ويلاعان «الاش» ازاماتتارىنىڭ قاندى قا­زان توڭكەرىسى, ازامات سوعىسىنىڭ نا­تي­جەسى ولاردىڭ يدەياسىن سەيىلت­تى. اقىن ۇلى وكتيابر قارساڭىن­دا «ماديار» بۇركەنشىك اتىمەن 1917 جىلعى «قازاق» گازەتىنىڭ 21 تامىزىندا «قايدا ەدىڭ؟ » ولە­ڭىن جاريالادى. بۇل ولەڭىندە بوس­تان­دىق جولىنداعى كۇرەستى ايتا كە­لىپ, حالىقتىڭ كوكەيكەستى ارمان-تىلەك­تەرىن ورىنداي الماي, ءوز باستارىنىڭ اماندىعىن ساۋعالاپ جۇرگەن قايرات­كەرلەرگە قاتال سىن تاقتى.

«كەشەگى قارا كۇندەردە,

جۇلدىزسىز, ايسىز تۇندەردە,

جول تابا الماي سەندەلىپ,

اداسىپ الاش جۇرگەندە,

ءبۇل كۇنگى كوپ كوسەمدەر,

سۇرايمىن سوندا قايدا ەدىڭ؟...

سارىارقا سايران جەرلەرىم,

كوكوراي شالعىن كولدەرىم,

ءبارىن جاۋعا الدىرىپ,

اسقار تاۋ - بيىك بەلدەرىم.

قىسىلىپ قازاق تۇرعاندا,

دانىشپاندار, قايدا ەدىڭ؟...» –

دەگەن ويلى سوزدەرىمەن ەر كوڭىلدى الاشتىڭ ازاماتىنا ەندى زور سىن! – دەپ, ءوز كە­زەڭىندەگى زاماننىڭ كۇر­دەلى الەۋمەت­تىك ماسەلەلەرىن باسپا بەتتەرىندە جاريالادى.

مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ پۋبلي­تسيستيكالىق ماقالالارىن ورىنبور­دا 1913-1918 جىلدار ارالىعىندا شى­­عىپ تۇرعان «قازاق» گازەتىمەن باي­لانىستىرعاندا عانا تومەندەگى وزەك­تى ماسەلەلەردى ايقىنداي الامىز. بىرىنشىدەن, مىرجاقىپتىڭ پۋب­ليتسيستيكالىق ەڭبەكتەرىنىڭ تولىقتاي نەگىزگى ءبولىمى وسى گازەتتە جاريالاندى. ەكىنشىدەن, بۇل – قازاق تىلىندە ۇزىلمەستەن ۇزاق مەر­زىمگە جانە ءجيى شىعىپ تۇرعان بىر­دەن-ءبىر مەرزىمدى باسىلىمداردىڭ ءبىرى بولاتىن. قازاق ءباسپاسوزىنىڭ كوشباسشىسى بولعان «قازاق» گا­زەتى قوعامدىق وي-سانانىڭ, وقۋ-اعار­تۋدىڭ ۇگىتشىسى بولۋىمەن بىرگە قا­زاق ادەبيەتىنىڭ ىلگەرى دامۋىنا جارشى بولدى. مۇنىمەن بىرگە قازاق ادە­بيەتىن بايىتۋدا العاشقى قازاق رو­مانىنىڭ اۆتورى, پروزايك, اقىن, كوسەم ءسوز شەبەرى, كورنەكتى قوعام قاي­راتكەرى. ول بۇكىل ءومىرى مەن كۇش-جىگەرىن تۋعان حالقىنىڭ ازاتتىعى مەن داڭقىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان قا­­جىماس كۇرەسكە جۇمسادى.

1920 جىلدارى «ەڭبەكشى قازاق» (قازىرگى «ەگەمەن قازاقستان») گازە­تىندە قىزمەتتەس بولعان, تۇت­قىن­دالعان­نان كەيىن وتباسىنا كومەك­تەسكەن ادەبيەت­شى-عالىم ب.كەن­جە­باەۆ: «...مەن كورگەن, بىلگەن, تۇيگەن مىر­جاقىپ دۋلات ۇلى ۇلكەن جۋرنا­ليست, جازۋشى, اقىن, نە جونىندە بول­سىن جيناقى, تەرەڭ, العىر دا وت­كىر, ءمىردىڭ وعىنداي ەدى. تۇرعان ءبىر قاي­رات, مىرجاق كىسى ەدى», – دەپ ۇلتى­مىزدىڭ ۇلى تۇلعاسىن ەرەكشە ەسكە الادى.

م.دۋلات ۇلىنىڭ پۋبليتسيستيكا­لىق ەڭبەكتەرى مەن ءومىرىنىڭ جاڭا كەزەڭىندە 16-نىڭ ويرانى, اق­پان توڭ­كەرىسى, بولشەۆيكتەر ب ۇلىن­شى­لىگى, اقتار مەن قىزىلداردىڭ قىر­عىنى, كەڭەستىك-توتاليتارلىق جۇيە­نىڭ ورناۋى وسى­لاردىڭ ءبارى ىسكەر پۋب­ليتسيستيكاعا ءتان زاڭ­دىلىق­تار­مەن «قازاق» گازەتىندە تولىق كورى­نىس تاپتى. الاش ارىسى قازاق حال­قىنىڭ حح عاسىر باسىنداعى الەۋ­­مەتتىك جاعدايىن تۇتاستاي قال­پىن­دا قابىلداپ, ۇلتتىق سانانى جاڭعىر­تۋداعى ومىرشەڭ يدەيالىق ويلارىن «قازاق» گازەتى ارقىلى سارالاپ بەردى.

جامبىل كۇزەمباەۆ,

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى