ەڭبەگى ەرەن, تابىسى تومەن

اتىراۋ وبلىسىندا ەكى بەكىرە تۇقىمداس بالىقتاردىڭ شاباعىن ءوسىرۋ زاۋىتى بار. بۇل زاۋىتتاردى جاڭعىرتۋ ماسەلەسى ءبىراز جىلدان بەرى ايتىلىپ كەلەدى. ءتىپتى تۇڭعىش پرەزيدەنت-ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وڭىرگە جۇمىس ساپارى كەزىندە جاڭا بەكىرە زاۋىتىن سالۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋدى, بۇرىننان بار ەكى زاۋىتتى جاڭعىرتۋعا تاپسىرما بەرگەن ەدى. الايدا پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى عۇمار دۇيسەمباەۆ ءمالىم ەتكەندەي, بۇل تاپسىرما ءالى ورىندالماي وتىر.

«سودان بەرى زاۋىتتاردى جاڭعىرتۋ, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن جاڭارتۋ ءۇشىن ەشقانداي قاراجات بولىنگەن جوق. سوندىقتان اتالعان زاۋىتتار ەسكىرگەن قوندىرعىلاردى پايدالانىپ, ءتيىمسىز تەحنولوگيامەن جۇمىس ىستەۋگە ءماجبۇر بولىپ وتىر. زاۋىتتاردا جۇمىس ىستەيتىن مامانداردىڭ جاسى ۇلعايدى. قازىر ورتاشا جاس – 50. ولاردىڭ الاتىن جالاقىسى تىپتەن ماردىمسىز», دەيدى ع.دۇيسەمباەۆ.

بىراق ءوز ءىسىن جاۋاپكەر­شىلىكپەن اتقاراتىن مامان­دار شاباق ءوسىرۋدى استە توقتاتقان جوق. ءتىپتى جالاقىنىڭ تو­مەن­دىگى, زاۋىتتارداعى قيىن­دىق تۋرا­لى شاعىم ايتقان ەمەس. ماسە­لەن, ەركىن­قالا ەلدى مەكەنىندە ورنا­لاس­قان «اتىراۋ بەكىرە بالىق ءوسىرۋ» زاۋىتى 1998 جىلى اشىل­عان. بۇل زاۋىتتا 78 ادام جۇ­مىس ىستەيدى. ولار جىل سا­يىن ار­نا­يى باسسەين مەن توعاندار­دا وسى­رىلگەن بەكىرە تۇقىمداس باعالى بالىقتاردىڭ 3,5 ملن شا­باعىن جايىق وزەنىنە جىبەرەدى.

زاۋىتتىڭ ينجەنەر-يحتيولوگى گۇلشات شايدۋللينانىڭ ايتۋىنشا, باعالى بالىقتاردىڭ شابا­عى وسىرىلەتىن باسسەين مەن تو­­عان­­دارداعى سۋ تەمپەراتۋ­را­سىنا باسا ءمان بەرىلەدى. ويت­كەنى بەكىرە تۇقىمداسىنا جاتاتىن بەس ءتۇرلى بالىقتىڭ ارقايسىسى ءارتۇرلى تەمپەراتۋرادا تىرشىلىك ەتەدى. ماسەلەن, قورت­پا 9-12, بەكىرە 11-12, ال شو­قىر 18-22 گرا­دۋستا ەمىن-ەركىن جۇزە­دى. سون­دىقتان توعان مەن باسسەين­دەگى سۋ تەم­پەراتۋراسى وسى دەڭ­گەيدە ساق­تالۋى كەرەك. ايتپەسە, ۋىل­دى­رىق جارامسىز بولىپ قالۋى مۇمكىن.

– كوكتەمدە اۋلانعان انالىق بالىققا جاساندى جولمەن تولعاق كەلتىرەتىن ارنايى ەكپە سالىنادى. سودان سوڭ بەسىك سەكىلدى شايقالىپ تۇراتىن ارنايى اپپاراتقا سالىپ, اتالىق ۇرىقپەن بىرگە 45 مينۋت تۇرادى. قارا ۋىلدىرىقتىڭ ءبىر تۇيىرىنەن ءبىر شاباق وسەدى. الدىمەن قۇيرىعى پايدا بولادى. كەيىن ەكى كوزى كورىنە باستايدى. وسىلاي ەكى, ءتورت, التى, سەگىز, سوڭىندا ون بولىككە بولىنەدى. ءۇش-ءتورت كۇندە قوزعالىپ, جاندانىپ شىعا كەلەدى. ال جەتى كۇننەن سوڭ تاماقتانا باستايدى. شاباقتاردى اق جانە قىزىل قۇرتتارمەن قورەكتەندىرەمىز. قىزىل قۇرت – كادىمگى جاۋىن قۇرتى, – دەيدى گ.شايدۋللينا.

يحتيولوگتىڭ مالىمەتىنشە, بالىق شا­باق­­تارى باسسەيننەن توعانعا كوشىرىلىپ, وندا 60-70 كۇن ءومىر سۇرەدى. وسى كەزەڭدە سالما­عى 3-5 گرامعا جەتەدى.

ەكىنشىسى – «جايىق-اتىراۋ» زاۋىتى. بيىل مۇنداعى 10-نان اسا توعاندا بەكىرە تۇقىمداس ءتورت بالىقتىڭ 3,5 ملن شاباعى ءوسىرىلدى. بۇل ءۇشىن 76 كيلو ۋىلدىرىق پايدالانىلدى. الايدا زاۋىت ديرەكتورى عيلمان سارسەماليەۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, شا­باقتاردىڭ ءبىر پايىزى عانا سۋ ايدىنىندا ءومىر سۇرە الادى.

قوس زاۋىتتىڭ ماماندارى تەحنولوگيا­نىڭ ەسكىرىپ, توعانداردىڭ توزعانىن, جالا­قىنىڭ تومەندىگىن جاسىرمايدى. ماسەلەن, «جايىق-اتىراۋ» بەكىرە ءوسىرۋ زاۋىتىن­داعى وندىرىستىك تسەحتىڭ مەڭگەرۋشىسى جۇپار وتەۋليەۆانىڭ ايتۋىنشا, رەكونسترۋكتسيا باستالادى دەگەلى ءبىراز جىلدىڭ ءجۇزى اۋعان. بىراق ءالى كۇنگە قولعا الىنباي وتىر.

– زاۋىتتىڭ اۋماعىنداعى توعانداردان جايىق وزەنىنە شىعاتىن ارنالار ابدەن بىتەلۋگە تايالدى. توعاندار تازالانىپ, بەتوندالسا, شاباقتاردىڭ وزەنگە كەدەرگىسىز جەتۋىنە جول اشىلار ەدى, – دەيدى جۇپار وتەۋليەۆا.

جاقىندا ەكى زاۋىت جايىق-كاسپي سۋ ايدىنىنا بەكىرە تۇقىمداس بالىقتاردىڭ 7 ملن-عا جۋىق شاباعىن جىبەردى. مۇنىڭ ءبارى – مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن وسىرىلگەن شاباقتار. بۇعان قوسا بيىل Caspian Royal Fish جشس توعانداردا باعالى بالىق­تاردىڭ شاباعىن ءوسىرۋدى قولعا الدى. بۇل سە­رىك­تەستىكتىڭ زاۋىتىنا جەتى جىل بۇ­رىن باشقۇرتستاننان 15 مىڭ بەكىرە تۇقىم­داس بالىق اكەلىنگەن. پولشادان ورىس بەكى­رەسىنىڭ 100 مىڭ دانا ۋىلدىرىعى الىنىپ, زاۋىتتاعى باسسەيندەردە وسىرىلگەن. التى جىلدا بالىقتاردىڭ سالماعى 8-9 كيلوعا جەتكەن. قازىر سەرىكتەستىكتىڭ زاۋىتىندا باعالى بەكىرە بالىقتارىنىڭ ءتورت ءتۇرى – ورىس بەكىرەسى, سۇيرىك, قورىتپا مەن ءسىبىر بەكىرەسى وسىرىلەدى. اراسىندا 3-5 جىلدان بەرى ءوسىرىلىپ جاتقان بالىقتار بار.

سەرىكتەستىكتىڭ باس بالىق ءوسىرۋشىسى احات نيماتوۆتىڭ تۇسىندىرۋىنشە, ءۇش توعاندا 3-10 گرامعا دەيىن وسىرىلگەن 100 مىڭ شاباق وزەنگە جىبەرىلدى. شاباقتاردى ءوسىرۋ ءۇشىن ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ تابيعات پايدالانۋشىلارىمەن كەلىسىمشارت جاسالعان. سونىڭ ءبىرى – «اكتاۋ-بالىك LTD» جشس شاباقتاردى جايىق وزەنىنە جىبەرۋگە قولداۋ ءبىلدىرىپتى.

– ءبىزدىڭ سەرىكتەستىكپەن بىرنەشە تابي­عات پايدالانۋشى تىعىز بايلانىس ورنات­تى. ونىڭ ىشىندە «جۋمامۋراتوۆ ك.ە.», «شاباروۆ ۆ.ا.», «ساماروۆ ا.ۆ.», «ينۆا­ليدى ۆوينى ۆ افگانيستانە», «ميكور», «روزەنكو ۆ.ۆ.», «تولقىن», «ان-گرۋپپ», «كو­لەسنيك س.ۆ.», «تاۋشىق اۋىل شارۋا­شىلىعى», «باتىس مۋناي ترانس», «يساتاي وپەرەيتينگ كومپاني» جانە «اكتاۋ بالىك كومپاني» سەرىكتەستىكتەرى بار. جايىق وزەنىنە جىبەرىلگەن شاباقتاردىڭ سانىن ەسەپتەۋگە اتالعان سەرىكتەستىكتەر مەن وبلىستىق بالىق شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ وكىلدەرىنەن قۇرىلعان كوميسسيا مۇشەلەرى شاقىرىلدى. ءبىز وسىلايشا, كاسپي تەڭىزىن مەكەن ەتەتىن بەكىرە تۇقىمداس باعالى بالىقتاردىڭ قورىن كوبەيتۋگە ۇلەسىمىزدى قوسا باستادىق, – دەيدى Caspian Royal Fish جشس-ءنىڭ باس بالىق ءوسىرۋشىسى ا.نيماتوۆ.

بالىق ءوسىرۋ دە «ينەمەن قۇدىق قازعان­داي», بىلىكتىلىك پەن توزىمدىلىكتى قاجەت ەتەدى. ويتكەنى بۇل – عىلىمعا نەگىزدەلگەن جۇمىس. سول سەبەپتەن اتىراۋلىق بالىق شاباعىن وسىرۋشىلەردىڭ ەڭبەگى ەرەن دەسەك تە, تابىسى تومەن ەكەنى داۋسىز. سوعان قاراماستان, ولار جايىق-كاسپي سۋ باسسەينىندەگى بەكىرە تۇقىمداس بالىقتار قورىن شاباقتارمەن تو­لىقتىرۋدى جالعاستىرا بەرمەك. تەك ولارعا ۇكىمەتتەن, ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنەن قولداۋ قاجەت-اق.

اتىراۋ وبلىسى