«شەتەلدەن تىكەلەي ينۆەستيتسيا تارتىلدى» دەگەن مازمۇنداعى حاباردى ءجيى وقيمىز. ال دەربەس ەل رەتىندە قازاقستان قانداي مەملەكەتتەرگە ينۆەستيتسيا قۇيىپ وتىر؟ رەسپۋبليكامىزدىڭ الەۋەتى قانداي؟ وكىنىشكە قاراي, قالىڭ بۇقارا كوپ جاعدايدا بۇدان بەيحابار.
البەتتە, قازىرگىدەي الماعايىپ كەزەڭدە شەتەلدىڭ ينۆەستيتسياسىنا يەك ارتپاي بولمايدى. دامۋ جولىندا دۇنيە ءجۇزى ەلدەرىنىڭ دەمەۋ قارجىسى كەرەك-اق. بۇل تۇرعىدان العاندا قازاقستاننىڭ جۇلدىزى ەرەكشە جارىق. ويتكەنى ءبىزدىڭ ەلدىڭ گەوگرافيالىق تۇرعىدان ءتيىمدى ورنالاسۋى, جەرىنىڭ استى مەن ۇستىندەگى مول بايلىق شەتەلدىك ينۆەستورلاردى تالاي جىلدان بەرى قىزىقتىرىپ كەلەدى. وسىنى جاقسى بىلەتىن ولار قازاقستانعا ينۆەستيتسيا قۇيۋعا, ءبىر دوللارىن بەس دوللارعا اينالدىرىپ, كوبەيتۋگە قۇمارتىپ تۇرادى. سەبەبى سالىنعان اقشانى ەسەلەپ قايتارىپ الۋعا مۇمكىندىك بارىن جاقسى بىلەدى.
ماسەلەن, سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى الماس ايداروۆ ماۋسىم ايىندا وتكەن ءباسپاسوز ءماسليحاتتارىنىڭ بىرىندە بىلتىر ءبىزدىڭ ەلگە 17,1 ملرد دوللار ينۆەستيتسيا قۇيىلعانىن اتاپ ءوتتى. جالپى, سوڭعى 10 جىلدا قازاقستانعا جىل سايىن ورتاشا ەسەپپەن 24 ملرد دوللار ينۆەستيتسيا تارتىلىپ وتىرعان. ال بىلتىرعى كورسەتكىشتىڭ پاندەمياعا بايلانىستى قۇلدىراعانى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
دەگەنمەن قازاقستان دا وزگەنىڭ قارجىسىنا الاقان جايا بەرمەي, تاۋەلسىز ەل رەتىندە شەت مەملەكەتتەردىڭ دامۋىنا ينۆەستيتسيا قۇيۋى ءتيىس. بۇل ءبىر جاعىنان ەلىمىزدىڭ الدىڭعى قاتارلى مەملەكەتتەر سەكىلدى دامىعانىن كورسەتسە, ەكىنشى جاعىنان قازاقستاننىڭ سىرتقى يميدجىنە وڭ اسەر ەتەدى. ءارى-بەرىدەن كەيىن ءوز قولىمىزدىڭ ءوز اۋىزىمىزعا جەتكەنىن ءارى الەمنىڭ ءار تۇكپىرىندەگى جوبالارعا قىسىلماي قاتىسا الاتىندىعىمىزدى ايداي الەمگە ايعاقتايتىن ماڭىزدى فاكتور بۇل.
قازاقستاننىڭ وسى باعىتتاعى قادامى جامان ەمەس, ارينە. ماسەلەن, ۇلتتىق بانكتىڭ رەسمي مالىمەتىنە سۇيەنسەك, 2020 جىلى قازاقستان شەت مەملەكەتتەرگە 1,4 ملرد دوللار قۇيعان. كورسەتكىش 2016 جىلى 4,3 ملرد دوللاردى قۇراعان بولاتىن. دەمەك, سوڭعى بەس جىلدا شەتەلدەرگە باعىتتالعان ينۆەستيتسيانىڭ جالپى كولەمى 2,8 ملرد دوللارعا نەمەسە 67,4 پايىزعا ازايعان. وسى ورايدا, بۇۇ ساۋدا جانە دامۋ جونىندەگى كونفەرەنتسياسىنىڭ (UNCTAD) باعالاۋىنشا, 2020 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جاھاندىق ەكونوميكاداعى تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار كولەمى 42 پايىزعا قىسقارعانىن ۇمىتپاعان ابزال.
قازاقستان ينۆەستيتسياسىنىڭ كوپ بولىگى ۇلىبريتانيا (336,5 ملن دوللار) مەن كايمان ارالدارىنا (333 ملن دوللار) جونەلتىلگەن. ءبىزدىڭ ەلدىڭ قارجىسىن ءجيى قابىلدايتىن ەلدەردىڭ قاتارىندا نيدەرلاند (140,5 ملن دوللار), رەسەي (117,3 ملن دوللار), سينگاپۋر (105,8 ملن دوللار) جانە قىرعىزستان (90,3 ملن دوللار) بار. قىتاي, وزبەكستان, تۇركيا جانە بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى دە – وسى قاتاردا. قازاقستاننىڭ ينۆەستيتسيالىق قارجىسىنىڭ 90 پايىزى جوعارىدا اتالعان 10 مەملەكەتكە سالىنادى. از كولەمدەگى ينۆەستيتسيالار بەلگيا, بولگاريا, گونكونگ, ءۇندىستان جانە مالايزيا سەكىلدى مەملەكەتتەرگە باعىتتالعان. بۇلاردىڭ ارقايسىسىنا قۇيىلعان ينۆەستيتسيانىڭ كولەمى 100 مىڭ دوللاردان اسپايدى. تاعى ءبىر اتاپ وتەرلىگى, اتالعان مەملەكەتتەردىڭ قازاقستانعا قۇيعان ينۆەستيتسياسى ءبىزدىڭ ەلدىڭ ولارعا اۋدارعان قارجىسىنان بىرنەشە ەسە اسىپ تۇسەدى.
سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ ءبىزدىڭ جۋرناليستىك ساۋالىمىزعا بەرگەن رەسمي جاۋابىندا بىلتىر شەتەلگە قۇيىلعان قازاقستان ينۆەستيتسياسىنىڭ 49 پايىزى قارجىلىق قىزمەتتەرگە باعىتتالعانى اتاپ كورسەتىلگەن. بۇل دەگەنىمىز – 700 ملن دوللار. سونداي-اق بۇعان ساقتاندىرۋ جانە زەينەتاقى قورلارىنا قاتىستى قىزمەتتەردىڭ كىرمەيتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. قازاقستاندىق ينۆەستيتسيانىڭ قالعان بولىگى كولىك جانە لوگيستيكا (13 پايىز), قۇرىلىس (8 پايىز), وڭدەۋ ونەركاسىبى (6 پايىز), كاسىبي جانە عىلىمي قىزمەت (6 پايىز) سالالارىنا جۇمسالعان.
ءبىزدىڭ جوعارىدا كەلتىرگەنىمىز – 2020 جىلدىڭ رەسمي دەرەكتەرى. ال ەندى وسى جىلداعى جاعدايعا نازار اۋدارالىق. ۇلتتىق بانك ازىرشە 2021 جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىنداعى دەرەكتەردى جاريالادى. وعان سەنسەك, قازاقستاننىڭ شەتەلگە سالىپ جاتقان ينۆەستيتسياسى كۇرت كوبەيگەن. ايتالىق, 2021 جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا قازاقستاننان شەت مەملەكەتتەرگە 331 ملن دوللار ينۆەستيتسيا قۇيىلعان. بۇل وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىنەن 73 پايىزعا نەمەسە 140 ملن دوللارعا جوعارى. بىلتىر سالىستىرمالى كەزەڭدەگى كورسەتكىش 191 ملن دوللاردى قۇراعان ەدى.
قازاقستاننان ەڭ كوپ ينۆەستيتسيا العان ءوڭىر – كايمان ارالدارى (105 ملن دوللار, ءوسىم – 83 پايىز). ودان كەيىنگى ورىندا وزبەكستان تۇر. كورشى مەملەكەتكە 2021 جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا 93 ملن دوللار ينۆەستيتسيا قۇيىلعان. قازاقستان قارجىسى باعىتتالعان ەلدەردىڭ قاتارىندا نيدەرلاند (39 ملن دوللار), رەسەي (28,2 ملن دوللار), قىرعىزستان (12,9 ملن دوللار) جانە قىتاي (11,6 ملن دوللار) بار.
قازاقستان دەربەس ەل رەتىندە 2000 جىلداردىڭ ورتا تۇسىنان باستاپ شەت مەملەكەتتەرگە ينۆەستيتسيا قۇيا باستادى. 2021 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا دەيىن ءبىزدىڭ ەل سىرتقا 29,2 ملرد دوللاردان استام ينۆەستيتسيا جۇمساپتى. سونىڭ كوپ بولىگى نيدەرلاند (17,8 ملرد دوللار), رەسەي (2 ملرد دوللار) جانە كايمان ارالدارىنا (1,5 ملرد دوللار) تيەسىلى. وسى ورايدا زاڭدى ءبىر سۇراق تۋىندايدى: قازاقستاندىق ينۆەستورلار نەلىكتەن اتى دا, زاتى دا بەيمالىم كايمان ارالدارى مەن نيدارلاندقا قارجى قۇيىپ وتىر؟ ءبىزدىڭ ەلدەردى نە بايلانىستىرادى؟ ەندى وسى سۇراققا جاۋاپ ىزدەپ كورەلىك.
ۇلتتىق بانكتىڭ حابارلاۋىنشا, كايمان ارالدارى ۇجىمدىق ينۆەستيتسيالىق قورلاردىڭ قارقىندى دامۋىنان كەيىن الەم ينۆەستورلارى ءۇشىن تارتىمدى بولا تۇسكەن. ويتكەنى مۇنداعى ينۆەستيتسيالىق كليمات وتە جايلى. تيىسىنشە, ينۆەستورلار ءۇشىن ەكونوميكانىڭ ءتۇرلى سەكتورلارىنداعى ءارى ءتۇرلى ەلدەردەگى جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا مۇمكىندىك مول. بۇل جاعداي شەتەلدىك اكتيۆتەردىڭ گەوگرافياسىن كەڭەيتۋگە جول اشادى جانە تابىس تابۋ مۇمكىندىگىن ارتتىرادى. سوندىقتان كايمان ارالدارى وسى تۇرعىدان العاندا نيدەرلاند, كيپر سەكىلدى ينۆەستورلارعا قولايلى ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلىپ وتىر.
ءبىر قىزىعى, قازاقستاننان تارتىلعان تىكەلەي ينۆەستيتسيا قۇرىلىمىنداعى شەتەلدىك اكتيۆتەردىڭ جارتىسىنان استامى باس كومپانيالاردىڭ قىزمەتىن اتقاراتىن قازاقستاندىق ۇيىمدارعا تيەسىلى ەكەن. بۇل كوپ جاعدايدا قازاقستان اۋماعىندا شەتەلدىك ينۆەستورلارمەن بىرلەسكەن جوبالاردى ىسكە اسىرۋمەن بايلانىستى. مىسالى, قازاقستاندىق جانە رەسەيلىك كومپانيالار نيدەرلاندپەن ەنشىلەس كومپانيا قۇرادى. ولار سول ارقىلى ءبىزدىڭ ەلدەگى جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا قارجى سالادى. تيىسىنشە, نيدەرلاندقا قۇيىلعان ينۆەستيتسيا كەرىسىنشە اتالعان مەملەكەتتەن قازاقستانعا سالىنعان ينۆەستيتسيالاردىڭ ەسەبىنەن بىرنەشە ەسەلەنىپ وتەلەدى. دەمەك, بۇل – قازاقستاندىق ينۆەستورلاردىڭ تابىس تابۋداعى نەگىزگى ايلا-شارعىلارىنىڭ ءبىرى.
62 مىڭ ادامعا جەتەعابىل حالقى بار, كاريب تەڭىزىنىڭ باتىس بولىگىندە ورنالاسقان الاقانداي كايمان ارالدارى شەتەلدىك ينۆەستورلار ءۇشىن ءتيىمدى مەملەكەت سانالادى. بۇل ەلدە ەشقانداي كەدەرگىسىز-اق ينۆەستيتسيالىق قور قۇرۋعا بولادى ءارى تاۋەكەلى دە تومەن. الەمدەگى ينۆەستيتسيالىق قورلاردىڭ شامامەن 80 پايىزدان استامىنىڭ كايمان ارالدارىندا تىركەلۋىنىڭ ءمانى وسىندا جاتىر. اتالعان ەل – دۇنيە جۇزىندەگى نەگىزگى قارجى ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى. مۇندا 300-گە جۋىق بانك بار. سونداي-اق وففشورلىق جانە بۋحگالتەرلىك سالادا قىزمەت كورسەتەتىن زاڭ فيرمالارى دا جەتىپ ارتىلادى.
تارقاتا ايتساق, كايمان ارالدارىندا قانداي دا ءبىر ينۆەستيتسيالىق قوردى تىركەۋ جىلدام ءارى قيىندىقسىز اتقارىلادى. قارجىلىق ەسەپتى, بۋحگالتەرلىك ءاۋديتتى ۇسىنۋ كەرەكتىگى تۋرالى ەشقانداي تالاپ جوق. تىكەلەي سالىق تا سالىنبايدى. ياعني مەنشىك سالىعى, كاپيتال وسىمىنەن تۇسەتىن كىرىس ءۇشىن تابىس سالىعى ۇستالمايدى. سونداي-اق كايمان ارالدارىنداعى قورلاردى الەمنىڭ كەز كەلگەن جەرىندە وتىرىپ-اق باسقارا بەرۋگە بولادى. ۆاليۋتالىق باقىلاۋ دەگەن اتىمەن جوق. جارعىلىق كاپيتالدىڭ مولشەرى ءارى ونى تولەۋ تۋرالى تالاپتار دا قاراستىرىلماعان.
قازاقستاندىق ينۆەستورلاردىڭ كايمان ارالدارىنا نەلىكتەن قارجى قۇيۋعا قۇمارتىپ تۇراتىنى ەندى تۇسىنىكتى بولدى-اۋ دەيمىز.