ۇلتتىق ساناق وتكىزۋدىڭ قاجەتى بار ما؟

الەۋمەتتىك جەلىنى پايدالانۋشى­لاردىڭ ءبىرازى «جالپاق جۇرتقا ون توعىز ميلليونىنشى قازاقستاندىق دۇنيەگە كەلدى دەپ جار سالدىق. حالىق سانىن ءبىلىپ وتىرساق, ساناق نە ءۇشىن كەرەك؟» دەپ ساۋال تاستاسا, ەندى ءبىر توپ بۇل ناۋقانعا مەملەكەتتەن بولىنگەن 8 ملرد تەڭگەگە نازار اۋدارىپ, «وسىنشاما قارجى جۇمساپ ساناق جۇرگىزگەنشە, سول اقشانى مۇقتاج جاندارعا بەرگەن دۇرىس شىعار» دەگەن ءۋاج ايتىپتى.

ال ساياساتتانۋشى سانجار بوقاەۆ ءوزىنىڭ Instagram-داعى پاراقشاسىندا 2021 جىلعى حالىق ساناعى تۋرالى ارنايى بەينەۇندەۋ جولدادى. ءبىر اپتانىڭ ىشىندە 50 مىڭنان استام حالىق كورىپ, مەسسەندجەرلەردە تەز تاراپ كەتكەن بەينەجازبادا ساياساتتانۋشى ۇلتتىق حالىق ساناعىنىڭ باستالۋىنا ءبىر اي عانا ۋاقىت قالعانىن ەسكە سالادى. كەيىننەن ساناققا مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن بولىنگەن 8,2 ملرد تەڭگە قارجى تۋرالى ايتا كەلىپ: «2009 جىلى وتكەن حالىق ساناعىنا نەبارى 1,144 ملرد اقشا جۇمسالعان ەدى. ول كەزدە ساناققا بولىنگەن اقشانىڭ 70 پايىزى جىمقىرىلعان. تەرگەۋ ورگاندارى بولىنگەن قارجىنىڭ تەك 379 ملن تەڭگەسى ماقساتتى جۇمسالعانىن, اقشانىڭ كوپ بولىگى – 764,8 ملن تەڭگەنىڭ ۇرلان­عا­نىن دالەلدەگەن بولاتىن. ەندى سۇراق؟ حالىق ساناعى نەلىكتەن 7 ەسە قىمباتتاپ كەت­تى؟ ەگەر قازاقستاندىقتار تۋرالى بۇكىل مالىمەت ءبىراز ۋاقىتتان بەرى ەلەكترون­دى بازادا بولسا, ساناققا وسىنشا­ما قوماقتى قارجى ءبولۋدىڭ قاجەتى قان­شا؟ حقو, ادىلەت مينيسترلىگى, مەملە­كەت­­تىك كىرىستەر كوميتەتى, ءىىم – وسى مەكە­مە­لەردىڭ بارلىعىنان مەملەكەتتىك قىز­مەت ءتۇرىن ەلەكتروندى تۇردە الامىز. مەملە­كەت­تىك اقپاراتتىق ورگانداردىڭ ينتەگرا­تسياسى تولىقتاي جۇرگىزىلدى دەپ ەسەپ تە بەرىل­دى. نەگىزى, بار-جوعى ەكى مامان ءبىر اپ­­تا­نىڭ ىشىندە بۇكىل دەرەكتى جۇيەگە ەن­گىزە الادى. ال ەگەر قانداي دا ءبىر اقاۋ, نە سە­نىم­­سىزدىك بولسا, اقپاراتتى ناقتى­لاۋ ءۇشىن سول جەرگە جەرگىلىكتى اكىم­دىكتىڭ قىز­مەتكەرىن جىبەرۋگە بولادى. سونشا ماقتاعان تسيرفلاندىرۋىمىز قاي­دا قالدى؟ سوڭعى جىلدارى «تسيفرلى قازاق­ستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا بيۋج­دەت­تەن بولىنگەن جۇزدەگەن ميلليارد تەڭگە قارجى قايدا كەتتى؟ ەگەر وسىنداي جە­ڭىل مىندەتتەردىڭ شەشىمىن تاپپاسا, بىزگە تسيفر­لىق دامۋ مينيسترلىگى نە ءۇشىن قاجەت؟», دە­گەن كوپتىڭ كوكەيىندە جۇرگەن ساۋالدى قويىپتى.

ول ءتىپتى ەلدەگى كۇردەلى ەپيدەميالىق احۋال­دى ەسكە سالىپ: «ەگەر سوڭعى كۇن­دەرى ەلىمىزدە ىندەت جۇقتىرعاندار سا­نىنىڭ تىم كوبەيىپ كەتكەنىن ەسكەرسەك, ساناق ساۋالداماسىمەن ءۇي-ءۇيدى ارالايتىن مىڭداعان ادامنىڭ ۆيرۋس­تى تاراتۋ مۇمكىندىگى جوعارى ەكەنىن دە ەستەن شىعارماعانىمىز ءجون. ءتىپتى ولار ۆاكتسينا ەكتىرگەنىمەن, بۇل قاۋىپ سەيىلمەيدى», دەپ ءبىر اي بۇرىن دايىندالىپ, باق, الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى جاريالانىپ جۇرگەن حالىق ساناعىنىڭ ادىستەمەلىك بەينەساباقتارىن دا سىنعا الادى. سەبەبى بەينەجازبادا ساناق جۇرگىزۋشى جاس جىگىت ماسكاسىز, ەشقانداي سانيتارلىق ەرەجەلەردى ساقتاماي ۇلكەن كىسىلەردىڭ قولىن الىپ امانداسادى. ەكىنشى ءبىر كادردا قولىندا ءسابيى بار جاس انانىڭ جانىندا ساۋالداما جۇرگىزىپ تۇرادى. وسىنىڭ بارلىعىن سىنعا العان ساياساتتانۋشى ساناق كەزىندە ءۇي-ءۇيدى ارالاۋدى مۇلدە الىپ تاستاۋدى تالاپ ەتىپ, 5 ملرد تەڭگە اقشانى ۇنەمدەۋگە كەڭەس بەرەدى.

«ساۋالدامامەن ءبىر اي بويى ءار ەسىكتى قاعىپ جۇرگەندە تالاي ءسابي دۇنيەگە كەلىپ ۇلگەرەدى. ياعني ءبىر ايدا ساناق مالىمەتتەرى ناقتى بولمايدى. اقپاراتتىق جۇيەدە ءبىز ونسىز دا بارلىعىن ونلاين رەجىمدە كورە الامىز. ءبىز نەگە ماسەلەنىڭ وڭاي جولىن ىزدەمەيمىز؟ ءبىز قازىردىڭ وزىندە انىق دۇنيەگە ميللياردتاپ قارجى جۇمساعىمىز كەلەدى», دەيدى اشىنا سويلەگەن سانجار بوقاەۆ.

ساناقتىڭ سالماعى مەن ساياساتىن جەتە تۇسىنە الماعان جۇرتتىڭ ءبىرازى ات­تانعا ايعاي قوسقانداي بەينەجازبادا ايتىلعان جايتتاردى ءىلىپ اكەتتى. ال جەلىنى قولدانۋشىلاردىڭ ءبىرازى حالىق ساناعىنىڭ ادام باسىن سانايتىن قارابايىر ەسەپ جۇرگىزۋ ەمەس ەكەنىن ەسكەرتىپ, ەلىمىز ءۇشىن ماڭىزى مەن ءمانى زور ناۋقاننىڭ الەۋمەتتىك استارىنا ءۇڭىلدى. ۇلتتىق ساناق مەملەكەتتىڭ باعىت-باعدارىن ايقىندايتىن اۋقىمدى جۇمىس ەكەنىن ايتقان سوڭعى توپ بۇل ءىستىڭ تەك حالىق سانىن ناقتىلاۋ ءۇشىن عانا ەمەس, تاريحي, الەۋمەتتىك وزگەرىستەردى ساراپتاپ, دەموگرافيالىق احۋالدى باعامداۋ ءۇشىن قاجەت ەكەنىن العا تارتادى.

«ۇلتتىق حالىق ساناعى – ەلىمىزدىڭ بارلىق ازاماتى ءبىراۋىزدان قولداۋى ءتيىس وتە ماڭىزدى ءىس-شارا», دەيدى سايا­ساتكەر تولەۋتاي راحىمبەكوۆ. بۇل ناۋ­قان­نىڭ ءىس جۇزىندە الەمدەگى بارلىق مەملەكەتتە جۇرگىزىلەتىنىن اتاپ وتكەن ول سا­ناق­تىڭ ەلىمىزدەگى ءدال قازىرگى جاعدايدى با­عامداۋ ءۇشىن عانا قاجەت ەمەستىگىن ەسكەرتتى.

«ماسەلەن, مەملەكەتىمىزدە نە بولىپ جاتىر؟ قانداي ىرگەلى وزگەرىستەر بار؟ ناۋقان كەزىندە وسىنداي ماڭىزدى سۇراقتارعا جاۋاپ بەرىلەدى. سونىمەن قاتار ساناق ناتيجەلەرى ەلىمىزدىڭ بولا­شاق­تاعى جاعدايىن بولجاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ساناق كەزىندە ەلدەگى الەۋمەتتىك, دەموكراتيالىق ماسەلەلەرگە, ءتىپتى مەملەكەتىمىزدىڭ ساياسي دامۋ احۋالىنا ناقتى باعا بەرۋگە بولادى. حالىق ساناعى كە­زىندە جالپى مەملەكەت ءۇشىن جانە ءاربىر اكىمشىلىك اۋماقتىق بىرلىك – ءار وبلىس, ءار اۋدان, ءاربىر كەنت بويىنشا نەعۇرلىم ناقتى مالىمەتتەر الۋعا مۇمكىندىك مول. ساناق قورىتىندىلارى سونداي-اق بيزنەسكە ءبىرشاما كومەك تە بولا الادى. سەبەبى حالىقتىق ناۋقان بارىسىندا ەل ىشىندەگى تۇتىنۋشىلاردىڭ جاعدايىن, ولاردىڭ ماقساتتى توپتارىن انىقتاۋعا بولادى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە دە ساناق وتكىزۋدىڭ ماڭىزى وتە زور», دەيدى «اۋىل» پارتياسى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ت.راحىمبەكوۆ.

«بەلگىلەنگەن ءتارتىپ بويىنشا ءبىزدىڭ ەلىمىزدە حالىق ساناعى ءار ون جىل سا­يىن وتكىزىلەدى. ماسەلەن, بۇعان دەيىنگى ساناقتار 1959, 1969, 1979 جىلدارى جۇرگىزىلدى. تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىندا 1999 جانە 2009 جىلدارى ەكى رەت حالىق ساناعى ءوتتى. 2019 جىلى بولادى دەپ جوسپارلانعان ناۋقان بەلگىلى سەبەپتەرگە, سونىڭ ىشىندە بۇكىل الەمدى ابىگەرگە سالعان پاندەميانىڭ كەسىرىنەن كەيىنگە شەگەرىلدى», دەپ تولىقتىرىپ ءوتتى سپيكەر.

«حالىق ساناعى قاجەت» دەگەن تۇ­جىرىم­دى قوعام بەلسەندىسى ءلاززات قو­جاحمەت تە قولدايدى. «ۇلتتىق ساناق ۇلت­تىق ساياساتتى جۇرگىزۋ ءۇشىن ماڭىزدى» دەگەن ويىن ايقىن بىلدىرگەن ول: «بۇعان دەيىن ەلىمىزدە حالىق ساناعىن وتكىزۋگە بىرنەشە رەت موراتوري جاريالانىپ, كەيىنگە شەگەرىلە بەردى. ءوز باسىم بۇل دۇرىس شەشىم بولمادى دەپ ەسەپتەيمىن», دەيدى ل.قوجاحمەت. «ۇلتتىق ساناق كە­زىندە ءار وڭىردە جەرگىلىكتى ۇلتتىڭ ناق­تى قانشا پايىز ەكەنىن انىقتاپ ءبىلۋ ارقىلى ەلىمىز ۇلتتىق ساياساتىن باسقاشا قۇرادى دەپ سەنەمىن», دەگەن قوعام بەلسەندىسى:

«وبلىسقا سوڭعى ون جىلدا قانشا ادام كوشىپ كەلدى؟ قانشاسى كوشىپ كەتتى؟ ايماقتا ەرلەر كوپ پە, ايەلدەر سانى باسىم با؟ جاستارىمىزدىڭ قاتارى قالىڭداعان با, الدە, قاريالارىمىز كوپ پە؟ وسى سياقتى ماڭىزدى سۇراق­تار­عا ناقتى جاۋاپتار الىنعاننان كەيىن دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ, جۇمىسپەن قامتۋ, مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا – جالپى ساياساتتا بارلىق باعدارلاما, جوسپارلار قايتا قۇرىلادى. ماسەلەن, حالىق ساناعىنىڭ قورىتىندىسىنا قاراي ايماقتىڭ قاي اۋدانىنا قانشا مەكتەپ, بالاباقشا سالۋ كەرەك, قاي اۋىلدىڭ جولىن جوندەپ, اۋرۋحاناسىنىڭ جاعدايىن تۇزەۋ قاجەت دەگەن قاراپايىم حالىق ءۇشىن وزەكتى ماسەلەلەر كەزەڭ-كەزەڭمەن كۇن تارتىبىندە كوتەرىلە باستايدى», دەدى «شاڭىراق» كوپ­بالالى وتباسىلاردى قولداۋ ورتا­لىعىنىڭ جەتەكشىسى ل.قوجاحمەت.

«ۇلتتىق ساناق قازاق حالقىنا قۋا­نىش­تى حابار, جاقسى ناتيجە اكەلەدى دەپ سەنەمىن. سەبەبى بىزدە ءوسىم بار. وڭىرىمىزدە سوڭعى جىلدارى كوپبالالى وتباسىلاردىڭ سانى ارتتى. ەڭ باستىسى – الەۋمەتتىك جاعدايى ورتاشا بولسا دا قاراپايىم حالىقتا كوپبالالى شاڭىراق بولسام دەگەن نيەت بار. وسى تۇرعىدان الىپ قاراعاندا دا ساناق ەلىمىزدىڭ دامۋ باعىتىن ايقىنداپ, ۇلتتىق ساياساتىن قايتا قاراۋدا دەر كەزىندە قولعا الىنعان ماڭىزدى ناۋقان دەپ ەسەپتەيمىن», دەدى ول.

ۇلتتىق ساناق وتكىزۋگە قىزۋ دايىن­دىقتى باستاپ كەتكەن ەلىمىزدەگى ءۇش مەگا­پو­ليستىڭ ءبىرى – شىمكەنت. ميل­ليوننان استام تۇرعىنى بار شاھار ءۇشىن حالىق سانى تۋرالى ناقتى مالىمەت الۋدىڭ جاۋاپكەرشىلىگى زور. قالا اكىمىنىڭ ورىنباسارى ەرعالي بىلىسبەكوۆ ساناق وتكىزۋگە دايىندىق بارىسى جونىندە وتكەن كوميسسيا وتىرىسىندا: «ۇلتتىق ساناققا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جانە پاتريوتتىق رۋحپەن قاراۋىمىز قاجەت», دەپ اتاپ ءوتتى.

«ويتكەنى ون جىلدا ءبىر رەت وتكىزى­لە­تىن بۇل ءىس-شارا – ءار وتانداسىمىز ءۇشىن تاريحي ءسات. ونىڭ ماڭىزدىلىعىن ءتۇسىندىرىپ, ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارى ار­قىلى تۇرعىنداردى بەلسەندىلىك تانى­تۋعا شاقىرامىز. تۇپتەپ كەلگەندە, قالانىڭ قارجىلاندىرىلۋى مەن الداعى دامۋ باعىتى دا وسى ساناقتىڭ قورىتىندىسىنا بايلانىستى», دەيدى ول.

«حالىق ساناعى نە ءۇشىن قاجەت؟» دەگەن سۇراققا رەسمي جاۋاپ بەرگەن ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى بۇل ناۋقاننىڭ قورى­تىندىسى سوڭعى 10 جىل ىشىندەگى ەل­دەگى ەكونوميكالىق, دەموگرافيالىق جانە الەۋمەتتىك وزگەرىستەردى كورسەتە­تى­نىن العا تارتادى.

«ساناق جالپى ەل بويىنشا, قالالىق جانە اۋىلدىق جەردە جانە وڭىرلىك بو­لىنىستە جىنىسى مەن جاسى, نەكە جاع­دايى, ۇلتتىق قۇرامى, ازاماتتىعى, ۇستاناتىن ءدىنى, ءبىلىم دەڭگەيى, تىلدەردى مەڭگەرۋى, ءۇي شارۋاشىلىقتارىنىڭ (جانە وتباسىلاردىڭ) سانى مەن كولەمى, تۇر­عىن ءۇي جاعدايلارى جانە باسقا دا ساپالىق جانە ساندىق بەلگىلەردى اي­قىنداپ بەرەدى. ساناق ناجيجەلەرى ار­قى­لى قازاقستاندىقتاردىڭ ءۇي شارۋا­شى­لىقتارىن, نەكەلىك-وتباسىلىق قاتى­ناستاردى جاقسارتۋ, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ادامداردىڭ ءومىرىن, حالىقتىڭ تۇرعىن ءۇي جاعدايلارىن جەتىلدىرۋ بويىنشا مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى ازىرلەۋ كوزدەلگەن. سونىمەن قاتار حالىق سانىن ءبىلۋ, قۇرىلىمدىق وزگەرىستەرىن باعامداۋ ءبىلىم, جۇمىسپەن قامتۋ, تۋ جانە كوشى-قون ماسەلەلەرى بويىنشا قانداي دا ءبىر شەشىمدەر قابىلداۋ ءۇشىن اسا قاجەت», دەلىنگەن بيۋرونىڭ جاۋابىندا.

جوعارىدا ايتقانىمىزداي, بيىل­عى ساناق ەكى ادىسپەن جۇرگىزىلەدى: ونلاين-ساناق جانە ءۇي-ءۇيدى ارالاۋ ارقىلى. ءداستۇرلى ءادىس بويىنشا ساناق جۇر­گىزۋ­شىلەر تۇرعىنداردىڭ سانىن ناق­تىلاۋ ماقساتىندا ءاربىر ەلدى مە­كەندى ارالاپ, ساۋالداما جۇرگىزەدى. مالى­مەت­تەردىڭ بارلىعى پلانشەتتەرگە ەنگىزىلەدى. ەپيدەميالىق جاعدايعا بايلانىستى ساناق جۇرگىزەتىندەر تەك ەكپە سالدىرعانداردان جاساقتالادى. بيىلعى ساناق كەزىندە تۇرعىندارعا بارلىعى 87 سۇراق (نەگىزگى 67 سۇراق جانە وعان قوسىمشا 20 ناقتىلاۋشى سۇراق) قويىلادى. بۇل جولعى ساۋالدامادا كوشى-قون, ەڭبەكپەن قامتۋ, نەكە جاعدايى, بالا تۋ جانە ءتىل ءبىلۋى بويىنشا سۇراقتار اياسى كەڭەيتىلگەن. سونداي-اق بۇۇ-نىڭ مۇگەدەكتىك ستاتيستيكاسى جونىندەگى ۆا­شينگتون توبى ۇسىنعان جاڭا سۇراقتار قوسىلدى. مۇنداعى باستى ماقسات – مۇگەدەكتىك ولشەمشارتتارىن ەسكەرىپ, دەنساۋلىق ساقتاۋ ستاتيستيكاسى اياسىن­دا حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى كەڭەي­تۋگە ىقپال ەتۋ. سونداي-اق تۇرعىندار 1 قىركۇيەك پەن 15 قازان ارالىعىندا sanaq.gov.kz سايتى ارقىلى ونلاين-سا­ناق­تان وتە الادى. بيىلعى ۇلتتىق سا­ناقتىڭ باستى جاڭالىعى دا – وسى.

دەگەنمەن, وزگەرمەيتىن تەك قۇران عانا ەكەنىن ەسكەرسەك, وسىنداي الماعايىپ ۋاقىت­­تا ءۇي-ءۇيدى ارالاپ, ساناق جۇرگىزۋ قا­جەت پە دەگەن ساۋال توڭىرەگىندە ءالى دە ويلانۋ كەرەك سياقتى. مۇنىڭ ءوزى «بو­لىن­گەن بيۋدجەتتى يگەرۋ قاجەت» دەگەن پيعىلمەن, سونىڭ ىشىندە «بال ۇستا­عان بارماعىن جالايدى» دەگەن تەرىس پيعىلمەن استاسىپ جاتپاسا بولدى, ايتەۋىر...