اباي, «دۇنيە دوس» جانە كاۆەر-ۆەرسيا

بۇل رەتتە زەرتتەۋشىلەرىمىز ء«ارى تارت, بەرى تارت» قىلىپ جۇر­گەن – ابايدىڭ «كەيدە ەسەر كوڭىل قۇرعىرىڭ» دەپ باستالاتىن ولەڭى دە «ەرىكسىزدەن» وسى كەپتى كيگەن سىڭايلى. باس-اياعى 16 جولدان تۇراتىن كەمەل تۋىندىنىڭ ء(بىز ەڭ سوڭعى عىلىمي نۇسقانى – 2020 جىلى م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادە­بيەت جانە ونەر ينستيتۋتى جارىق­قا شىعارعان اقىن شىعارمالارىنىڭ اكادەميالىق تولىق جيناعىنداعى ءماتىندى الدىق): «ماحابباتسىز دۇ­نيە دوس, حايۋانعا ونى قوسىڭدار. قى­زىقتان وزگە قالساڭ بوس, قاتى­نىڭ, بالاڭ, دوسىڭ بار», دەگەن ءۇشىن­­شى شۋماعىنداعى ەرەكشەلەپ كورسەتىلگەن قاتار كۇنى بۇگىنگە دەيىن قىزۋ ادەبي پىكىرتالاستىڭ وزەگىنە اينالىپ كەلدى. ادەبيەتتانۋشىلار ەكىگە جارىلدى. العاشقى توپ «ماحاب­باتسىز دۇنيە دوس» دەگەن­نىڭ دۇ­رىس­تىعىنا سان ءۋاج كەلتىرسە دە, قار­سى جاق وعان دەس بەرە قويماي – «ما­حابباتسىز دۇنيە بوس» ەكەندىگىن دا­لەل­دەۋگە تىرىسىپ باقتى. وسى ما­سە­لەگە, ورىسشا ايتقاندا, «نۇكتە قويا­تىن» ۋاقىت جەتكەن سەكىلدى.

ويتكەنى «دوس» پەن «بوستىڭ» ارا­سىن ءبىرجولاتا اجىراتپايىنشا, شىن ابايدان اداسىپ قالاتىن ءتۇرىمىز بار. ونىڭ ۇستىنە, قازاقتىڭ باس اقىنىن ارقايسىمىز ءوز تۇرعى­مىزدان «رەداكتسيالايمىز», «رەۆيزيالايمىز» دەپ جۇرگەندە, بۇل «جا­ڭاشىلدىعىمىزدىڭ» باسقا ءسوز زەرگەرلەرىنىڭ مۇراسىنا دا زيانى ءتيىپ كەتۋى ىقتيمال ەكەنىن بايقاپ وتىرمىز.

ماسەلەن, سۇلتانماحمۇت توراي­عىروۆ 1912 جىلى «شىبىنىنداي شىن دوسى» – دارىگەر شايبايجان ايمانوۆقا ارناعان «دوستىما ۇمىت­پاستىق ءۇشىن حات (كوڭىلدەگى ماحابباتىم)» اتتى ولەڭىندە پوەزياداعى ۇلى ۇستازىنىڭ ۇلگىسىنە جۇگىنە وتىرىپ, مىنا جولداردى جازعان:

«دۇنيە دوس, ماحابباتسىز مال سەكىلدى», – دەگەن ءسوزىن ابايدىڭ ەسىڭىزگە ال».

سۇلتانماحمۇتتىڭ 1987 جىلى «جازۋشى» باسپاسىنان جارىق كورگەن قوس تومدىعىنىڭ «سارىارقانىڭ جاڭبىرى» اتتى ءبىرىنشى كىتابىنىڭ 56-بەتىندە وسىلاي تۇر. ونىڭ الدىن­داعى جيناقتارىندا دا سول ءتارىزدى.

ال ەندى اقىننىڭ 1993 جىلى «عىلىم» باسپاسىنان شىققان ەكى تومدىق شىعارمالار جيناعىنىڭ العاشقى كىتابىندا (51-بەت) الگى جول «دۇنيە بوس, ماحابباتسىز مال سەكىلدى» بولىپ وزگەرتىلگەن. ونىڭ ۇس­تىنە, عىلىمي تۇسىندىرمەدە: «كىتاپ­تاردا «دۇنيە دوس» بولىپ قاتە جازىلىپ كەلدى. شايمەرگەن (دۇرىسى شايمەردەن – ا.ش.) قولجازباسىنا سۇيەنىپ تۇزەتتىك ءارى ابايدا دا «ماحابباتسىز دۇنيە بوس» ەمەس پە؟!» (247-بەت), دەگەن پايىم العا تار­تىلادى. ءبىز پاۆلودارلىق زەرت­تەۋشى ەرمەك وتەباي ۇلى جاز­عان­داي (انا ءتىلى, 1991, 25 ءساۋىر), «سۇل­تانماحمۇتقا ءۇش اتادان قوسى­لاتىن بەلنەمەرە» تۋىسى شايمەر­دەن تورايعىروۆتىڭ قولجازباسىمەن تانىسا المادىق. ورتالىق عىلى­­مي كىتاپحانا قورىنىڭ سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق احۋالعا بايلا­نىستى جابىق بولۋى, وكىنىشكە قا­راي, قولىمىزدى بايلادى. بىراق وسى «تۇزەتۋدىڭ» كوكەيىمىزگە قون­باي­تىنىن جاسىرمايمىز. اباي «دۇنيە دوستى» حايۋانعا قوسسا, سۇل­تان­ماحمۇت سول ىزبەنەن مالعا تەڭەپ وتىرعانى ايدان انىق ەمەس پە؟

اباي ولەڭىندەگى «دۇنيە», «دوس», «ماحاببات» ۇعىمدارىنىڭ ارقاي­سىسى جەكە-جەكە وراسان الەۋمەت­تىك-فيلوسوفيالىق-ەتيكالىق جۇك ار­قا­لاپ تۇرعانى ايان. ولاردىڭ اراقا­تىناسىن, ءوزارا بايلانىسىن قا­راس­تىرۋدى, ءتىپتى جىر الديارىنىڭ مىنا تاقىرىپقا وراي­لاس «دۇنيەگە دوس اقيرەتكە بىر­دەي بولماس», «مالعا دوستىڭ مۇڭى جوق مالدان باسقا» دەگەن افوريزم­دەرىنىڭ ىشكى ساباقتاستىعىن تۇتاس دۇنيەتانىمىنىڭ كونتەكسىندە سارالاۋدى بۇل ارادا وزىمىزگە ماقسات ەتىپ قويعان جوقپىز.

قايتكەندە دە, سۇلتانماح­مۇت­تىڭ «دۇنيە دوس» دەگەنى ال­داعى باسى­لىم­داردا قايتا قال­پىنا كەلتىرى­لۋگە ءتيىس. اقىن شى­عارماسىن ورەسكەل بۇرما­لاۋ­دان تازالاپ الماسا بولمايدى.

جوعارىداعى مىسالدان «دوس» پەن «بوس» پروبلەماسىنىڭ كەمى وتىز جىلعا جۋىق ۇزبەي جالعاسىپ كەلە جاتقان تاريحى بار ەكەندىگى كورىنەدى. ۋاقىتىندا سونىڭ سالقىنى تيگەن بولار, 1995 جىلى «جازۋشى» باسپاسىنان جارىق كورگەن اباي شىعارمالارىنىڭ ەكى تومدىق تولىق جيناعىنىڭ ءبىرىنشى كىتابىنىڭ 159-بەتىنەن «ماحابباتسىز – دۇنيەدوس» دەگەن جولدى ۇشىراتامىز. قۇراستىرۋشىلار مەن رەداكتورلار «دۇنيە» جانە «دوس» سوزدەرىن قوسىپ جازىپ, ونىڭ الدىنا سىزىقشا قويعاندا, قانداي قيسىنعا يەك ارتقانىن تۇسىنە المادىق. الدە بۇل ەكىۇداي پىكىردە جۇرگەن عالىمدار ءۇشىن «دوس» پەن «بوس» اراسىندا تۋىنداعان قايشىلىقتى اينالىپ ءوتۋدىڭ ءبىر امالى بولدى ما ەكەن؟.. ول جاعى قازىرشە ماڭىزدى ەمەس.

ءبىزدىڭ ەندىگى سۇيەنەتىنىمىز – جو­عارى مارتەبەلى تۇپنۇسقا. قۇدايعا شۇكىر, ابايدىڭ 175 جىلدىق مەرەيلى بەلەسىنىڭ اياسىندا ءبىرشاما جۇزەگە اسىرىلعان ىقتياتتى, ىجداعاتتى تەكستولوگيالىق جۇمىستاردىڭ ارقا­سىندا, حاكىمنىڭ ءوزى ايتقانداي – ء«سوز تۇزەلدى». سوعان قاراپ ءبىزدىڭ دە تۇزەلمەگىمىز ءلازىم.

وسى ورايدا ماتىنتانۋعا تيىسىنشە ۇلەس قوسقان ەكى عىلىمي ەڭبەككە ەرەكشە نازار اۋدارعىمىز كەلەدى.

ءبىرى – بەلگىلى ەتنوگراف-عالىم نۇر­سان ءالىمباي جەتەكشىلىك ەتكەن عالىمدار توبى قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى مەملەكەتتىك ورتالىق مۋزەيى قورىندا ساقتاۋلى تۇپنۇسقا قول­جاز­بالار نەگىزىندە ازىرلەگەن ەكى توم­دىق عىلىمي-ينۆەنتارلىق كاتا­لوگ. وندا ابايدىڭ ءومىرى مەن شىعار­ماشىلىعىنا قاتىستى قۇندى مالىمەتتەر جيناقتالعان (الماتى: ينتەللسەرۆيس, 2020).

ەكىنشىسى – م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي توبى دايىنداعان اباي شىعار­مالارىنىڭ ءۇش تومدىق اكادە­ميالىق تولىق جيناعى (الماتى: جازۋشى, 2020).

وسى ەكى ەڭبەكتەگى جاريالانىمدار بىزگە اباي ولەڭىندەگى داۋلى جولدىڭ «ماحابباتسىز دۇنيە بوس» ەمەس, «ماحابباتسىز دۇنيە دوس» ەكەنىن تولىق ايقىنداپ بەرەدى.

مەملەكەتتىك ورتالىق مۋزەي كا­­تالوگىندا تۇراعۇل اباي ۇلى, احات شاكارىم ۇلى, سونداي-اق مۇر­سەيىت بىكى ۇلى (كەيبىر زەرت­تەۋ­شى­لەردىڭ پىكىرىنشە, سوعان تەلى­نىپ جۇرگەن) قولجازبالارىنىڭ فاك­سي­ميلەلەرى مەن كيريلليتساعا تۇ­سى­رىلگەن نۇس­قالارى كوپشىلىك قا­ۋىم­عا تۇڭعىش رەت ۇسىنىلعان. وسى­لار­دىڭ قاي-قايسىسىنىڭ دا ءتۇپ اسى­لىنا ۇڭىلگەندە, ابايدىڭ «كەي­دە ەسەر كوڭىل قۇر­عىرىڭ» ولە­ڭى­نىڭ توعىزىنشى جولى – كاللي­گرافتاردىڭ اركەلكى قول­تاڭباسىنا قاراماستان – «ماحاب­باتسىز دۇنيە/دۇنيا دوس» بولىپ وقىلادى:

تۇراعۇل اباي ۇلى قولجاز­با­سى­نان (1-توم, 42-بەت)

مۇرسەيىت بىكى ۇلىنىكى دەلى­نە­تىن قولجازبادان (1-توم, 514-بەت)

احات شاكارىم ۇلى قولجاز­با­سىنان (2-توم, 73-بەت)

ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى اكادەميالىق جيناعىنىڭ ءۇشىنشى تومىندا العاش رەت ابايدىڭ 1909 جىلى پەتەربوردا جارىق كور­گەن تۇڭعىش جيناعىنىڭ ليتوگرافيالىق كوشىرمەسى قازىرگى قازاق جا­زۋىنا تۇسىرىلگەن نۇسقا­سىمەن قوسا جاريالانعان. ونىڭ ماتىنىنەن دە «ماحابباتسىز دۇ­نيە دوس» دەگەن جولدىڭ ايقىن تاڭ­باسىن كورەمىز: 

ابايدىڭ 909 جىلعى تۇڭعىش جيناعىنان (3-توم, 446-بەت)

ينستيتۋت عالىمدارى كنياز كۋ­دا­شەۆتىڭ, سادۋاقاس شورما­نوۆ­­تىڭ, مۇرسەيىت بىكى ۇلىنىڭ, تولەۋ تۇگەلباي ۇلىنىڭ, شەريازدان مارسەكوۆتىڭ, ت.ب. كوشىرمەشىلەر مەن جيناۋشىلاردىڭ قولجازبالارىنا عىلىمي سيپاتتاما جاساپ, ولاردىڭ تۇپنۇسقالارىنان ۇزىندىلەردى جا­رىققا شىعارىپتى. ەگەر بۇل ماتىن­دەرمەن تۇگەل تانىسۋدىڭ ءساتى تۋسا, ابايدىڭ ءبىز قاراستىرىپ وتىرعان ولە­ڭىندەگى تالاستى سوزگە قاتىستى پىكىر­دىڭ دايەگى مولايا تۇسەدى دەپ ويلايمىز.

ءماتىنتانۋشى عالىم­دارى­­­مىزدىڭ ىرگەلى ىزدەنىسى, تياناقتى تىرلىگى ناتيجەسىندە اباي توڭىرەگىندەگى ءبىر تارتىستىڭ ءتۇيىنى تارقاعان سەكىلدى.

ال ەندى اۋەلدە ابايدىڭ ولە­ڭىنەن ء«وربىپ» شىققان, بىرقاتار وقى­مىستىمىزدىڭ وزىندىك توپشىلاۋىنان تۋعان «ماحابباتسىز دۇنيە بوس» تىركەسى دە تالاي جۇرتتىڭ ساناسىنا ورنىعىپ, دەربەس تىرشىلىك ەتە باستاعانىنا ءبىراز بولىپتى. بۇعان تاپ وسى تاقىرىپتاس تەلەسيۋجەتتەر مەن تەلەحابارلار كورسەتىلىپ, قوعامدىق پىكىرتالاستار وتكىزىلىپ, تاربيە ساعاتتارى ۇيىمداستىرىلىپ, الەۋمەتتىك جەلىلەردە ارنايى پاراق­شالار اشىلىپ, ءتىپتى ءبىر اۋداندىق تەاتر ساحناسىنىڭ تورىندە سپەكتاكل قويىلعانى – ايقىن دالەل. مۇنىڭ سىرتىندا, كوپتەگەن جاس­ى­مىز جىل سايىن 15 ساۋىردە بەيرەسمي تۇردە اتاپ ءوتىپ جۇرگەن عاشىقتار كۇنى – «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» مەيرامىنىڭ قاناتتى قاعيداسى­نا دا اينالىپ ۇلگەرىپتى. جانە ءبىر قىزىعى, كوپشىلىك جۇرت مۇنى اباي­عا تيەسىلى دانالىق ءسوز دەپ قا­بىل­دايدى. بۇل دا بولسا, تەڭدەسسىز عۇ­لا­ما مۇراسىنىڭ مازمۇندىق اياسى جا­عى­نان شەكسىز كەڭ ورىستىلىگىن, ءتۇرلى قيال مەن قۇلشىنىسقا تامىزىق بولا بەرە­تىنىن ايعاقتايدى.

«كاۆەر-ۆەرسيا» نەمەسە «رە­­­مەيك» دەمەكشى, سونداي جاڭعىرتپالى ­دۇ­نيە­لەر كەيدە تۇپنۇسقادان ال­دە­قاي­دا كوبىرەك تانىمال بولىپ جا­تا­دى. الەمدىك ونەر دۇنيەسىندە مۇ­­نىڭ مىسالى جەتىپ ارتىلادى. الىس­­قا ۇزاماي-اق, ءوزىمىزدىڭ يمان­بەكتىڭ ءساتتى شىققان جالعىز رەميكسى ونى زور شىعارماشىلىق ولجاعا كەنەلتىپ, كۇللى الەمگە ايگى­لى ەتتى. بۇل تۇرعىدان قاراعاندا, «ماحاب­بات­سىز دۇنيە بوس» دەگەنىڭىز دە – اباي شىعارماشىلىعىنا قاتىستى جا­سالعان زاماناۋي كاۆەر-ۆەرسيا ىسپەتتى.

البەتتە, عىلىمنىڭ تالابى باس­قا. ءبىز ءۇشىن تۇپنۇسقا اباي قىم­باتتى.

امانتاي ءشارىپ,

ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى