سوڭعى ونجىلدىقتا شەت ءتىلىن ۇيرەنۋ ۇدەرىسى قارقىن الىپ كەلەدى. الەمدىك جاھاندانۋ مەن ينتەگراتسيا ناتيجەسىندە قوعامدىق ءومىردىڭ بارلىق سالاسىندا شەت ءتىلىنىڭ قارىم-قاتىناس قۇرالى رەتىندەگى, ياعني ءبىلىم بەرۋ, عالىمدار تاعىلىمداماسى, بىرلەسكەن كاسىپورىندار, تۋريزم, كورمە جانە تاعى باسقا مادەنيەتارالىق بايلانىستاردا ءتىل ءبىلۋدىڭ ارتىقشىلىقتارى باسىمدىققا يە. سونىمەن بىرگە تۇلعالىق جانە كاسىبي دامۋدا شەت ءتىلىنىڭ مۇمكىندىگى زور. دەگەنمەن سالا ماماندارى شەت تىلىنەن بۇرىن انا ءتىلىن مەڭگەرۋدىڭ ارتىقشىلىقتارىن العا تارتادى.
تۋعان تىلىنەن ءنار الىپ, انا تىلىمەن سۋسىنداپ وسكەن ۇرپاقتىڭ بويىندا ەلگە, جەرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتىڭ, ۇلتتىق رۋحتىڭ بالا كۇنىنەن قالىپتاساتىنى دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيدى. بۇعان بۇگىندە كوپتەگەن دامىعان ەلدىڭ تاجىريبەسى ايعاق بولا الادى. وسى ورايدا ءوز پىكىرىمەن بولىسكەن سالا ماماندارى انا ءتىلىن مەڭگەرۋدىڭ ارتىقشىلارى مەن ادىستەمەسى نەگىزىندە ءسوز قوزعادى.
«بۇگىنگى تاڭدا ەگەمەن ەلىمىز الەمدىك وركەنيەتتى ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلىپ, وزگە ەلدەرمەن ساياسي, ەكونوميكالىق, مادەني جانە دوستىق قارىم-قاتىناستارىن نىعايتىپ, الەمدىك قاۋىمداستىقتا ىقپالى ارتىپ وتىر. وسى ورايدا قازىرگى ءومىر تالابىنا ساي باسەكەگە قابىلەتتى, كوپتىلدى تۇلعا قالىپتاستىرىپ, كوپ ءتىلدى جەتىك مەڭگەرگەن مامان دايارلاۋ جانە شەتەل ءتىلىن وقىتۋدى جاڭا ساتىعا كوتەرۋ ماسەلەسى ەلىمىزدىڭ ءبىلىم جۇيەسىندەگى ىرگەلى مىندەتتىڭ بىرىنە اينالدى. شەتەل ءتىلىن ۇيرەنۋدى ەرتە جاستان, اتاپ ايتقاندا ون جاسقا دەيىن باستاعان بالالاردىڭ سول ءتىل وكىلدەرىنىڭ دەڭگەيىندە مەڭگەرۋ مۇمكىندىگى بار ەكەنى تۋرالى الەمدىك دەڭگەيدەگى ءتىل ماماندارى تاراپىنان دالەلدەنگەن», دەيدى «قاينار» اكادەمياسى «تىلدەر جانە جۋرناليستيكا» كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى, PhD التىنشاش ارىستانبەكقىزى.
وسى ماسەلەگە قاتىستى ايتىلعان ماماندار پىكىرىمەن كەلىسە وتىرىپ, پروفەسسور شەتەل ءتىلى مامانى رەتىندە بالاعا 1-سىنىپتان باستاپ ورىس ءتىلىن, ونىمەن قوسا اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەتۋ ماسەلەسىن قولداۋعا قارسى ەكەنىن العا تارتتى. ا.ارىستانبەكقىزى ونىڭ سەبەپتەرىن ادىستەمەلىك تۇرعىدا بىلايشا تۇسىندىرەدى. العاش مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاعان بالا انا ءتىلىن ءتۇسىنىپ, انا تىلىندە سويلەي الادى, بىراق ول سويلەۋ ارەكەتتەرىنىڭ ىشىندەگى وقىلىم جانە جازىلىم ارەكەتتەرىن 1-سىنىپتا مەكتەپتە مەڭگەرەدى. ياعني سويلەۋ ارەكەتتەرىنىڭ ىشىندەگى ەڭ ماڭىزدىسى ءارى ەڭ قيىنى وقىلىم جانە جازىلىم ارەكەتتەرىن مەڭگەرتۋ بارىسىندا ولارعا ورىس ءتىلىن, ونىمەن قوسا اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەتۋ ولاردى «كوپتىلدى» تۇلعا ەمەس, «ماڭگۇرتتىككە» اپارادى. سوندىقتان 1-سىنىپتا انا ءتىلىن ەندى ۇيرەنىپ جۇرگەن بالالارعا ورىس ءتىلىن جاعالاستىرۋدىڭ ءوزى ميعا قونىمسىز. ياعني ءالى انا ءتىلىن مەڭگەرمەگەن, انا تىلىندە ويىن ەركىن, اشىق جەتكىزۋدى ۇيرەنبەگەن بالاعا ورىس ءتىلى مەن اعىلشىن ءتىلىن ءبىر مەزگىلدە ۇيرەتۋگە تىرىسامىز. سونىڭ سالدارىنان, بالا انا تىلىمەن قاتار, ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىن جەتىك ۇيرەنە المايدى. انا ءتىلىن تولىققاندى مەڭگەرمەگەن بالا شەت ءتىلى تۇرماق, باسقا وقۋ پاندەرىن دە دۇرىس تۇسىنبەيدى, قانداي دا ءبىلىمدى مەڭگەرىپ, پىكىرىن ايتۋدىڭ ورنىنا جاتتاپ ايتاتىن بولادى.
پروفەسسوردىڭ بۇل پىكىرىن نەگىزگە الساق, كوپتىلدى تۇلعا قالىپتاستىرۋ ۇدەرىسىندە تۇلعانىڭ انا ءتىلىن مەڭگەرۋى ونىڭ تىلدىك قۇزىرەتتىلىگىن ارتتىرىپ قانا قويماي, ونىڭ ىسكەرلىك قارىم-قاتىناس ءتىلىن دامىتىپ, قوعامنىڭ لينگۆيستيكالىق, ينتەللەكتۋالدىق الەۋەتىن ارتتىرۋعا ءوز ۇلەسىن قوساتىنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. بالا قازاق تىلىندە ەركىن سويلەپ, ءوز ويىن اشىق, ەركىن جەتكىزە الاتىن دارەجەگە جەتكەننەن كەيىن عانا وعان شەتەل ءتىلىن ۇيرەتۋ كەرەك. ورىس ءتىلىن ۇيرەتۋگە 2 نەمەسە 3-سىنىپتان, ال اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەتۋدى 5-سىنىپتان باستاعان ءجون. بىراق ول كەزدە اعىلشىن ءتىلىن اپتاسىنا 1 ساعات نەمەسە 2 ساعات ەمەس, كەمىندە 5 ساعات, ياعني قارقىندى جانە وزىق ادىستەمەمەن وقىتۋ ماڭىزدى. كۇندە ساباق بولعاندا عانا بالا شەتەل تىلىندە ويلاپ, شەتەل تىلىندە سويلەي باستايدى.
قازىرگى ۋاقىتتا بىرنەشە ءتىلدى مەڭگەرگەن جاستارىمىز كۇن ساناپ ارتۋدا. بۇل – قۋانارلىق جايت. بىراق بىرنەشە شەتەل ءتىلىن مەڭگەرىپ, وكىنىشكە قاراي, انا تىلىمىزدە سويلەي المايتىن نەمەسە سويلەمەيتىن جاستار قاتارى كوبەيىپ بارادى. ولار قازاق ءتىلىن شەتەل ءتىلى رەتىندە ۇيرەنىپ ءجۇر نەمەسە ۇيرەنۋدى ويلامايدى. ولاردىڭ تۋعان تىلدەرىنە نەمقۇرايلى قاراۋىنا قازاق تىلىنە دەگەن قاجەتتىلىكتىڭ جوقتىعى, ورىس ءتىلى مەن شەتەل تىلدەرىنە دەگەن قاجەتتىلىكتىڭ ءبىرىنشى كەزەكتە بولۋى جانە اتا-انالارىنىڭ ۇلتجاندىلىقتارىنىڭ كەمدىگى سەبەپ بولىپ وتىر.
تۇڭعىش پرەزيدەنت–ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بارشا قازاقستاندىقتاردى بiرiكتiرۋدiڭ باستى فاكتورى – قازاق تiلiنiڭ ودان ءارi دامۋى ءۇشiن بارلىق كۇش-جiگەرiمiزدi سالۋىمىز كەرەك ەكەنىن اتاپ وتكەن بولاتىن. وسى ورايدا مامان ء«ۇش تۇعىرلى ءتىل» باعدارلاماسى شەتەل ءتىلىن ۇيرەتۋگە انا ءتىلىمىزدى تولىققاندى مەڭگەرتۋدەن باستاعاندا عانا جۇزەگە اسادى دەگەن پىكىردە.
«سوندىقتان بالالار الدىمەن انا تىلىمىزدە سۋسىنداپ, انا تىلىندە سويلەپ, ۇلتىمىزدىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىن جاقسى مەڭگەرۋى قاجەت. ول ءۇشىن بالا ءتىلىنىڭ قازاقشا شىعۋىنا كوڭىل ءبولىپ, قازاقشا تانىم-تۇسىنىگىن قالىپتاستىراتىن ورتا كەرەك. اتاپ ايتقاندا, بالاباقشادا تەك قازاقشا ۇيرەتىپ, تەلەديداردا قازاقشا تەلەارنالار مەن قازاقشا باعدارلامالار كوپتەپ اشقان ءجون. انا ءتىلىمىزدى جەتىك مەڭگەرۋ, انا ءتىلىمىزدى قاستەرلەۋ – ءاربىر قازاق بالاسىنىڭ پارىزى. «قازاق ءتىلى قازاقتارعا كەرەك بولماسا, كىمگە قاجەت؟» دەگەن سۇراق ءبارىمىزدى مازالايدى. وسى ورايدا انا ءتىلىمىزدى جانە شەتەل تىلدەرىن وقىتۋدىڭ ادىستەمەسىن جەتىلدىرۋ جانە جاڭاشا وقىتۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىن تاۋىپ, دارىستەردە جۇيەلى تۇردە قولدانۋ – بۇگىنگى كۇندەگى وزەكتى ماسەلە», دەدى ا.ارىستانبەكقىزى.
سونىمەن قاتار قازاق مەملەكەتتىك ۇلتتىق قىزدار ۋنيۆەرسيتەتى پراكتيكالىق شەتەل ءتىلى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ ماگيسترى باكيزا پازيلوۆا دا اتالعان ماسەلەگە قاتىستى ءوز پىكىرىن ءبىلدىردى.
«بالانى شەت تىلىندە قارىم-قاتىناس جاساپ, سويلەۋگە ەرتە جاستان باستاپ ۇيرەتۋ قازىرگى كەزدەگى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ بىرىنە اينالدى. ەلىمىزدىڭ تىزگىنىن ۇستار جاستارىمىز الەمنىڭ كەز كەلگەن جەرىندە قىزمەتكە جارايتىنداي باسەكەگە قابىلەتتى مامان بولۋى ءۇشىن شەت ءتىلىن مەڭگەرۋىنىڭ ماڭىزى ارينە زور. «وزگە ءتىلدىڭ ءبارىن ءبىل, ءوز ءتىلىڭدى قۇرمەتتە» دەگەندەي, ەلىمىزدىڭ بولاشاعى جاس ۇرپاعىمىزدىڭ باسقا تىلدەردى مەڭگەرىپ, الەمنىڭ ۇزدىك دەگەن مەكتەپتەرى مەن ۋنيۆەرسيتەتتەرىنە ءتۇسۋى – قۇپتارلىق جاعداي. بۇگىندە شەتەل اسىپ, جوعارى وقۋ ءبىلىم ورىندارىنىڭ ۇزدىك پروفەسسورلارىنان, ءوز ءىسىنىڭ بىلگىر ماماندارىنان ءدارىس الىپ جاتقان جاستارىمىز قازاق ەلىنىڭ اتىن الەمگە تانىتىپ جاتىر», دەيدى ول.
ماماننىڭ ايتۋىنشا, شەتەل تىلدەرىن مەڭگەرۋدىڭ جاقسى جاقتارى كوپ, الايدا ءتىل ۇيرەنۋدىڭ نەگىزى انا ءتىلىن مەڭگەرۋدە جاتقانى انىق. تۋعان ءتىلدىڭ قادىرىن ءتۇسىندىرۋ, ەلىنە, جەرىنە جاس ۇرپاقتىڭ ماحابباتىن اشۋ – ءار مۇعالىمنىڭ مىندەتى. مەكتەپتەردىڭ اقىلى نەمەسە تەگىن ەكەنىنە قاراماستان, كەز كەلگەن وقۋ ورىندارىندا قازاق ءتىلىنىڭ ۇيرەتىلۋى وتە ماڭىزدى بولۋى ءتيىس. وقۋشىلاردىڭ كوپشىلىگى اعىلشىن ءتىلىن وقۋعا ۇلكەن قىزىعۋشىلىقپەن كىرىسەدى. وسى ورايدا مۇعالىم ءبىرىنشى ساباقتان باستاپ انا ءتىلى مەن شەت ءتىلىن سالىستىرا وتىرىپ وقىتقانى ءجون.
«شەت ءتىلىن ءبىلۋ قازىرگى زاماننىڭ ەشكىم شەك قويا المايتىن تالابىنا اينالىپ وتىر. وسى ورايدا اعىلشىن ءتىلىن وقىتۋدا ءارتۇرلى وزىق تەحنولوگيالارىن قولدانۋدىڭ ماڭىزى اسا زور. اعىلشىن ءتىلىن وقىتۋدىڭ نەگىزگى ماقساتى – كوممۋنيكاتيۆتىك قاتىناستى دامىتۋ, ال جەكە تۇلعانى قالىپتاستىرۋ گۋمانيتارلىق باعىتقا نەگىزدەلگەن. شەت ءتىلىن ۇيرەتۋ – قيىن دا, قىزىقتى جۇمىس. قازىرگى كەزدە ۇستازدارعا قويىلىپ وتىرعان تالاپ – جاڭا تەحنولوگيالىق ادىستەردى قولدانا وتىرىپ, ساپالى جانە تەرەڭ ءبىلىم بەرۋ, وقۋشىلاردىڭ ويلاۋ, ەستە ساقتاۋ, كورۋ قابىلەتتەرىن جەتىلدىرۋ. شەت ءتىلىن وقىتۋ پروتسەسىندە ءتىلدى دۇرىس ۇيرەتۋ, اۋىزشا سويلەۋ, ساۋاتتى جازۋ, مانەرلەپ وقۋ وتە ماڭىزدى. مەنىڭ ويىمشا, مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بالالارعا شەت ءتىلىن وقىتۋدا لينگوفوندى كابينەتتەردىڭ, ەلەكتروندى وقۋلىقتاردىڭ, اتا-انالارعا ارنالعان ارنايى نۇسقاۋلىقتاردىڭ ىقپالى زور. مۇنداي يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى پايدالانا وتىرىپ, وقىتۋ بارىسىندا ايتىلىم, تىڭدالىم, جازىلىم, وقىلىم داعدىلارى بىرتىندەپ داميدى. سونىمەن قاتار ەلەكتروندى وقۋلىقتاردى پايدالانۋ ارقىلى وقۋشىنىڭ شىعارماشىلىق قابىلەتىن ارتتىرۋعا, تانىمدىق كوزقاراسىن قالىپتاستىرۋعا, وزىندىك جۇمىستاردى تەز ورىنداۋعا ماشىقتانۋىنا نەگىز قالانادى. ال قاشىقتان وقىتۋدا مۋلتيمەديالىق يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى, الما پالۋباسى (Pear Deck), Padlet ۆيرتۋالدى تاقتاسى, Google پرەزەنتاتسياسى, Google سايتتارى, Jamboard ونلاين تاقتاسى جانە ستۋدەنتتەردىڭ ءبىلىمىن تەكسەرۋ ءۇشىن Socrative, Quizizz, Google فورماسى ءتيىمدى قولدانىلدى», دەپ اتاپ ءوتتى باكيزا ابلازقىزى.
ونىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى تاڭدا عالامتوردىڭ قارقىندى دامۋىمەن بالالاردىڭ دەنى مۋلتفيلمدەردى, وزگە دە تانىمدىق دۇنيەلەردى گادجەتتەر ارقىلى كورەدى, تىڭدايدى. عالامتورداعى ءتۇرلى-ءتۇستى الەم كىشكەنتايلاردى جىلتىراعىمەن باۋراپ الادى, كورگەن سايىن قىزىعۋشىلىقتارى ارتادى, ءىس-قيمىلدارى ارقىلى تۇسىنۋگە بەيىمدەلە باستايدى. سويلەۋ ءتىلى دە سوعان وراي قالىپتاسادى. ال بۇل جاعداي بالانىڭ ويىن ءوز تىلىندە جەتكىزۋىنە كەدەرگى بولارى انىق. سونىمەن قاتار وتباسى مۇشەلەرىنىڭ قاي تىلدە قارىم-قاتىناس جاساۋى دا بالالار ءۇشىن وتە ماڭىزدى. سوندىقتان دا بالا انا ءتىلىن 12 جاسقا دەيىن بويىنا تولىق ءسىڭىرىپ, سول تىلدە ويلاۋ قابىلەتى قالىپتاسۋى قاجەت. ارينە, ء«ۇش تۇعىرلى ءتىل ساياساتى» باعدارلاماسى اياسىندا ءۇش ءتىلدى مەڭگەرۋ تاجىريبەسىن جيناقتاپ, الەمدىك دەڭگەيدە كوتەرىلۋ ەلىمىز ءۇشىن ماڭىزدى. بۇل وقۋشىلاردىڭ حالىقارالىق جوبالارعا قاتىسۋىن كەڭەيتۋ, شەتەلدىك ارىپتەستەرمەن عىلىمي بايلانىستارىن نىعايتۋعا, شەتەل تىلدەرىندەگى اقپارات كوزدەرىنە قول جەتكىزۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. ەلدىڭ ەرتەڭى ورەسى بيىك, دۇنيەتانىمى كەڭ, كەمەل ويلى ازاماتتارىن ءوسىرۋ ءۇشىن بۇگىنگى ۇرپاققا ۇلتتىق رۋحاني قازىنانى الەمدىك وزىق وي-پىكىرىمەن ۇشتاستىرعان ساپالى ءبىلىم مەن تاربيە بەرىلۋى قاجەت. دەگەنمەن دە الەمدە قانشا ۇلت, ءناسىل بولسا, سولاردى ءبىر-بىرىنەن دارالاپ تۇراتىن باستى بويتۇمارى تۋعان ءتىلى ەكەنىن ۇمىتپايىق. قازاقستاننىڭ بولاشاعى – قازاق تىلىندە, بىراق قازاق تىلىمەن قوسا اعىلشىن, ورىس تىلدەرىن بىلۋگە بالالاردى ىنتالاندىرۋ قاجەت. وسى ورايدا كوپ ءتىلدى مەڭگەرتۋدە نەگىزگى ەكپىن مەملەكەتتىك تىلگە تۇسەتىنىن ءار كەز ەستەن شىعارماعانىمىز ابزال.
وسى ورايدا گازەتىمىزدىڭ تۇراقتى اۆتورى, ءتىل جاناشىرى, ۇعا اكادەميگى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قازاقستان ۇلتتىق جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى كارىمبەك قۇرماناليەۆ الەمنىڭ وزىق ەلدەرىنىڭ قاتارىنا قوسىلۋ ماقساتىندا, باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى ارتتىرۋدا ء«ۇش تۇعىرلى ءتىل» باعدارلاماسىنىڭ قابىلدانۋىنىڭ ماڭىزى ەرەكشە دەي كەلىپ, ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ «قازاق ءتىلى ءۇش ءتىلدىڭ بىرەۋى بولىپ قالمايدى. ءۇش ءتىلدىڭ ءبىرىنشىسى, نەگىزگىسى, باستىسى, ماڭىزدىسى بولا بەرەدى. قازاق ءتىلى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى. وعان قامقورلىق تا سونداي دارەجەدە بولادى» دەپ ايتقانىن نازارعا الدى. قازاقتىڭ ءبىرتۋار ازاماتى حالەل دوسمۇحامەدوۆتىڭ سوزىمەن ايتساق, «انا ءتىلىن جاقسى ءبىلىپ تۇرىپ, بوتەنشە جاقسى سويلەسەڭ, بۇل – ءسۇيىنىش. انا ءتىلىن بىلمەي تۇرىپ, ورىسشا جاقسى سويلەسەڭ, بۇل – كۇيىنىش».
الماتى