ىبىراي التىنساريننىڭ «ساتەمىر حان» دەپ اتالاتىن اڭگىمەسىندە جەتى جاسىندا جەتىم قالعان ساتەمىر دەگەن بالا دالادا ويناپ ءجۇرىپ ءبىر اياعى اقساق قۇمىرسقانىڭ ءۇيدىڭ توبەسىنە قاراي ورمەلەپ بارا جاتقانىن كورەدى. قۇمىرسقا ءۇيدىڭ توبەسىنە كوتەرىلگەنشە, ەكى رەت قۇلاپ تۇسەدى. سوعان قاراماي ول تىرمىسىپ, بار كۇشىن سالىپ ءۇشىنشى رەت ۇمتىلعاندا بارىپ قيسايا-ميسايا ءۇيدىڭ توبەسىنە شىعىپ كەتەدى.
ساتەمىر «قۇداي-تاعالانىڭ جاراتقان جان-جانۋارلارىنىڭ ەڭ كىشكەنتايى قۇمىرسقا دا تىنباي جۇمىس جاساپ ءجۇر; ءوزى اقساق, ءبىر تىرمىسىپ, ەكى تىرمىسىپ, جىعىلىپ, سوندا دا قويماي, اقىرىندا دەگەنىنە جەتتى. مەنىڭ جۇمىس ىستەمەي ويناپ جۇرگەنىم بەكەر ەكەن», دەپ ويلانىپ, قالاعا بارادى. وندا ءبىر وقىمىستى ادامنىڭ ءۇيىن سىپىرۋعا جالدانىپ, تاپقان اقشاسىنا وقىپ ءبىلىم الىپتى.
اڭگىمە «اقىرىندا سول ساتەمىر اسقان دانىشپان, ايداي الەمگە پاتشا بولعان» دەپ تۇيىندەلەدى. «قوبىلاندى باتىر» جىرىنىڭ ەرەجەپ تىلەۋماعانبەت ۇلى نۇسقاسىندا ساتەمىر حان قوبىلاندى باتىردىڭ بەلىنە قارۋ بايلاپ, استىنا ۇشقان قۇسپەن تەڭ تۇلپار مىنگەنىن, كۇش-قايراتىنىڭ تاسىپ, اققۇرتقاداي سۇلۋ دا اقىلدى قىزعا ۇيلەنگەنىن كورە الماي, ونى مۇلدە جوق ەتۋدى ويلايدى. ءسويتىپ نوعايلىنىڭ ەلىنەن قىرىق جىگىتتى تاڭداپ الىپ, قارۋ-جاراق بەرىپ قوبىلاندىنى ولتىرۋگە جۇمسايدى. «ولتىرسەڭدەر بەسەۋىڭ بەك بولاسىڭدار, بىرەۋىڭ قارىنداسى حانسۇلۋدى الاسىڭ, بىرەۋىڭ اققۇرتقاداي سۇلۋعا ۇيلەنەسىڭ, قازىناعا قارىق بولىپ قالاسىڭدار», دەيدى. قوبىلاندىعا حابار جىبەرەدى. ول باتىرعا كەلىپ:
...ەلدەن قىرىق قاشقىن
قاشىپ تۇر,
پاتشا جامان ساسىپ تۇر.
حاندى قايعى باسىپ تۇر,
اقىلدارىن شاشىپ تۇر.
السىن دەپ ەدى باتىردى-اي,
قىرىق قاشقىننىڭ ارتىنان
قىرىق جىگىت ءبىر شىقتى,
بۇلار قالدى باتا الماي.
ءوزىڭ قۋىپ بارماساڭ,
پاتشاڭ جاتىر جاتا الماي, –
دەيدى.
اڭقاۋ باتىر بۇعان نانىپ, ءبىر ءوزىن مىڭعا بالاپ, قىرىق قاشقىننىڭ سوڭىنان قۋادى. قۋىپ جەتىپ ءبىرىن نايزامەن شانشىپ, ءبىرىن ساداقپەن اتىپ, جيىرماسىن ولتىرەدى. ولمەي ءتىرى قالعاندارىن ۇستاپ الىپ, مۇرىندارىن تەسىپ, كەسىپ ساتەمىر حاننىڭ الدىنان ءتىزىپ ايداپ وتەدى.
مۇنى كورگەن ساتەمىر حان ساسىپ, زارەسى ۇشىپ ونى ەندى ءوزى قاراتاۋداي, كوزى شاڭىراقتاي, مۇرتى ساباۋداي, ۇرتى شۇبار قاپتاي, تىستەرى تاستان سوققان قالاداي بارساكەلمەستەگى قوزعالماس دەگەن ءداۋدى ولتىرۋگە جۇمسايدى. «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» كىتابىنداعى «ەدىگە» جىرىندا ساتەمىر قالماقتىڭ حانى. ەدىگە:
مەن كەتەرمىن, كەتەرمىن,
ساتەمىردەي قالماقتىڭ
ەلىنە ىزدەپ جەتەرمىن.
ساتەمىردىڭ ەلىندە
شۇباردى ءۇش اي باعارمىن.
وسى وتىرعان قولىڭدى
وردادا باسىن الارمىن.
ءۇش اي, توقسان كۇن بولعاندا,
وسى ورداعا جەتەرمىن,
كەلەردە حابار ەتەرمىن, –
دەيدى.
ۆەنگريا عىلىم اكادەمياسى ەتنوگرافيا ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى, دوكتور ءداۋىت قارا شومباي «دالا مەن قالا» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى اقەدىل تويشان ۇلىمەن سۇحباتىندا: «مەن «ەدىگە» جىرىندا اتى اتالاتىن باسقا جۇرتتاردى ارنايى زەرتتەدىم, – دەيدى. – ماسەلەن, «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرىنداعى» ەدىگەنىڭ جاۋى قالماق دەپ اتالادى. بىراق تەكسەرسەڭىز, التىن وردا داۋىرىندە قالماق پەن قازاق سوعىسپاعان. مىنە, قىزىقتى جايت, ايتالىق ەدىگەنىڭ باستى قارسىلاسى ساتەمىر حاندى جىرشى قالماق دەپ تانىستىرادى. ال شىن مانىندە ساتەمىر ماڭعىت رۋىنان شىققان ءناسىلى تۇركى, ايگىلى قولباسشى اقساق تەمىر ەمەس پە؟! وسىنداي تۇسقا كەلگەندە ەۋروپالىق كوپتەگەن عالىمدار قاتە پىكىر ايتادى. قازاق ەپوسىنداعى قالماقتى جوڭعارلار دەپ ۇعاتىندار بار ارامىزدا. بۇكىل قازاق جىرلارىندا جاۋدىڭ بارلىعى قالماق دەپ ايتىلادى, بۇل – شىن مانىسىندە فولكلورلىق ساناداعى تيپتىك جاۋ. تەرەڭىرەك زەر سالساڭىز جىرلاردا نەگىزىنەن كاپىرلەر مەن ەلدىڭ سىرتقى جاۋىنىڭ بارلىعىن قالماق دەپ اتاۋ قازاق ەپوسىنداعى فورمۋلانىڭ ءبىرى بولۋ كەرەك».
ساتەمىر – اقساق تەمىر, ورتا ازيانىڭ بيلەۋشىسى. حالىق ءامىر تەمىر, تەمىرلان دەگەن. ورتا ازيانى بيلەپ تۇرعان زاماندا ونى جانە ونىڭ ۇرپاقتارىن ۇلىقتاي ءتۇسۋ ماقساتىندا سول كەزدەگى عىلىم, ءبىلىم ءتىلى – پارسىشا ءامىرزادا دەپ تە اتاعان. ءامىر – قازاق تىلىندە بۇيرىق, جارلىق, ۇكىم, بيلەۋشى, زادا – ءناسىلى, تۇقىمى, نەگىزى جاقسى ادام دەگەندى بىلدىرەدى. تۇركى تايپالارى ءوز تىلدەرىنىڭ زاڭدىلىقتارىنا وراي, ء«امىرزادا» ءسوزىنىڭ ەكى جاعىنداعى دىبىستاردى كەلە-كەلە «جۇتىپ قويىپ» مىرزا دەگەندى عانا ايتاتىن بولعان. دۋلات تايپاسىنان شىققان قازاق گەرودوتى اتانعان تاريحشى عۇلاما عالىم, اقىن ءارى ماملەگەر/ديپلومات/ مىرزا مۇحاممەد حايداري /1499-1551/ ءوزىن مىرزا حايدار دەپ قىسقاشا اتاعاندى قالاعان. بابىر /1483-1530/ ونى حايدار مىرزا دەپ كورسەتەدى. ال مىرزا مۇحاممەد حايدارعا باباسىنىڭ ەسىمى بەرىلىپتى. بۇدان مىرزا ءسوزىنىڭ ءامىر تەمىر زامانىنان بەرى ايتىلىپ كەلە جاتقانىنا كوز جەتكىزە تۇسەمىز.
1927 جىلى ق.ي.ساتباەۆتىڭ العى سوزىمەن كسرو حالىقتارىنىڭ ورتالىق باسپاسىنان قازاق تىلىندە اراب ارپىمەن تەرىلىپ باسىلىپ شىققان «ەدىگە» جىرىندا دا ساتەمىر – وزگە ەلدىڭ حانى.
ەدىگە ساتەمىر حاننىڭ قىزىن ىزدەپ كەلە جاتىپ ءبىر كوك شاتىرعا كەزدەسەدى. استىنداعى اتىن قاسىندا بىرگە كەلە جاتقان 17 دوسىنا قالدىرىپ شاتىرعا كەلسە, ءوزى ىزدەپ جۇرگەن ساتەمىر حاننىڭ قىزىن ءداۋدىڭ ۇلى قابانتىن الىپ كەلە جاتىر ەكەن. قىز ەدىگەگە ءداۋدىڭ ۇلى زورلىقپەن الىپ كەلە جاتقانىن ايتادى. ەدىگە الىپتى ءولتىرىپ, قىزىن امان-ەسەن ساتەمىر حانعا الىپ كەلەدى. ساتەمىر ۇلكەن توي جاساپ, قىزىن ەدىگەگە قوسادى. ايى جەتىپ, كۇنى تولعان سوڭ ول ۇل تۋادى. ونىڭ اتىن نۇرالىن دەپ قويادى. نۇرالىن ايباتتى دا قايراتتى باتىر بولىپ وسەدى. ەكەۋىنىڭ اراسىندا تۇسىنىسپەستىك تە بولىپ, كەيىن اكەلى-بالالى باتىرلار ءبىر-بىرىمەن تابىسىپ, تاتۋلاسادى.
ق.ساتباەۆ وسى «ەدىگە» جىرىنىڭ العى سوزىندە ەدىگە باتىردىڭ اڭگىمەسىن شوقان ءۋاليحانوۆ ءبىرىنشى رەت 1841 جىلى امانقاراعاي وكرۋگىندەگى «كۇرلەۋىت قىپشاق» توبىنان شىققان جۇماعۇل دەيتىن اقىننان ەستىپ, جۇماعۇلدىڭ ايتقاندارىن تاعى دا زاتى قىپشاق ارىستانباي دەگەن اقىننىڭ سوزىمەن سالىستىرىپ, اكەسى شىڭعىس ەكەۋى 1842 جىلى قاعازعا تۇسىرگەندەرىن ايتادى.
ى.التىنسارين «ەدىگە» جىرىنىڭ بۇل نۇسقاسىن ەستىگەن دە, ءتىپتى وقىعان دا شىعار؟ ويتكەنى ەكى جىرشى دا, قىپشاق رۋىنان, امانقاراعايدان, رۋلاس, جەرلەستەرى, ىبىراي ولارمەن تانىس تا بولۋى مۇمكىن.
سونداي-اق ق.ساتباەۆ «جىردا كەزدەسەتىن كىرمە سوزدەردىڭ ءبارى دە پىشىندەرىن بۇزىپ قازاقشالانىپ كەتكەن. مىسالى: شاتەمىر-ساتەمىر» سياقتىلار», دەيدى.
شاد – پارسى ءتىلى, قازاقشا – قۋانىش, شات دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى. ياعني ساتەمىر ەمەس شات ءامىر - قۋانىشتى بيلەۋشى بولۋى مۇمكىن. ويتكەنى پارسى تىلىندە تەمىردى ء«اھان» دەيدى. تەمىر دەگەن ءسوز جوق.
عالىم «ەدىگە باتىردىڭ اڭگىمەسى XIV عاسىردىڭ ىشىندە باستالۋى كەرەك», دەپ ول كەزدە «قازاق» ەلى ءوز بەتىنشە جەكە وتاۋ تىكپەگەنىن, ءبىر شەتى التاي مەن تيان-شان, ەكىنشى شەتى بالقان تاۋلارىنىڭ شىعىس بوكتەرى ارالىعىنداعى ۇلان-بايتاق جەردە ءتۇرلى تۇرىك قاۋىمدارى ەرسىلى-قارسىلى جوڭكىلىپ كوشىپ جۇرگەنىن, بۇل قاۋىم اق وردا, كوك وردا, التىن ورداعا بولىنەتىنىن بايان ەتەدى. ءسويتىپ, ۇلى حان التىن وردادا تۇراتىنىن, جىرداعى توقتامىس – وسى التىن وردانىڭ ەڭ سوڭعى حانى, ساتەمىر – اتاقتى اقساق تەمىر ەكەنىن ايتادى.
ءامىر تەمىر (1336-1405) – تەمۋريدتەر يمپەرياسىنىڭ نەگىزىن قالاعان ايتۋلى, ەرەن تۇلعا. جوعارىدا ماجارستان عالىمى «ماڭعىت رۋىنان شىققان» دەپتى. شىندىعىندا ول بارلاس رۋىنان شىققان. بارلاس تايپاسىنىڭ ءبيى تاراعاي بەكتىڭ بالاسى. بارلاس رۋى تۇركى تىلدەس تايپالارعا جاتادى. ولاردىڭ ۇرپاقتارى وزبەك حالقىنىڭ قۇرامىندا. بارلاستار شىڭعىسحان جورىعى تۇسىندا موڭعوليادان ورتا ازياعا قونىس اۋدارعان. ءامىر تەمىردىڭ ارعى اتاسى – قاراجار, ودان يجيل, ودان ايلەڭگىر, ودان بەرەكەل, ودان مۇحاممەد تاراعاي, ودان ءامىر تەمىر.
تەمىر بارلاستاردىڭ ءبىر بولىگىنىڭ بەگى ەدى. كەيىن وزىنە باسقا بەكتەرىن قاراتتى, شاعاتاي ۇلىسىنىڭ حاندارى – موعولستاننىڭ بيلەۋشىلەرىنە قارسى كوتەرىلىس باستاعان. تەمىر باسقارعان جىگىتتەر كەرۋەندەرىنە شابۋىل جاساعان, سوندىقتان ونى جاسىندا باسپاشى بولدى دەيدى. بەكتەردىڭ بەگى بولىپ, شاعاتاي ۇرپاقتارىنان تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرعان. بىراق شىڭعىسحاننىڭ تىكەلەي ۇرپاعى بولماعاندىقتان, ءوزىنىڭ لاۋازىمى «حان» ەمەس, ء«امىر» ەدى.
ىبىراي اڭگىمەسىندە «حان» دەلىنەدى. بالالارعا تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن ءارى كونە ەپوستارعا سۇيەنىپ سولاي اتاعان بولۋى كەرەك.
اڭگىمەسىندە سۋرەتتەلگەن قۇمىرسقا اقساق. سوعان قاراعاندا, ۇلى ۇستاز اقساق تەمىر ءومىرى مەن ءىس-ارەكەتىنەن جاقسى حاباردار بولعان. ياعني اقساق تەمىردىڭ بالا كەزىنەن اقسايتىنىن بىلگەنگە ۇقسايدى.
تەمىر جايىندا اڭىز-اڭگىمەلەر دە, دەرەكتەر دە كوپ. سولاردىڭ ءبىرى يبن ارابشاحتىڭ دەرەگىندە اكەسى كەدەي ۇستا ەكەن, تەمىر قوي ۇرلاپ جاتقان ساتتە وعان ساداقتىڭ جەبەسى ءتيىپ جارالانعاندىعى تۋرالى ايتىلادى.
م.م.گەراسيموۆتىڭ تەمىر ءمايىتىن زەرتتەۋ قورىتىندىسى بويىنشا ونىڭ بويى شامامەن 172 سم قۇراعانىن جانە فيزيكالىق جەتىلگەن وتە مىقتى تۇلعا بولعانىن, اياعى بالا كەزىندە قۇرت اۋرۋىمەن (تۋبەركۋلەز) اۋىرعاندىقتان بۇگىلمەي قالعانىن كورسەتتى.
ىبىراي شىعارماسىندا ساتەمىردىڭ جاسىندا ءبىر اۋقاتتى ادامنىڭ ءۇيىن سىپىرۋعا جالدانعانى اڭگىمە بولادى. شىعىستانۋشى عالىم ءابساتتار دەربىسالى: «اتاقتى «زافارنامانىڭ» (جەڭىسناما) اۆتورى شاراف اد-دين يازۋي (؟-1454) اقساق تەمىردىڭ قۇرامىندا قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ دە عيماراتى بار ارنايى قورعا (ۆاكۋف-ءا.د.) ارناپ قولحات قالدىرعانىن ايتادى, – دەپ جازادى. – وندا ول قوردى «ەشقانداي» جاعدايدا ساتۋعا, جەكەمەنشىك سەكىلدى ۇرپاقتان-ۇرپاققا قالدىرۋعا, قانداي بولماسىن سىلتاۋمەن بازبىرەۋگە سىي رەتىندە ۋاقىتشا نەمەسە تۇبەگەيلى بەرۋگە بولمايتىنىن قاتتى ەسكەرتكەن.
قولحاتتا قورعا تيەسىلى جەرلەر اۋقىمى بەلگىلەنىپ, ودان تۇسكەن تابىستى ءبولۋ جايلى دا ءدال ايتىلعان. كىرىس, تابىستىڭ ءبىر بولىگىن اقساق تەمىر ازىرەت سۇلتانعا, ياعني قوجا احمەت ياساۋيگە بەيسەنبى, دۇيسەنبى كۇندەرى قۇران وقيتىن ەكى قارىعا بەرۋگە بۇيىرسا, ال كەسەنەنىڭ ءىس جۇرگىزۋشىسى (مۋتاۋاللي-ءا.د) ەتىپ ۇلى اقىن ۇرپاقتارىنىڭ ءبىرى ءمىر ءالى قوجا شايقىنى تاعايىنداعان. داڭقتى قولباسشى كەسەنەنىڭ سۋ تاسۋشىسى مەن سىپىرۋشىسى, باعبان, شىراقشىلارىنىڭ مىندەتتەرى تۋرالى ايتۋدى دا ەستەن شىعارماعان».
ءامىر تەمىر وسى اماناتىندا «بۇل قاسيەتتى زيرات جانىندا جەرگىلىكتى جاماعات ىشىنەن سۋ تاسۋشى جانە سىپىرۋشىنىڭ مىندەتىن اتقاراتىن ەكى ادام بولۋعا ءتيىس. ولار بۇل مىندەتتى قولىنان كەلگەنشە مۇلتىكسىز, ءمىنسىز اتقارىپ, ورىندارىندا دايىمى بولىپ, ءوز ىستەرىنە قامقورلىقپەن قاراۋى قاجەت», – دەسە, تاعى بىردە: «وسىندا ايتىلعان شارت بويىنشا قوردى ايتىلمىش شايقى ءمىر ءالى قوجا مۇقيات جانە مۇلتىكسىز باسقارىپ, ەكى قارىنىڭ كۇنكورىسى ءۇشىن جىل سايىن استىق ونىمىنەن 150 باتمان بيدايلىق ازىق-ت ۇلىك سۋشى, باعبان, سىپىرۋشىنىڭ ارقايسىسىنىڭ كۇنكورىسى ءۇشىن ءبولىنسىن», – دەپ اماناتتاۋى دا ىبىرايدىڭ «ساتەمىر جاسىندا سىپىرۋشى بولدى» دەگەنىن راستاي تۇسەتىن سياقتى.
ءامىر تەمىردىڭ بۇيرىعىمەن 1396-1399 جىلدارى قوجا احمەت ياساۋي قابىرىنىڭ باسىنا تۇرعىزىلعان تۇركىستانداعى كەسەنە – ورتاعاسىرلىق ساۋلەت ونەرى ەسكەرتكىشتەرىنىڭ تاماشا تۋىندىسى.
سەرىكباي وسپان ۇلى,
اقىن, ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى قوستاناي وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى