جالپاق الەمدى جامان تۇماۋدىڭ شەڭگەلى ۋىسىنا قىسىپ, بوساتپاي تۇرعان شاقتا ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىكتەن تارىقپاۋى – ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى. ءوڭىر نۇر-سۇلتان قالاسىن قاۋمالاي ورنالاسقاندىقتان, اۋماقتىق جاعىنان قولايلى بولعاندىقتان استانالىقتاردىڭ داستارقانىنىڭ ىرىزدىعى ءۇشىن قۇرىلعان ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋى وبلىستى دا تۇگەل قامتىپ وتىر.
سوڭعى ۋاقىتتا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ باعاسى كوتەرىلىپ, قىمباتشىلىق قوس بۇيىردەن قىسىپ كەلەدى. ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ قولجەتىمدى, تۇتىنۋشىلار سۇرانىسىنان كوپ بولۋى باسەكەلەستىك تۋدىرىپ, نارىقتاعى قىمباتشىلىققا جول بەرمەيدى. وسى ورايدا نۇر-سۇلتان قالاسىن ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋدە ءوڭىردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىنىڭ ءوندىرىپ جاتقان ونىمدەرى جىلدان-جىلعا كوبەيىپ كەلە جاتقانىن ايتا كەتۋگە بولادى. تەك ءبىزدىڭ كوزقاراسىمىزدا بار مۇمكىندىك تولايىم پايدالانىلماي وتىر. ءالى دە كادەگە اسپاي, بوس جاتقان جەر كوپ. ەل ىشىندەگى شارۋانى ۇيلەستىرەدى دەگەن كووپەراتيۆتەردىڭ جۇمىسى توقىراپ قالدى.
بۇگىنگى تاڭدا ءوڭىردىڭ 128 كاسىپورنى اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن استانانىڭ ساۋدا سورەلەرىنە جەتكىزۋدە. ونىڭ 68-ءى ەت جانە ەت ونىمدەرىن, ءسۇت جانە ءسۇت ونىمدەرىن تۇتىنۋشىلارعا ۇسىنادى. وسى ارادا ەكپىن ءتۇسىرىپ ايتا كەتەتىن ءبىر جاي – ەت ونىمدەرىنىڭ باعاسىنىڭ ءوسۋى. وڭىردە مال باسى بارشىلىق. مالساق قاۋىم 446,3 مىڭ باس مال باعىپ وتىر. ونىڭ 227,1 مىڭ باسى – ساۋىن سيىر. وتكەن جىلعى سايكەس مەرزىممەن سالىستىرعاندا, ساۋىن سيىردىڭ باسى 105,5 پايىزعا كوبەيگەن. قوي-ەشكىنىڭ دە باسى كەمىگەن جوق. جىلقى دا – وتكەن جىلعى دەڭگەيدە. مىنە, وسىنشاما مالدان 98,5 مىڭ توننا ەت ونىمدەرى ءوندىرىلىپ, وتكەن جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا ءونىم كولەمى 109,4 پايىزعا ارتقان. ءسۇت ءوندىرۋ كولەمى دە اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا لايىقتى. ماسەلەن, بىلتىر 402,7 مىڭ توننا ءسۇت جانە ءسۇت ونىمدەرى ءوندىرىلىپ, ەل يگىلىگىنە جاراتىلدى. بۇل ورايداعى ءوسىم 101,7 پايىزعا ۇلعايدى. جۇمىرتقا وندىرۋدە ازداعان ىركىلىس بار. 804,4 ملن دانا جۇمىرتقا ءوندىرىلىپتى. وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 6,5 پايىزعا كەمىگەن. ونىڭ نەگىزگى سەبەبى «تسەلينوگراد قۇس فابريكاسى» سەرىكتەستىگىنە تيەسىلى قۇس فەرماسى جۇمىسىن توقتاتتى.
ەندى حالىق كوپ تۇتىناتىن ءسۇت جايىن ساراپتاپ كورەلىك. وڭىردەگى ءسۇت وڭدەيتىن كاسىپورىنداردى 14 مىڭ باس ساۋىن سيىر باعىپ وتىرعان 56 مامانداندىرىلعان تاۋارلى ءسۇت فەرماسى سۇتپەن قامتاماسىز ەتەدى. 2020 جىلى ءسۇت مولشىلىعىن جاساۋ ءۇشىن جاڭادان 18 تاۋارلى ءسۇت فەرماسى ۇيىمداستىرىلىپ, باعىمداعى مال سانى 1,6 مىڭعا كوبەيدى. بۇل ورايدا ىرىزدىقتىڭ ەسەلەنە تۇسۋىنە مول ۇلەس قوسىپ وتىرعان 4 قۋاتتى تاۋارلى ءسۇت فەرماسىن بولە-جارا ايتا كەتۋگە بولادى. بۇلار – 1 200 باس ساۋىن سيىر باعىپ وتىرعان اقكول اۋدانىنداعى «ەڭبەك», 1 200 باس سيىر ساۋىپ وتىرعان استراحان اۋدانىنداعى «كامىشەنكا», اتباسار اۋدانىنداعى 1 500 باس ساۋىن مالى بار «باستاۋ», تسەلينوگراد اۋدانىنداعى مىڭعا جۋىق ساۋىن سيىردىڭ يگىلىگىن كورىپ وتىرعان «مانشۇك» سەرىكتەستىكتەرى. وسى ۇجىمداردىڭ ارقاسىندا جىلىنا 40 مىڭ توننا ءسۇت جانە ءسۇت ونىمدەرى وندىرىلەدى.
شىنتۋايتىندا, ءسۇتتىڭ يگىلىگىن ۇيىمداسقان شارۋاشىلىقتار كورۋدە. بۇل ارادا مال سۇمەسىمەن كۇن كورەتىن اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ۇلەس سالماعىنىڭ از ەكەنىن ايتۋعا ءتيىسپىز. ءبىر كەزدە ەلدەگى ءسۇتتى جيناپ, ءسۇت زاۋىتتارىنا وتكىزەتىن كووپەراتيۆتەر ۇيىمداستىرۋ تۋرالى باعالى باستاما كوتەرىلدى. قازىر وبلىستا نەبارى 21 كووپەراتيۆ جۇمىس ىستەيدى. جەر اۋقىمى ۇلان-عايىر ءارى مىڭداپ مال باعىپ وتىرعان ايماق ءۇشىن وتە از. مۇنداي كووپەراتيۆتەر استانا ماڭىنداعى اۋدانداردا عانا بار. ەگەر كەزىندە شارۋانى تىڭعىلىقتى اتقارىپ, كووپەراتيۆتەردى كوبەيتكەندە, مال سۇمەسىمەن كۇن كورىپ وتىرعان اۋىل تۇرعىندارى ساۋعان سۇتتەرىن وتكىزىپ, از دا بولسا تابىس تابار ەدى. ەكىنشىدەن, ىشكى رەزەرۆتىڭ مۇمكىندىكتەرى سارقا پايدالانىلىپ, ءسۇت مولشىلىعى بۇگىنگى دەڭگەيدەن دە اسا تۇسەر ەدى. قازىر ءوڭىر نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ سۇتكە دەگەن سۇرانىسىنىڭ 32 پايىزىن عانا جاۋىپ وتىر.
– بۇل ارادا تۇتىنۋشى تالعامىن دا ەسكەرۋ كەرەك. الداعى ۋاقىتتا ءسۇت زاۋىتتارى ۇيىمداسقان شارۋاشىلىقتاردىڭ ءسۇتىن عانا الادى. جەكەمەنشىكتىڭ قولىنداعى مال ءسۇتىنىڭ ساپاسى كۇماندى, – دەيدى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى قاسىم يتقۇسوۆ.
ارينە, ازىق-ت ۇلىكتىڭ تازا بولعانى دۇرىس. كۇمان كەلمەس ءۇشىن مال دارىگەرلەرى دۇرىس جۇمىس ىستەۋ كەرەك. مال شارۋاشىلىعىنىڭ ونىمدەرىنە دەگەن كۇمان قايدان تۋىندايتىندىعى بەلگىلى جاي. باسقارما باسشىسى ورىنباسارىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, اۋىلداعى مالساق قاۋىمنىڭ ءسۇتى سيىر سۋالا باستاعان كۇزدە 130 تەڭگەدەن, جازدا ءسۇتتىڭ مول ۋاقىتىندا 90 تەڭگەدەن قابىلدانادى ەكەن. مالساق قاۋىم بەسباتپان بەينەتىن كورگەن سوڭ ەتىنەن دە, سۇتىنەن دە تيىسىنشە تابىس تاپسا عانا وڭالادى. اۋىلدى كوتەرۋدىڭ ءبىر جولى وسىندا جاتىر-اۋ.
وتكەن جىلى 23,5 مىڭ توننا ەت وندىرىلسە, بيىل بۇل كولەمدى 25 مىڭ تونناعا جەتكىزەمىز دەگەن ءۇمىت بار. 36,5 مىڭ باس مالدى بورداقىلاپ وتىرعان 8 ءىرى بورداقىلاۋ الاڭدارى جۇمىس ىستەپ تۇر. ولاردىڭ اراسىنان ەرەيمەنتاۋداعى «جاڭا-بەرەكە», ەسىلدەگى «زارەچنوە», جاقسىداعى «نوۆوكيەنكا» ءتارىزدى سەرىكتەستىكتەردى بولە-جارا اتاي كەتۋگە بولادى. وتكەن جىلى وبلىستا 8 مىڭعا جۋىق مال باعۋعا قاۋقارى جەتەتىن 97 فەرما قۇرىلدى. از دۇنيە ەمەس. تۇتاس مۇمكىندىكتى كوز الدىمىزعا ەلەستەتۋ ءۇشىن 2018-2020 جىلدار ارالىعىندا 17 مىڭ باس ەتتى باعىتتاعى انالىق مال ساتىپ العان 277 ەتتى باعىتتاعى فەرمانىڭ قۇرىلعانىن ايتساق, بۇل ورايداعى ءىس اۋقىمى بىردەن كوزگە تۇسەر ەدى. ءونىم تولىمدى بولۋى ءۇشىن مال تۇقىمىن اسىلداندىرعان ءلازىم. بىلتىر 70,9 مىڭ باس انالىق مال الىنىپ, بۇل ورايداعى جوسپار 94,6 پايىزعا ورىندالدى. جوسپاردىڭ ورىندالماۋىنا استراحان, ەگىندىكول, ەسىل, جارقايىڭ, قورعالجىن, ساندىقتاۋ, تسەلينوگراد اۋداندارى سەبەپشى بولىپ وتىرعانىن جاسىرۋعا بولماس. الداعى ۋاقىتتا بۇل اۋدانداردا ەت ونىمدەرىن مولىنان ءوندىرۋ جۇمىسىن شيراتۋ قاجەت.
وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ ءوزى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ باس جوسپارىن جاساماي وتىر. اۋدانداردىڭ دا ىشكى مۇمكىندىگى تولىق قۋاتىندا پايدالانىلماۋدا. ماسەلەن, ەرەيمەنتاۋ اۋدانىندا 2 ملن گەكتار القاپ بولسا, كەڭ كوسىلگەن دالانىڭ 100 مىڭ گەكتار جەرى عانا – ەگىستىك. اۋداندا نەبارى 5 اسىل تۇقىمدى شارۋاشىلىق جۇمىس ىستەيدى, قۇس شارۋاشىلىعى اتىمەن جوق. تاياۋدا وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ اگرارلىق ماسەلەلەر جانە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ جونىندەگى تۇراقتى كوميسسيانىڭ وتىرىسىندا اۋدان شارۋاشىلىقتارى مۇلدەم سۋبسيديا المايتىنى ايتىلدى. ال ءىستىڭ كوزىن تاۋىپ, جۇمىستى دۇرىس ۇيىمداستىرا بىلگەندە نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ تاپ ىرگەسىندەگى مال جايىلىمىنا اسا قولايلى اۋداننىڭ توسكەيىن ءتورت ت ۇلىككە تولتىرۋعا ابدەن بولار ەدى.
وڭىردە وتكەن جىلى 32,1 مىڭ توننا كارتوپ ءوسىرىلدى. بيىل ەسكىنىڭ تاۋسىلعان, جاڭانىڭ جەتىلىپ ۇلگەرمەگەن ۋاقىتىندا كارتوپ قۇنىنىڭ شارىقتاپ كەتكەنى بەلگىلى. ەندىگى ارادا مۇنداي قىمباتشىلىقتىڭ ورىن الماۋى ءۇشىن كوكونىس ساقتايتىن ورىنداردى مەيلىنشە كوبەيتۋ ماسەلەسى تۋىنداپ تۇر جانە ونداي قويمالار استاناعا جاقىن اۋدانداردا سالىنۋ كەرەك. بۇل اۋدانداردىڭ ءۇستىن ەسىل, نۇرا ءتارىزدى بىرنەشە وزەن باسىپ وتەدى. سۋ كوزى مول سۋارمالى ەگىستىك كولەمىن دە ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بار. ىشكى قاجەتتىلىكتى وتەي الماي تۇرىپ, سۇرانىسقا يە ازىق-ت ۇلىكتى شەتكە ساتۋ قاتەلىك ەكەنىن ۇعىناتىن ۋاقىت جەتتى.
بىلتىر 10,3 مىڭ توننا كوكونىس ءوندىرىلدى. بۇل ورايدا 0,1 پايىز عانا ءوسىم بار. وبلىس نۇر-سۇلتان قالاسى تۇتىنۋشىلارى سۇرانىسىن 29 پايىز عانا وتەپ وتىر. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, وزگە اۋدانداردى بىلاي قويعاندا استانانىڭ ءدال تۇبىندە سۋلى, نۋلى, توپىراعى قۇنارلى جەر جەتەرلىك. جاڭا جوبالارعا مەملەكەت تاراپىنان قامقورلىق تا كورسەتىلىپ جاتىر. اۋىلدا ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تابا الماي جۇرگەندەر دە از ەمەس. جەتپەي جاتقانى ىرىستى مولايتۋعا دەگەن ۇمتىلىس قانا. ايتپەسە جىلىجايلاردى كوبەيتۋ سونشالىقتى قيىن شارۋا ەمەس قوي.