شەتەلدىك عالىمدار ۇسىنعان «ۇرپاقتار تەورياسى» دەگەن ۇعىممەن بۇرىننان تانىسپىز. ءتۇرلى ۇرپاق ۇستاناتىن قۇندىلىقتار, ۇقساستىقتار مەن ەرەكشەلىكتەر سول داۋىردەگى ساياسي-ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جاعدايمەن ءھام تەحنولوگيانىڭ دامۋىمەن بايلانىستى. ءوسىپ كەلە جاتقان جاس بۋىندى ءتۇسىنىپ, جىلى قارىم-قاتىناس ورناتۋ قاشاندا وڭاي شارۋا ەمەس. الايدا ولار ەر جەتىپ, قوعامنىڭ بار بولىگىنە اينالعاندا ساناسپاۋعا بولمايتىنى انىق.
بۋمەرلەر, ح ۇرپاعى, ميللەنيالدار مەن Z ۇرپاعى. ءار 20 جىل سايىن دۇنيەگە كەلگەن ۇرپاقتىڭ وزىنە ءتان اتاۋى مەن ەرەكشەلىكتەرى بار. ولاردى بەلگىلى ءبىر كەزەڭ مەن سول كەزدە قالىپتاسقان تاريحي جاعدايلار بىرىكتىرەدى. كوپ جاعدايدا بۇل توپتاردىڭ قۇندىلىقتارى, ومىرگە دەگەن كوزقاراسى, مىنەز-قۇلقى مەن دۇنيەتانىمى ۇقساس كەلەدى.
وسىعان دەيىن ەكى عاسىر توعىسىندا دۇنيەگە كەلگەن ميللەنيالدار قوعامداعى جاڭاشىلدىقتىڭ بەلگىسى رەتىندە كوپ ايتىلاتىن ەدى. ەندى 25-40 جاسقا جەتكەن ۇرپاقتى كەلەسىسى الماستىرىپ جاتىر. ولارعا Z ۇرپاعى دەگەن اتاۋ بەرىلگەن. ولار قازىر شامامەن 9-24 جاس ارالىعىندا. تەحنولوگيانىڭ ناعىز قارىشتاپ دامىعان زامانىندا ومىرگە كەلدى. دۇنيەتانىمى بولەك. جاھاندانۋ الىپ كەلگەن «شەكاراسىز الەمنىڭ» ۇرپاعى.
جالپى, جاس ارالىقتارىن زەرتتەپ, زەردەلەۋدىڭ نە كەرەگى بار دەرسىز؟ بۇل, ەڭ الدىمەن, قوعامداعى كوممۋنيكاتسيانى دۇرىس جولعا قويۋ ءۇشىن ماڭىزدى. ءبىر تىلدە سويلەگەنىمەن, ءبىرىن-ءبىرى تۇسىنبەيتىن قوعامنىڭ بولاشاعى قانداي بولاتىنىن كوزگە ەلەستەتۋ قيىن. وتباسىنىڭ وزىندە اتا-اجەسى مەن نەمەرەسى, بالاسى مەن اتا-اناسىنىڭ ءتىل تابىسۋى سول شاڭىراقتىڭ بىرلىگىنە, جاراسىمدى ءومىر ءسۇرىپ, كوركەيۋىنە سەپ بولادى. مەملەكەت دەڭگەيىندە دە تۋرا وسى سەكىلدى. تەك بۇل باستە ەلدىڭ بولاشاعى مەن قوعامنىڭ دامۋى تۇرادى. ودان بولەك, ءىسىن دوڭگەلەتكىسى كەلگەن كەز كەلگەن ءوندىرىس نە قىزمەت ءۇشىن ءوز اۋديتورياسىن تاني ءبىلۋ ماڭىزدى. ال مەملەكەتتىك قۇرىلىمنىڭ باستى اۋديتورياسى – ونىڭ حالقى.
كەزىندە بارىنە تۇسىنىكسىز بولعان ميللەنيالداردىڭ الدى بۇگىندە ەل اعاسى بولاتىن جاسقا كەلدى. ولاردىڭ ورنىنا تەحنولوگيانىڭ قىر-سىرىن جەتىك بىلەتىن, سمارتفون مەن ينتەرنەتسىز ءومىردى ەلەستەتە المايتىن Z ۇرپاعى كەلدى. الەمدە كۇندە بولىپ جاتقان عىلىمي-تەحنولوگيالىق توڭكەرىس پەن ساياسي-الەۋمەتتىك شيەلەنىستەر قازىرگى جاستارعا قالاي اسەر ەتەتىنىن, بولاشاقتا تۇلعا رەتىندە قالىپتاسۋىنا نەندەي ۇلەس قوساتىنىن بولجاۋ مۇمكىن ەمەس. دەگەنمەن Z ۇرپاقتىڭ كەيبىر ەرەكشەلىكتەرىن قازىردەن بايقاۋعا بولادى.
امەريكالىق جازۋشى, ءبىلىم سالاسىن زەرتتەپ جۇرگەن مامان مارك پرەنسكي digital immigrants جانە digital natives دەگەن ەكى ۇعىمدى ۇسىنعان. ءبىرىنشىسى ديجيتال نەمەسە تسيفرلى يمميگرانتار تۇسىنىگى تەحنولوگيا دامىعانعا دەيىن دۇنيەگە كەلگەن ادامدارعا قاتىستى ايتىلادى. ولار – بالالىق شاعى تسيفرلى قۇرالدارسىز ءوتىپ, وسە كەلە تەحنولوگيانى مەڭگەرۋگە ءماجبۇر بولعان جاندار. ال digital natives دەپ اتى ايتىپ تۇرعانداي, تسيفرلى داۋىردە تۋىپ وسكەندەردى «ديجيتال ءداۋىرىنىڭ تۋمالارى» دەۋگە بولادى. ولار ءومىردى باسقاشا ەلەستەتە دە المايدى. دامىعان ەلدەر عالىمدارىنىڭ بۇل تۇجىرىمدارىن كەز كەلگەن ەلدە قولدانا بەرۋگە بولادى, تەك تەحنولوگيانىڭ تۇرمىسقا قاي جىلدارى ەنە باستاعانىن ەسكەرسەك بولعانى. ويتكەنى اقش پەن قازاقستاندا كۇندەلىكتى قولدانىستاعى جەكە كومپيۋتەرلەر مەن ينتەرنەت ءبىر ۋاقىتتا كەلە قويعان جوق. ال باسقا جاعىنان عالىمدار ايتقان ءار ۇرپاققا ءتان جالپىلاما قاسيەتتەر بىزدە دە كەزدەسەدى.
بۇكىل الەمدە Z ۇرپاعىنىڭ قاتارىندا 2 ميللياردتان استام ادام بار, ولار –1997-2009 جىلدار ارالىعىندا تۋعاندار. جەر تۇرعىندارىنىڭ شامامەن 30 پايىزىن قۇرايدى جانە 2025 جىلعا قاراي Z بۋىنىنىڭ 27 پايىزى باستى جۇمىس كۇشىنە اينالادى. ول بۋىننىڭ مەديامەن تانىستىعى ەرتە باستالدى. بۇل ۇرپاق وكىلى ءوزىنىڭ العاشقى ۇيالى تەلەفونىن شامامەن 10 جاسىندا الدى. ولاردىڭ كوپشىلىگى اتا-انالارىنىڭ ۇيالى تەلەفوندارىمەن نەمەسە پلانشەتتەرىمەن ويناپ وسكەن. ولاردىڭ الەمىندە بايلانىسقا شەكتەۋ جوق, قارىم-قاتىناس قۇرالى رەتىندە سمارتفوندى كوبىرەك قولدانادى. جەكەلەگەن ەلدەردىڭ تۇرعىندارى بولماسا, كوبىسى سوعىس كورمەگەن. اتا-اناسىنىڭ قارجىلىق قيىندىقتارىن كورىپ وسكەن ولاردىڭ ءوز كاپيتالىن دامىتۋ, قارجىلىق ساۋاتتىلىققا دەگەن ۇمتىلىسى جوعارى. ءتىپتى قازىرگى پاندەميانىڭ ءوزى ولاردىڭ قالىپتاسۋىنا ۇلكەن اسەر ەتۋى مۇمكىن.
Z ۇرپاقتى «زۋمەرلەر» دەپ تە اتاپ جۇرگەندەر بار. ساراپشىلار ولاردى الدىڭعى ۇرپاقتارعا قاراعاندا ناسىلدىك جانە ەتنوستىق جاعىنان دا ءارتۇرلى دەپ سانايدى. دەگەنمەن بۇل ەرەكشەلىك اقش سەكىلدى كوپتەگەن ەتنوستاردىڭ باسىن قوسقان ەلدەردە باسىمىراق كورىنەدى. سونداي-اق باستى ەرەكشەلىكتەرىنىڭ ءبىرى – ولار تاريحتاعى ەڭ ءبىلىمدى ۇرپاق اتانۋعا جاقىن. ءداستۇرلى مەديادان الىستاپ بارا جاتقاندار دا – وسى زۋمەرلەر. ونىڭ سەبەبى دە تۇسىنىكتى. اينالاسىن تاني باستاعاندا ينتەرنەتتىڭ نە ەكەنىن ۇيرەنگەن بالا ءۇشىن تەلەديدار مەن راديو ەسكىلىكتىڭ قالدىعى سەكىلدى كورىنەدى.
قازىر اركىمنىڭ ۇيىندە كەمىندە ءبىر زۋمەر بار. ولاردىڭ قانداي ورتادا دۇنيەگە كەلگەنىن بىلگەنىمىزبەن, ولاردىڭ كۇندە نەمەن اينالىساتىنىن, نە ويلايتىنىن, قالاي ارەكەت ەتەتىنىنەن بەيحابارمىز. وتباسىنداعى, قوعامداعى تۇسىنبەۋشىلىك كوبىنە وسى ۇرپاقتار اراسىنداعى الشاقتىقتان تۋىنداپ جاتادى. الايدا ونى نازارعا الاتىندار از. ازىرگە اۋديتورياعا ساي ستراتەگيا قۇرۋ دامىعان ەلدەر مەن بيزنەس سالاسىندا كەڭىنەن قولدانىلادى. ساۋداعا كەلگەندە ماماندار ءار ۇرپاقتىڭ وزىنە ءتان ەرەكشەلىكتەرىن زەرتتەپ, سولارعا ساي بايلانىس ورناتىپ, ءونىمىن ۇسىنادى. سوندا عانا بيزنەستىڭ ساۋداسى ارتادى. ودان بولەك, ەل باسقارۋ ىسىندە, ساياسي ناۋقاندار كەزىندە ەلەكتوراتقا جاس بويىنشا اسەر ەتۋدى شەبەر قولداناتىندار بار. سوندا عانا ساياساتكەرلەردىڭ سايلاۋ ناۋقانى ءساتتى بولىپ, دىتتەگەن ماقساتىنا وڭاي قول جەتكىزەدى.
ماسەلەن, اقش پرەزيدەنتى دجو بايدەننىڭ باعدارلاماسىندا قورشاعان ورتانى قورعاۋ, كليمات, ەنەرگەتيكا سالاسىنا قاتىستى باستامالار كەڭىنەن قامتىلعان. ونىڭ ءبىر سەبەبى – پرەزيدەنتتىككە سايلاۋ كەزىندە جاقتاستارىنىڭ قاتارىنا ميللەنيالدار مەن ەرەسەك زۋمەرلەردى قوسۋ بولدى. ال جاستاردى ساياساتقا تىكەلەي قىزىقتىرۋ قيىن ەكەنى بەلگىلى. ونىڭ ورنىنا تابيعاتتى ايالاپ, قورشاعان ورتانى قورعاۋ ماسەلەسى الدەقايدا جاقىن. وسى ماسەلەدە ويىن بيىك مىنبەرلەردەن ەركىن ايتىپ جۇرگەن شۆەد بەلسەندىسى گرەتا تۋنبەرگ كوپتىڭ ەسىندە بولار. بۇل, بالكىم, وزدەرى ءومىر سۇرەتىن ورتانىڭ بولاشاعىنا الاڭداۋىنان نەمەسە تەحنولوگيانىڭ ورتاسىندا ءوسىپ, تابيعاتقا دەگەن ەرەكشە ىقىلاسىنان تۋىنداعان قىزىعۋشىلىق بولۋى مۇمكىن.
وسى سەكىلدى قاراپايىم مىسالدان كەز كەلگەن ىستە ۇرپاقتار ەرەكشەلىگىن ەسكەرۋدىڭ ماڭىزىنا كوز جەتكىزۋگە بولادى. قازاقستانداعى كوپتەگەن ۇيىمداردىڭ جاستارمەن بايلانىس ورناتا الماۋىنىڭ سەبەبى وسىدان شىقسا كەرەك. باسشىلىقتا وتىرعان جاسى ۇلكەن باسشى وزىنەن كەيىنگى ۇرپاقتىڭ سۇرانىسىن تۇسىنبەيدى نەمەسە مۇلدەم ەلەمەي جاتادى. تەحنولوگيادا ءوزىن سۋدا جۇزگەن بالىقتاي سەزىنەتىن جاس ۇرپاق وزىنە باعىتتالعان حابارلامانى قابىلداي المايدى. ويتكەنى حابار تاراتۋشى ونىڭ تىلىندە سويلەپ تۇرعان جوق. وعان ەڭ قاراپايىم مىسال رەتىندە الەۋمەتتىك جەلىدەگى كوممۋنيكاتسيانى الۋعا بولادى. جاڭادان مەكتەپ بىتىرگەن جاس تۇلەكتى وقۋعا شاقىرعان ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ تاراتاتىن كىتاپشالارى مەن الەۋمەتتىك جەلىدەگى باننەرلەرىنىڭ ديزاينى سىن كوتەرمەيدى. كومپيۋتەردىڭ قۇلاعىندا وينايتىن ۇرپاق ايقىش-ۇيقىش جاسالعان سۋرەتكە ءمان بەرسىن بە؟ ميىعىنان ك ۇلىپ قوياتىن بولار. مىنە, وسىلاي بۇكىل ءبىر ۇرپاقپەن بايلانىس جوعالادى. وسى الشاقتىق ودان سايىن ەسەلەنبەي تۇرعاندا Z ۇرپاقتىڭ ء«تىلىن» قازىردەن تابۋ كەرەك. ەرتەڭ ولار وقۋ ءبىتىرىپ, جۇمىسقا ورنالاسىپ, قوعامنىڭ باستى قوزعالتقىشىنا اينالعاندا الدىڭعى ۇرپاقپەن ساباقتاستىعى ۇزىلمەيتىنىنە كىم كەپىل؟ الدا ءالى 2010 جىلدان بەرى دۇنيەگە كەلگەن الفا بۋىن بارىن ۇمىتپايىق. ءومىر زاڭىمەن ءبىر بۋىن ەكىنشىسىن الماستىرا بەرەدى, ال ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن قالىپتاستىرۋ – باستى ماسەلە.