ورتالىق ازيانىڭ مۇددەسى ءبىر, قارىم-قاتىناسى بەرىك بولۋى ءتيىس دەگەندى ءجيى ايتامىز. ءتۇبىمىزدىڭ ءبىر ەكەندىگى, گەوساياسي تۇرعىدا ءبىر-بىرىمىزگە تاۋەلدى ەكەنىمىز وسىلاي ايتۋعا دا ماجبۇرلەيدى. سوڭعى كەزدە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىنداعى قاتىناستاردى الدىڭعى ورىنعا شىعارعاندايمىز. دەگەنمەن ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن ەكونوميكالىق بايلانىس تا السىرەمەۋى ءتيىس.
ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, قازاقستاننىڭ وا ەلدەرىمەن ساۋدا اينالىمى 4,6 ملرد دوللاردى قۇراپتى. 2020 جىلى وزبەكستان مەن تاجىكستاننان كەلەتىن تاۋار سانى ازايىپ, ەسەسىنە بۇل ەلدەرگە تاۋار تاسىمالداۋ كولەمى ارتتى دەگەن دەرەك ايتادى ۆەدومستۆو. وزبەكستانعا جاسالعان ەكسپورت 6,9 پايىزعا ءوسىپ, 2,1 ملرد دوللاردى قۇراسا, تاجىكستانعا تاۋار تاسۋ 6,1 پايىزعا ءوسىپ, 693 ملن دوللار بولىپتى.
2021 جىلدىڭ ءتورت ايىندا قازاقستان وزبەكستانعا 899,2 ملن دوللاردىڭ ءونىمىن جىبەرگەن. بۇل بىلتىرمەن سالىستىرعاندا 21 پايىزعا جوعارى كورسەتكىش. قازاقستان نەگىزىنەن جەمىس-جيدەك, كوكونىستەردى يمپورتتايدى. يمپورتتاۋ ۇلەسى بويىنشا دا وزبەكستان ءبىرىنشى ورىندا. قازاقستان كورشى ەلدەن 783,1 ملن دوللاردىڭ تاۋارىن ساتىپ الىپتى. ارينە, ەكسپورت پەن يمپورتتىڭ اراسى ونشا الشاق ەمەس. ءبىز ءۇشىن ەكسپورتتىڭ وسكەنى ءتيىمدى. وسى باعىتتا وزبەك جانە تاجىك ەلدەرىمەن ءارتۇرلى قازاقستاندىق ونىمدەردى جەتكىزۋگە قاتىستى 6 كەلىسىمشارتقا قول قويىلعان. قۇنى 3 ملن دوللاردى قۇرايدى.
الىس-بەرىستىڭ ارتۋى, ونىڭ قولايلى جاعدايدا ورىستەۋى ءۇشىن ءتۇرلى اكىمشىلىك, كاسىپتىك كەدەرگىلەر جويىلۋى ءتيىس. ماسەلەن, وزبەك تاراپى 2021 جىلعى 1 قاڭتارعا دەيىن قازاقستاندىق ونىمدەردى ساتىپ الۋ كەزىندە بىرقاتار تاۋارلارعا اكتسيزدەر قولدانعان, بۇل ءوزارا ساۋدا كولەمىنە جاقسى اسەر ەتكەن جوق. قوسىمشا قۇن اۆتوموبيل بەنزينى, ديزەل وتىنى, مازۋت, موتور مايى, كومپرەسسورلىق مايلاۋ مايى, تۋربينالىق مايلاۋ مايى, كىر جۋعىش ماشينالاردىڭ بولىكتەرى, كونديتەرلىك ونىمدەر, ۇن سەكىلدى تاۋارلارعا قوسىلعان. بۇل بارەر 2022 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ كۇشىن جويماق. ياعني وزبەك تاراپى ەندى اكتسيزدەردى قولدانبايدى. بيىل ءتورت ايدىڭ وزىندە وزبەك ەلىنە جالپى سوماسى 50,3 ملن دوللار بولاتىن 85 تاۋار پوزيتسياسى ەكسپورتتالىپتى. ولارعا يمپورتتىڭ اكتسيزدىك سالىعى قولدانىلعان.
ەسكە سالساق, وسىعان دەيىن قازاقستاندىق بيزنەس تاشكەنتتە 52 ملن دوللارلىق 7 كەلىسىمشارتقا قول قويعان ەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە وزبەك دۇكەندەرىنىڭ سورەلەرىنە 50 ملن دوللار كولەمىندەگى قازاقستاندىق ونىمدەردى جەتكىزۋ تۋرالى كەلىسىم جاسالعان. ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆتىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان مەن وزبەكستان – ورتالىق ازيانىڭ ءبىر-ءبىرىن ۇيلەسىمدى تۇردە تولىقتىراتىن ەكى ءىرى ەكونوميكاسى. «2021 جىلدىڭ 5 ايىندا مەملەكەتتەر اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 1,5 ميلليارد دوللاردى قۇرادى. بۇل وتكەن جىلعى كولەمنەن 46 پايىزعا جوعارى, ال ەڭ باستىسى, داعدارىسقا دەيىنگى 2019 جىلعى ينديكاتوردىڭ 20 پايىزعا جۋىق جوعارى», دەگەن ەدى ۆەدومستۆو باسشىسى.
وزبەكستان تاۋار اينالىمىنىڭ 50 پايىزىنىڭ ءبىزدىڭ ەل اۋماعى ارقىلى ءوتىپ جاتۋى دا ءوزارا ساۋدا-ساتتىقتى ميداي ارالاستىرىپ دامىتۋعا سەپ بولىپ وتىر. ازيا دامۋ بانكىنىڭ باعالاۋى بويىنشا ايماقتار اراسىنداعى ترانزيتتىك ساۋدا 2019 جىلدىڭ دەڭگەيىمەن سالىستىرعاندا 2025 جىلى 35, ال 2030 جىلى 65 پايىزعا ارتپاق.
دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ بولجاۋى بويىنشا بيىل الەم ەكونوميكاسى 5,6 پايىزعا, ونىڭ ىشىندە ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ەكونوميكاسى 3,7 پايىزعا وسەدى. حالىقارالىق ۇيىم ەكونوميكالىق ءوسىم بويىنشا جەتەكشى رولگە وزبەكستان (4,8 پايىز) بەن تاجىكستاننىڭ (5,3 پايىز) يە بولاتىنىن ايتادى. ءتىپتى قىرعىز ەلىنىڭ دە ءوسىمى (3,8) بىزدەن جوعارى بولماق. قازاقستاننىڭ ءوسىم دەڭگەيى 3,2 پايىز دەپ كورسەتىلگەن. ارينە, رەالدى جاعدايداعى جەتەكشى ءرولدىڭ قازاق پەن وزبەككە تيەسىلى ەكەنىن بىلەمىز. ءمينيستردىڭ دە «قازاقستان مەن وزبەكستان – ورتالىق ازيانىڭ ءبىر-ءبىرىن ۇيلەسىمدى تۇردە تولىقتىراتىن ەكى ءىرى ەكونوميكاسى» دەپ ايتۋى, ەكى ەلدىڭ وڭىردەگى ەڭ ءىرى باسەكەلەس ەكەنىن اڭعارتادى. حالىقارالىق ەكسپەرتتەردىڭ ايتۋىنشا, ورتالىق ازياداعى وسىمگە سەبەپ بولىپ وتىرعان باستى فاكتور – ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىق. ايماقتا تابيعي قازبا بايلىقتاردىڭ كوپتىگى, ساۋدالىق ەمەس سەكتورلارعا ارنالعان جاڭا نارىقتاردىڭ بولۋى, ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىق, ىشكى نارىقتىڭ اۋقىمدىلىعى, ارزان جۇمىس كۇشىنىڭ قالىپتاسۋى جانە بيزنەس ورتانىڭ كۇشەيىپ كەلە جاتقانى شەتەل ينۆەستورلارىن قىزىقتىرماي قويمايدى. 2019 جىلى تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيا (تشي) 32,2 ملرد دوللاردى قۇراسا, 2020 جىلى پاندەميا سالدارىنان وا-عا باعىتتالعان تىكەلەي ينۆەستيتسيا كولەمى 20,7 ملرد دوللارمەن شەكتەلدى.
«قازىر وا ەلدەرى ينۆەستيتسيالىق كليماتتى جاقسارتا وتىرىپ ءبىر-بىرىمەن بەلسەندى باسەكەلەسۋدە. بۇل ءوڭىر بەدەلىنە وڭ اسەر ەتەدى. سوڭعى جىلدارى وزبەكستان جوعارى ناتيجەلەرگە جەتىپ وتىر. بۇل ەل داعدارىسقا دەيىن تشي بويىنشا وڭىردە كوشباسشى بولدى. ءبىر جىلدا سىرتقى ينۆەستيتسيا سوماسى بىردەن 2,3 ەسە ارتىپ, 4,2 ملرد دوللاردى قۇرادى. ينۆەستورلار وزبەكستانداعى مۇناي وڭدەۋ, مۇناي ءوندىرۋ جانە حيميالىق ونەركاسىپ سالالارىنا قىزىعادى. اسىرەسە, قىتاي, رەسەي, گەرمانيا, اقش قىزىعۋشىلىق تانىتقان. قازىر مەملەكەت ينۆەستيتسيالىق كليماتتى ودان ءارى جاقسارتۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزۋدە. قولعا الىنعان شارالار ەلدىڭ بيزنەستى جۇرگىزۋ بويىنشا جاسالعان حالىقارالىق رەيتينگتەگى پوزيتسياسىن نىعايتا ءتۇستى. 2020 جىلى وزبەكستان 7 ساتىعا جوعارىلاپ, 69-ورىنعا جايعاستى. بۇل وڭىردەگى ۇزدىك كورسەتكىشتەردىڭ ءبىرى. ال قازاقستان دامۋ جىلدامدىعى جانە ينۆەستيتسيا تارتۋ تۇرعىسىنان وزبەكستانعا جول بەرىپ وتىرعانىنا قاراماستان 28-دەن 25-ورىنعا كوتەرىلدى», دەلىنەدى Finprom اقپاراتىندا.
رەسەيلىك «نەزاۆيسيمايا گازەتا» باسىلىمىنا بەرگەن سۇحباتىندا پرەزيدەنت كەڭەسشىسى, رەفورمالار بويىنشا جوعارى كەڭەس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى سۋما چاكرابارتي 30 جىلدا قازاقستان ءوز ەكونوميكاسىن ءتۇزۋ جولعا سالدى دەپ ەسەپتەيتىنىن ايتادى. دەگەنمەن تابيعي رەسۋرستارعا يەك ارتقاندى دوعارىپ, ناقتى تابىس اكەلەتىن سەكتورلارعا مويىن بۇرۋى كەرەك دەگەن ويدى جەتكىزەدى.
«مەملەكەت اۋىل شارۋاشىلىعى, تۋريزم سەكىلدى سالالاردى دامىتۋدى ويلاستىرعانى ءجون. وسى سالالارعا قايتسەك شەتەل ينۆەستيتسياسىن الىپ كەلەمىز دەگەن جوسپارمەن باس قاتىرۋ قاجەت. ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ – باستى ماقسات. وڭىردەگى ەكىنشى ءىرى ەكونوميكا وزبەكستانعا تيەسىلى. ولار رەفورمالاۋدى 2017 جىلى باستاپ, قازىر ءبىرشاما بەلسەندى جۇرگىزىپ جاتىر. ەندى وسى وا-داعى ەكى ءىرى ەكونوميكا وزدەرىنە ء«بىز بىرىگىپ نە ىستەي الامىز» دەگەن سۇراق قويۋى كەرەك. جەكە دامىعانعا قاراعاندا ەكەۋى بىرىگىپ ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتە الادى. بۇل رەتتە «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى وڭىرلىك حاب رەتىندە ۇلكەن ءرول وينايدى», دەيدى ساراپشى.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلدەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق باسەكەگە جول اشادى. ال باسەكە ءتۇبى – ناتيجە.
«قازاقستان مەن وزبەكستان – ورتالىق ازياداعى نەگىزگى مەملەكەتتەر. ەكى ەل اراسىنداعى كەڭ اۋقىمدى ارىپتەستىك ەكونوميكالىق باسەكەلەستىككە باستايدى. بۇل تۋرالى ءبىر ساتكە دە ەستەن شىعارماۋ قاجەت. قازاقستان ءوزىنىڭ كوشباسشىلىق پوزيتسياسىن ساقتاۋعا مىندەتتى. ول ءۇشىن ەلدە تۇراقتىلىق بولۋى كەرەك», دەگەن ەدى مەملەكەت باسشىسى.
قالاي بولعاندا دا قازاقستان مەن وزبەكستان ەكونوميكاسىنىڭ دامۋى ەكى ەلگە دە پايدا اكەلەدى. ولاردىڭ ءوزارا ساۋدا قاتىناسىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن تۇيتكىلدەردى جويۋى, ءتۇزۋ پيعىلعا نەگىزدەلگەن ارىپتەستىك ورناتۋى جانە گەوساياسي تۇرعىدا تۋىنداۋى مۇمكىن قاۋىپتەردەن قورعانۋ ماقساتىندا ورتاق ەكونوميكالىق بايلانىس قۇرا الۋى – قازىرگى كۇننىڭ ەڭ ماڭىزدى شارۋاسى بولعالى تۇر.