اشىربەكتىڭ «الىپپەسى»

اراب ءالىپبيى كەڭىنەن قول­دا­نىسقا ەنگەن حح عاسىردىڭ باسىندا ەلىمىزدە جوعارى ءبىلىمى بار­لاردىڭ سانى جۇزگە ارەڭ جۋ­­ىقتاسا, گيمنازيا, ۋچيليششە, وقىتۋشىلار سەميناريالارىن بىتىرگەندەر 700-گە جەتەر-جەت­پەس بولاتىن. 1926 جىلعى حا­لىق ساناعى ەسەبىنە ۇڭىلسەك, ءارىپ تانىعان قازاقتىڭ سانىنىڭ 6,9%-دى عانا قۇرايتىنىن كو­رەمىز. سوندىقتان توتە جازۋ ءتول جازۋىمىزعا اينالعان تۇس­تا دا, لاتىن ءالىپبيى كەڭىنەن قول­دا­نىسقا ەنگەن 1927-1940 جىل­داردىڭ بەدەرىندە دە ەل ارا­سىنداعى ساۋاتسىزدىقتى جويۋ ما­سەلەسى كۇن تارتىبىندەگى وزەك­تى ماسەلەگە اينالدى. وسى ماق­ساتتا 1927 جىلى رەسمي تۇردە رەس­پۋبليكامىزدىڭ لاتىن جازۋىن قولداناتىندىعى ءمالىم بولعان سوڭ, كەلەسى جىلى قازواك-تىڭ شەشىمىمەن جەرگىلىكتى جەرلەر­دە جاڭا ءالىپبيدى ومىرشەڭ ەتۋ­گە باعىتتالعان كوميتەتتەر قۇرى­لىپ, 80-گە جۋىق قوعامدىق ۇيىم­ جۇمىس جۇرگىزە باستادى.

اراب ءالىپبيى قولدانىلعان تۇستا ەلىمىزدە 12 مەرزىمدى باسىلىم (10 گازەت, 2 جۋرنال) جارىق كورگەن بولسا, 1932 جىلعا قاراي لاتىن قارپىمەن باسىلعان باق-تىڭ سانى ارتىپ, 60-قا جەتتى.

ال وسى كەڭەستىك كەزەڭدەگى ءالىپ­بي توڭىرەگىندەگى تاريحي تارتىستا ا.بايتۇرسىنوۆ باستاعان الاش زيالىلارى اراب الىپبيىندە قالا بەرۋدى كوزدەسە, لاتىنشا­نى جاقتاعاندار قاتارىندا ن.تو­رەقۇلوۆ, م.مۇرزين, ت.جۇر­گەنوۆ, س.اس­فەندياروۆ, و.جان­دو­سوۆ, ي.قا­بىلوۆ, ت.شو­نا­نوۆ جانە باسقالارى بولدى. اي­­تالىق, ت.شونانوۆ وسى با­عىت­تا دا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ, «قا­­زاقستان» باسپاسىنان 1935 جى­لى م.جولدىباي ۇلىمەن بىر­گە «الىپپە» وقۋ قۇرالىن وقىر­ماندارىمەن قاۋىشتىردى. مۇن­دا اۆتور نەگىزىنەن «جەڭىلدەن – قيىنعا» ۇستانىمىن نەگىزگە الا وتىرىپ, وقۋشىلاردى مەيلىنشە ساۋاتتى جازۋعا توسەلدىرۋ ارقىلى دۇرىس وقي بىلۋگە ۇيرەتۋدى كوز­دەدى. 1929 جىلعا دەيىن ەلىمىزدە قولدانىلعان توتە جازۋدا باس ءارىپ, كىشى ءارىپ, ءارىپتىڭ باسپا ءتۇ­­رى, ءارىپتىڭ جازبا ءتۇرى بول­ما­عان­­دىقتان, لاتىنشاعا بەت بۇر­عان اۋەلگى جىلدارى بۇل ولقى­لىقتار ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا اي­تارلىقتاي قيىندىقتار تۋدىردى, وقۋ ۇدەرىسىنىڭ قارقىندى جۇرۋىنە دە قاتتى كەدەرگى بولدى. سوندىقتان دا بۇل جيناقتى قۇراستىرۋشىلار ارىپتەردىڭ تاڭبالانۋىنا, ولاردىڭ باسپا جانە جازبا نۇسقالارىنىڭ ارنايى كورسەتىلۋىنە, بالانىڭ تا­نىم-تۇسىنىگىنە ساي وقۋلىقتىڭ سۋ­رەتتەرمەن بەزەندىرىلۋىنە باسا ءمان بەرگەن سياقتى.

جالپى ت.شونان ۇلى – بۇل تاقىرىپتا وتە كوپ قالام تارتقان قايراتكەر. ونىڭ سول كەزدىڭ مەر­زىمدى باسىلىمدارىندا جارىق كورگەن «بۇل دا الىپپە جايىندا», «لاتىن الىپپەسىن الۋدى نەگە تىلەيمىز؟», «ەرەسەكتەردى ساۋاتتاندىرۋ ءادىسى», «جاڭا الىپپەمەن ساۋاتتاندىرۋ جايىندا» ت.ب. ما­قالالارى مەن 1927 جىلى تاش­­كەنت قالاسىندا وتكەن ءارىپ ماسەلەسى تۋرالى ايتىستا لاتىن الىپپەسىن جاقتاپ سويلەگەن ءسوزى, 1929 جىلدىڭ 2-4 ماۋسىمىندا قىزىلوردادا ۇيىمداستىرىلعان عىلىمي-ورفوگرافيالىق كونفەرەنتسيادا جاساعان بايانداماسى وسىناۋ وزەكتى تاقىرىپقا دەگەن وزىندىك كوزقاراسىمىزدىڭ قا­لىپتاسۋىنا, ەڭ باستىسى, تاري­حي شىندىقتى تانۋىمىزعا, ما­سەلەنىڭ بايىبىنا بارىپ, ءمان-جايعا تولىق قانىعۋىمىزعا مۇم­كىندىك بەرەدى.

ايتالىق, «لاتىن الىپپەسىن الۋدى نەگە تىلەيمىز» ماقا­لا­سىندا ول: «... توڭكەرىستەن سوڭ قا­زاق تىلىندە مەكتەپتەر اشىلا باستادى, كىتاپتار جازىلا باستادى. گازەت-جۋرنال كوبەيە باستادى. بۇلاردىڭ بارىنە دە الىپپەنىڭ ۇلكەن قاتىسى بار. ءىس جۇزىندە اراب الىپپەسىنىڭ ۇيرەنۋگە قيىندىعى, جازۋ-باسۋ ىسىنە تيىمسىزدىگى كۇنبە-كۇن سەزىلە باستادى.

...لاتىن الىپپەسىنىڭ ءبىر زور كەمشىلىگى – ءارىپىنىڭ سانى ازدىعى. بىراق تۇرىك ەلدەرى ءتىلىنىڭ دىبىسىن تاڭبالاۋعا اراب الىپپەسىنەن لاتىن الىپپەسى ورالىمدى. اراب الىپپەسىندە 28 ءارىپ بار, ال لاتىن الىپپەسىندە 24 ءارىپ بار. ولار­دىڭ 18-ءى ءتۇرىن دە, دىبىسىن دا وزگەرتپەي, قازاق تىلىنە قول­دانۋعا جارايدى», دەپ اراب ءالىپ­بيىنىڭ 13 دىبىسىمىزدى, ال لاتىن ءالىپبيىنىڭ 18 دىبىسىمىزدى تاڭبالايتىنىن اتاپ كورسەتىپ, بۇل ماسەلەگە باسقادان گورى جاقىنىراق مادەنيەت تارا­تۋشى وقىتۋشىلاردىڭ وتە-مو­تە زەيىن سالىپ, سىن كوزبەن قا­راۋىن وتىنەدى, قوعامدى دۇرىس الىپپەگە بەت بۇرۋعا شاقىرادى. سونىمەن بىرگە ول جاڭا الىپپەمەن جۇرتتى ساۋاتتاندىرۋعا كوشۋدە بىرىنشىدەن, ءتىل مەن ەملەنىڭ ىڭ­عايىنا, ەكىنشىدەن ءارىپتىڭ تۇرىنە قاراي جاڭا ادىستەرگە بەت بۇ­رۋدىڭ جەمىستى بولاتىندىعىن دا كور­سەتە كەتەدى. وسىناۋ ەڭبەك­تەرىندە قايراتكەر جاڭا الىپپەگە كوشۋدىڭ ۋاقىت تالابىنان, جاڭا قوعام سۇرانىسىنان تۋىنداپ وتىرعانىن تىلگە تيەك ەتىپ, قازاق تىلىنە قاي الىپپە ۇيلەسەتىنىن, وقۋ مەن جازۋعا, ساۋات اشتىرۋعا, تاسقا باسۋعا قاي الىپپە جەڭىل بولاتىنىن تارقاتا ءتۇسىندىرىپ, باتىل بايلام جاسايدى, ورنىقتى پىكىر بىلدىرەدى.

سونىمەن قاتار ت.شونانوۆ «ەرەسەكتەردى ساۋاتتاندىرۋ ءادى­­سى» ماقالاسىندا ەرەسەك­تەر­دى سا­­ۋاتتاندىرۋدا اسىرەسە وقى­لا­­تىن نارسەنىڭ مازمۇنىن ناق­تىلى تۇرمىسقا, باعدارلاماعا ۇيلەستىرۋ, الىنعان ءسوز بەن بۋىن­­نىڭ, دىبىستىڭ وڭاي بولۋى, سول وڭايدان قيىنعا بىرتە-بىر­تە كوشۋ, حات تانىمايتىن قا­­زاققا ەكى قيىندىق بەرمەۋ سەكىلدى ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ەس­­­كەرىلۋى كەرەكتىگىن قاپەرگە سا­لا­دى. بۇل ەسكەرتپەلەر مەن وڭ­دى ۇسىنىستاردى ەرەسەكتەرگە ار­­نالعان وقۋلىقتى جازعان ءا.ۇسەنوۆ تە باستى باعدار ەتكەنگە ۇق­سايدى.

وسى تۇستا ءبىز اشىربەك ۇسەنوۆ­تىڭ «الىپپەسىنە» توقتالماستان بۇرىن وقىرمانعا ەتەنە تانىس ەمەس كىشى ۇسەنوۆتىڭ (بەلگىلى قو­عام قايراتكەرى, اقىن, پۋبليتسيست, باسپاگەر س.ۇسەنوۆتىڭ تۋعان ءىنىسى) ءومىر جولى مەن قوعامدىق قىزمەتىنە دە قىسقاشا توقتالا كەتسەك دەيمىز.

1907 جىلى وڭتۇستىك قازاق­ستان وبلىسى, شىمكەنت قالا­سىنا قاراستى قاتىنكوپىر ەل­دى مەكەنىندە دۇنيەگە كەلگەن ءا.ۇسە­­نوۆ سىرداريا وكرۋگتىك قا­­­زاق پەداگوگيكالىق تەحنيكۋ­مىن­دا 1925-1929 جىلدار ارا­لى­عىندا ءبىلىم الادى. وسى وڭى­رىمىزگە بەلگىلى تامىر-تاريحى تە­رەڭدە جاتقان ءبىلىم ورداسىنان تۇلەپ ۇشقان ول قازاق-وزبەك مەكتەپتەرىنىڭ ءى ساناتتى مۇعالىمى كۋالىگىن الىسىمەن, ءىلىم يگەرۋگە دەگەن ىزدەنىسىن ءارى قاراي جال­عاستىرىپ, 1929 جىل­دىڭ قىر­كۇيەگىنەن 1932 جىل­دىڭ شىل­دەسىنە دەيىن ال­ماتىداعى قازاق پەداگوگيكالىق ينس­تي­تۋتىنىڭ ءتىل-ادەبيەت ءبولىمىن وي­داعىداي ءبىتىرىپ شىعادى. مۇ­نى ارحيۆ قۇجاتتارى دا راستاپ وتىر. ما­سەلەن 1929 جى­لى 8 شىلدەدەگى رسفر-ءدىڭ حا­لىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ جار­لىعى بويىنشا ءا.ۇسەنوۆكە بە­رىلگەن كۋالىكتە وعان بەلگىلى ءبىر ايماقتا ءۇش جىل مەرزىمىندە تۇراقتى جۇمىس ىستەۋ كەرەكتىگى مىندەتتەلىنىپتى.

ءوزىنىڭ تالايلى تاعدىرىندا ۇلت مۇراتى جولىندا تالاي جاۋاپتى قىزمەتتەردى ءمىنسىز ات­قارىپ, ابىروي بيىگىنەن كورىنگەن ءا.ۇسەنوۆكە 1931 جىلى 29 قاڭ­تاردا الماتى قالالىق كەڭەسى جۇ­مىسشى كوميتەتىنىڭ VII شا­قىرىلىمىنىڭ مۇشەسى رەتىندە ارنايى كۋالىك تە (سەنىم حات) بەرىلىپتى. بۇل كۋالىكتىڭ ءبىر ار­تىق­شى­لىعى سوندا – ونى يەلەنگەن ازاماتقا الماتى قالاسىنداعى كەز-كەلگەن ۇيىم مەن مەكەمەگە كىرۋگە قۇقىق بە­رىلەتىن بولعان. دەگەنمەن 1934 جىلعا دەيىن اس­كەري قىز­مەت­تەن ۋاقىتشا بو­ساتىلعان ءا.ۇسەنوۆكە بەرىلگەن اسكەري بيلەتتە ونىڭ 1936 جىلى 26 ساۋىردە الماتىداعى پۋشكين كوشەسىنىڭ 45-ۇيىندە تۇرعاندىعى جازىلسا, تۇتقىندالعاندىعى جونىندەگى 1938 جىلى 9 ناۋرىزدا تولتىرىلعان انكەتادا وسى قالاداعى پرولەتارسكايا كوشەسى 29/31-ءۇيدىڭ تۇرعىنى رەتىندە تىركەلگەندىگى اتاپ كورسەتىلىپتى. سونداي-اق بۇل قۇجاتتا ونىڭ وتباسىلىق جاعدايى تۋرالى دا ما­لىمەتتەر كەلتىرىلىپ, جۇ­بايى ح.ۇسەنوۆانىڭ 24 جاستا, پەر­زەنتتەرى – رابيعانىڭ 6 جاستا, راحيمانىڭ 5 جاستا, ءازىمنىڭ 3 جاستا, كەنجەسى سىرىمنىڭ 1 جاس­تا ەكەندىگى جازىلىپتى.

ال 1935 جىلدان باستاپ كە­ڭەستىك اكىمشىل-ءامىرشىل جۇيە ءا.ۇسەنوۆتى قازاق كسر-ءنىڭ اۋما­عىندا ۇلتتىق-تەرروريستىك, دي­ۆەر­سيالىق – زيانكەستىك ۇيىم­نىڭ بەلسەندى مۇشەسى رەتىندە انتيكەڭەستىك ارەكەتتەرگە باردى دەگەن جالامەن ايىپتاي باس­تادى. وسىلايشا ۇلت پەرزەنتى جۇرگەنوۆ, قابىلوۆ, بەردەنوۆ, جانسۇگىروۆ, قوڭىراتباەۆ سەكىلدى زيالىلارمەن قاتار وسىناۋ ۇيىم­نىڭ بەلدى مۇشەسى رەتىندە جا­زىق­سىز جازالاندى.

س.ۇسەنوۆتىڭ جەكە قۇجاتتارىن قاراپ وتىرىپ ونىڭ 1936 جىلى 19 قاڭتاردا كسرو جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى بولىپ قابىل­دانعانىن دا بىلدىك (№875 كۋا­لىك). ال 1938 جىلى 9 ناۋ­رىز­دا تۇتقىندالعانعا دەيىن ال­­ما­تىدا قازكسر حالىق اعار­تۋ كوميسسارياتىندا جاۋاپتى قىزمەت اتقارعانىن ايتا كەتۋ كەرەك. سونىمەن بىرگە №12 مەك­تەپتە مۇعالىم دە بولعان. 1938 جىلى 8 ناۋرىزدا كسرو جو­عار­عى سوتىنىڭ اسكەري كول­لە­گيا­سىنىڭ حاتشىسى بات­نەر­دىڭ قولى قويىلعان ۇكىمدە ءا.ۇسە­نوۆتىڭ الدىمەن 10 جىلعا اباق­تىعا جابىلاتىندىعى, وعان قوسا 5 جىلعا بارلىق ساياسي قۇ­قىقتارىنان ايىرىلىپ, دۇنيە-مۇلكى تاركىلەنەتىنى كورسەتىلگەن.

الايدا, 1938 جىلى 11 قارا­شادا اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن ءا.ۇسەنوۆ 1960 جىلى 20 قىر­كۇيەكتە كسرو جوعارى سوتىنىڭ اسكەري كوللەگياسىنىڭ شەشى­مى­مەن تولىق اقتالدى. اقتال­عا­نىمەن ءالى كۇنگە دەيىن ەسىمى اتاۋ­سىز قالۋدا.

وڭتۇستىكتىڭ اپتال ازاماتى ءا.ۇسە­نوۆ بەلگىلى الاش زيا­لى­لارىنىڭ قاتارىندا ماس­كەۋ­دەگى دون زيراتىندا جەرلەن­گەن. مۇنى بەلگىلى جازۋشى ق.سارسەكەەۆ ەل گازەتى – «ەگەمەن قا­زاقستاندا» جاريالانعان ما­قالاسىندا دا كەلتىرە كەتىپتى. ونىڭ جازۋىنشا, ءا.بوكەيحانوۆ پەن ن.نۇرماقوۆ ەكەۋى ماسكەۋدە ءبىر كۇندە اتىلىپ, «دون زيراتىنا» قويىلعان. «دون زيراتى» – ماسكەۋ تۇ­بىن­دەگى اتاقتى موناستىر اۋدا­نى اتالعان بايىرعى مەكەن. بايىپ­پەن قاراساق, ازاپتاۋ مەن ايىپتاۋدىڭ سان ءتۇرىن باستان كەشكەن ارىستارىمىز كە­ڭەس وكىمەتىنە قالتقىسىز قىز­مەت ەتسە دە, ۇلت باسىنا تونگەن بۇل ناۋبەتتەن امان قالماعان. جو­عارىداعى ماقالادا مىناداي دەرەكتەر دە كەلتىرىلىپتى:

«...ءبىز كەلتىرىپ وتىرعان دەرەكتەر موسكۆادا شىققان «مەموريال» قوعامىنىڭ («زۆەنيا» باسپا­سى) «1935-1953 جىلدار ارا­لى­عىنداعى اتىلعاندار ءتىزىمى» كىتابىندا تولىق كەلتىرىلەدى. اتال­­مىش جيناقتاعى «موسكۆا-تسەنتر» 1-يا كاتەگوريا» دەگەن تى­زىمدە 111 ادامنىڭ اتى-ءجو­نى كەل­­تىرىلگەن. سولاردىڭ قاتا­رىن­­دا 15-ءشى بولىپ ءاليحان بو­­­كەيحانوۆ, ال 76-شى بولىپ نىع­مەت نۇرماقوۆتىڭ ەسىمدەرى انىق جازىلعان. ءارى 27 قىركۇيەك كۇنى اتىلعان تۇتقىنداردىڭ ور­تەلمەگەنى, جەرگە كومىلگەنى ايتىلادى. دەمەك موناستىردىڭ جەرلەۋ مەكەمەسىنىڭ تىركەۋ جۋرنالىندا شەيىت بولعانداردىڭ رەتتىك انىقتامالارى بار دەگەن ءسوز.

ال «1935-1953 جىلدار ارا­لىعىندا اتىلعاندار» كىتا­بىن­­داعى «كازاحسكايا سسر» دە­گەن قۇپيا تاراۋداعى زۇل­مات زا­مان­نىڭ جازىقسىز قۇر­بان­دا­رىنىڭ تىزىمىندە 2-كاتەگوريا­دا ي.اماندىقوۆ, ي.بايمەنوۆ, ا.بەكباەۆ, ا.كۋچمار ت.ب بىرگە 14-ءشى بولىپ ءا.ۇسەنوۆتىڭ دە ىلىنگەنىن كورەمىز.. جالپى ۇزىن-سونار بۇل ءتىزىمنىڭ 5000-نان اسىپ جى­عى­لاتىنىن ايتپاعاننىڭ وزىندە, كەڭەس داۋىرىندە تاعدىردىڭ ايداۋىمەن ماسكەۋدە توپىراق بۇ­يىرعان ساياسي-قۋعىن سۇرگىن قۇر­باندارىنىڭ سانى 40 مىڭعا جۋىقتايدى ەكەن. ءا.ۇسەنوۆ تە وسى ۇلت قايراتكەرلەرىنىڭ الدىڭعى لەگىمەن بىرگە اتىلعاندىعى انىق بولىپ وتىر.

ال ءا.ۇسەنوۆتىڭ رۋحاني مۇ­راسىنا كەلەر بولساق, اعار­تۋ­شى­­لىق قىزمەتپەن قاتار قا­لام­گەرلىگىن دە قاتار الىپ جۇرگەن ول «ويلى بالا», «ەلەۋلى باتىر» سەكىلدى شىعارمالارىمەن اقىن, پۋبليتسيست رەتىندە بەل­گىلى بولۋمەن بىرگە, اۋدارما سا­لاسىنىڭ وركەندەۋىنە دە بەلسەنە ارالاسىپ, ۆ.ۆنۋكوۆتىڭ «سو­عىس بىزگە قورقىنىشتى ما؟», س.يۋشكوۆتىڭ «جورىقتا» جانە «جاياۋ اسكەرلەردىڭ تىنىعۋى مەن ساقتانۋى», س.ستەرليننىڭ «سو­عىس كەزىندەگى قىزىل ار­مياعا حا­لىق نەمەن جاردەم ەتەدى؟» ت.ب كىتاپتاردى قازاقشا سوي­لەت­تى. سونداي-اق ول 1925 جىل­دىڭ شىلدەسىنەن تاشكەنتتەن شىم­­كەنتكە كوشىپ كەلگەن سول كەز­دەگى ەڭ بەلدى باسىلىم – «اق جول» گازەتىنىڭ رەداكتسياسىندا دا ءوز اعاسى س.ۇسەنوۆ, سونداي-اق ب.مولداليەۆ, ت.وتارباەۆ, ءا.بايجاساروۆ, ج.بارقيەۆ, جاس تىل­شىلەر ت.رايىمبەكوۆ, ي.ىرىس­مەتوۆ, ءا.سۇلەيمەنوۆ سىندى قالامگەرلەرمەن بىرگە ءوڭىردىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرىنە وزىنشە ءۇن قوسىپ, پۋبليتسيستيكا اتتى جاۋىنگەر جانردىڭ قىر-سىرىن تانىدى, قالامى ۇشتالا ءتۇستى. ال «اق جولدىڭ» ەڭ سوڭعى ءنومىرى 1926 جىلدىڭ 30 ناۋرىزىندا شىققانىن نازارعا الار بولساق, ءا.ۇسەنوۆ كوسەمسوزدەرىنىڭ ءالى دە بولسا ارحيۆ قويمالارىندا شاڭ باسىپ جاتقاندىعى كۇمان تۋدىر­مايدى. سوندىقتان دا بۇل باعىتتا دا تىڭ ىزدەنىستەرگە بارىپ, قالامگەردىڭ ءتول تۋىندىلارىن قايتا جارىققا شىعارۋىمىز كەرەك-اق.

سونىمەن قاتار ءا.ۇسەنوۆ كە­ڭەستىك قازاق ادەبي سى­نى­نىڭ قالىپتاسۋىنا دا ب.كەن­جەباەۆ, ع.توعجانوۆ, ە.ىس­ماي­لوۆ, ءا.قو­­­ڭىراتباەۆ, ءى.قا­بى­لوۆ, ءا.تا­جى­­باەۆتارمەن بىر­گە ءبىر­شاما ۇلەس قوستى. ال اعار­تۋشى رەتىن­دە بىر­قا­تار وقۋ­لىق جازىپ قالدى­رىپ, 9-سىنىپقا ارنالعان «ادە­بيەت حرەس­توماتياسى» مەن ۇل­كەن­دەر مەكتەبىنە ارنالعان لا­تىن تىلىن­دەگى «الىپپەنى» جا­رىق­قا شى­عارعان ءا.ۇسەنوۆ ۇلت رۋ­حا­نياتىنىڭ دامۋىنا دا شاما-شارقىنشا قىزمەت ەتتى.

ءا.ۇسەنوۆتىڭ ۇلكەندەر مەك­تەبىنە ارنالعان «الىپپە» وقۋ­لىعى قازاق مەملەكەتتىك باس­پاسىنان 1937 جىلى جارىق كور­دى. جالپى رەداكتسياسىن ءا.ۇسە­نوۆ باسقارعان بۇل وقۋ­لىقتىڭ جالپى 230 000 تيراجبەن تارالۋىنا قاراعاندا, وقۋ­لىققا دەگەن سۇرانىس زور بول­عانعا ۇق­سايدى. ال العاشقى شى­عا­رىلىمى 50 000 داناعا دەيىن جەتكەن. بىزدىڭشە بۇل ەڭبەك ن.تورەقۇلوۆ, ا.بايتۇرسىنوۆ, ت.شونانوۆ وقۋلىقتارىمەن ءبىر قاتاردا كەڭەستىك كەزەڭدەگى حا­لىق اعارتۋ جۇمىستارىنىڭ دامۋ ۇدەرىسىنە وڭ باعا بەرۋدە كەڭىرەك قاراستىرىلىپ, بو­لاشاقتا جان-جاقتى تالداۋعا الىنۋى ءتيىس دۇنيە دەپ بىلەمىز. جالپى قازاق مەملەكەتتىك باسپاسى بۇل كىتاپتىڭ شىعۋىنا مۇددەلىلىك تانىتىپ, تۇركىستان ولكەسىندەگى وقۋ ءىسى, حالىقتى ساۋاتتاندىرۋ شارالارىنىڭ ءوز دەڭگەيىندە ءجۇرۋى ءۇشىن جەرگىلىكتى اعارتۋشى قالامگەرگەرلەردى دە بارىنشا جۇمىلدىرعان. نەگىزى ءا.ۇسەنوۆ تە, ت.شونانوۆ سەكىلدى ءوز «الىپ­پەسىندە» ء«بىر ءارىپ-ءبىر دىبىس» قا­عيداسىن قاتاڭ ۇستانۋعا تى­رىسقان. وسىلايشا اۆتور ءبىر جاعىنان قازاق تىلىندە ساۋات اشۋعا سەپتەسەتىن وقۋلىقتاردىڭ ارتۋىنا وزىنشە ۇلەس قوسقان بولسا, ەكىنشى جاعىنان لاتىن ارىپتەرىن قازاقتىڭ دىبىستىق جۇيەسىنە مەيلىنشە ىڭعايلاپ, جاڭاشىل ءادىس-تاسىلدەردى دە كەڭىنەن قولدانىپ وتىرعان. اي­تالىق, ت.شونانوۆ تا, ءا.ۇسەنوۆ تە جىڭىشكەلىك بەلگىسىن ى دىبىسى ورنىنا قولدانسا, Q دىبى­سىن ق, س دىبىسىن ش, R دىبى­سىن ر, J دىبىسىن ي دىبى­سى ت.ب رەتىندە بەلگىلەگەندى قو­لاي كورىپتى. كىتاپتا ۇلتتىق ءتول سوزدەرىمىزگە دە بارىنشا با­سىمدىق بەرگەن اۆتور «سيىر», «سا­عات», ء«ۇي», «وقۋدا», «جە­مىس», «گاۋھار» سەكىلدى تىلگە ورا­لىمدى وڭاي ماتىندەرمەن قاتار, ۇلكەندەردىڭ ساياسي ساۋاتىن, ورە-دەڭگەيىن كوتەرۋگە دە ۇمتىلىپ, «قارساقپاي», «بالام قىزىل اسكەر», «ەكپىندى كولحوزشىلار سەزى», «پاروۆوز», «مەك­تەپتە», « ۇلى ەڭبەك», «لە­نيننەن ۇيرەنەيىك», «حالىقتار دوستىعى» ت.ب سەكىلدى كەڭەستىك كە­زەڭدە وزەكتى بولعان ساياسي تا­قىرىپتارعا, ماتىندەرگە دەن قو­يىپ قانا قويماي, شاعىن اڭ­گىمە, ولەڭدەرگە دە كوپ ورىن بەر­گەن. اسىرەسە, ءا.ۇسەنوۆ ءوز وقۋ­­شىلارىنىڭ بۇل وقۋلىقتى جات­سىنباۋى ءۇشىن حالقىمىزدىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە ابدەن ءسىڭىستى بولعان بايىرعى ءتول سوزدەرىمىزدى دە ورىندى كەلتىرىپ, حالىققا قارا تانىتۋدا ۇتىمدى پايدا­لانا بىلگەن. ماسەلەن, اۆتور قوزى, دالا, ماقتا, ۇستا, با­لىق, قالا, كەن, جەمىس, وقۋ, ساياحات سەكىلدى بۇرىننان ءسىڭىستى سوز­دەر­مەن بىرگە جاڭا داۋىردەگى پويىز, ناسوس, زاۋىت ۇعىمدارىن دا ەل ساناسىنا سىڭىرۋگە كۇش سالعان. سول سەبەپتى دە كەڭەستىك كەزەڭدەگى لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ەلدى يندۋستريالاندىرۋ مەن جاڭعىرتۋعا وزىنشە سۇبەلى ۇلەس قوسىپ, جاڭا الىپپە ارقىلى ءبىلىم ساپاسىن جاڭا بيىككە كوتەردى دەۋ­گە ابدەن-اق بولاتىن سياقتى. ولاي بولسا قازاقستان وقۋ حالىق كوميسسارياتى بەكىتكەن ءا.ۇسە­نوۆ «الىپپەسىنىڭ», بۇل ەڭ­­بەكتى رەداكتسيالاۋعا اتسا­لىسقان ت.بەردەنوۆ, س.ۇكەنوۆ, ر.مو­مىنوۆتاردىڭ ەسەلى ەڭبەگى بۇ­گىنگى زەرتتەۋشىلەر تاراپى­نان دا مەيلىنشە زەرتتەپ-زەر­دەلەنۋى, تالداپ-تارازىلانۋى, تيىسىنشە باعالانۋى كەرەك. بۇ­گىنگى رۋحاني جاڭعىرۋعا بەت بۇر­عان قوعامىمىزدا دا كەشەگى كە­ڭەستىك وسىناۋ تاجىريبەنى دۇ­رىس پايدالانا ءبىلىپ, ۇتىمدى تۇس­تارىن كادەگە جاراتا بىل­سەك, ۇتىلمايتىنىمىز انىق. ويت­كەنى ءالىپبي اۋىستىرۋ وڭاي شارۋا ەمەس, ول – ۇلت بولاشاعىنىڭ باستى كەپىلى.

سەيدەحان الىبەك,

تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, م.اۋەزوۆ اتىنداعى وقۋ كوللەدجىنىڭ ديرەكتورى