«ەدىلدىڭ بويىنا ەل قوندىرسام» دەپ كەتكەن ءباھادۇر ماحامبەتتىڭ ارمانى ەسىلدىڭ بويىندا ورىندالعان سەكىلدى. ەل قوندى, ەلوردا بوي كوتەردى. جۇرتىمىزدىڭ جۇمىر جۇرەگى, ءبۇتىن ءبىر مەملەكەتتىڭ استاناسى – بۇگىندە قازاقستان دەپ اتالاتىن قاراشاڭىراقتىڭ التىن قازىعى, ازاتتىقتىڭ ايناسى, ەركىندىكتىڭ ەڭسەلى نىشانى ىسپەتتى. وسىندا ەتنومادەني ورتالىقتار كەلىسىمنىڭ كەرەگەسىن كەرىپ, دىنارالىق تاتۋلىق بەيبىتشىلىكتىڭ تالبەسىگىن تەربەتىپ تۇر.
180 جىل بۇرىنعى ساۋەگەيلىك
جىلدار جىلجىعان سايىن التى قۇرلىققا ايبىنىمىزدى اسىرىپ, سارىارقانىڭ سالقار توسىندە ەل جۇرەگىنە اينالعانەلوردا كۇنىن مەرەكەلەپ كەلەمىز. ەلوردامىزدىڭ بولعانى – ەگەمەن ەل بولعانىمىزدىڭ بەلگىلىسى. اتا-باباسى اڭساعان ازاتتىققا قولى جەتىپ, استاناسى اسقاقتاعان الاش بالاسىندا ودان اسقان ارمان جوق. استاناسى بىلاي تۇرسىن, ءوز ءتىلى, وزمادەنيەتى, ءوز ادەبيەتى جوق ەلدەر قانشاما؟ تاۋبە, ءتاڭىرى ءبىزدى بۇل قاسىرەتتەن اۋلاق سالدى. ەسىلدىڭ بويىنا ەل قوندى, ىرگەمىز بەكىدى, ايرانداي ۇيىعان تاتۋلىعىمىز تۋ كوتەردى.
الايدا بۇگىنىمىز نۇرلى ەكەن دەپ وتكەندى ۇمىتۋعا, بىرلىك پەن كەلىسىمنىڭ تۇپقازىعىن جوعالتىپ الۋعا بولمايدى. كەمەل كەلەشەككە ۇمتىلۋ ءۇشىن دە سانادا ساباقتاستىق بولۋى ءتيىس. قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سوزىمەن ايتساق, «بۇگىنگى كۇندى ءتۇسىنىپ-ءتۇيسىنۋ ءۇشىن دە, بولاشاقتىڭ ديدارىن كوزگە ەلەستەتۋ ءۇشىن دە كەشەگى كەزەڭگە كوز جىبەرۋىمىز كەرەك». ەل تورىندە ەڭسە تىكتەگەن تاتۋلىقتىڭ تامىرىن تاپ باسىپ كوردىك پە وسى؟ ءحىح عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارى وزگە ۇلتتىڭ شارۋالارىن قازاق دالاسىنا قونىس اۋدارۋدان باستالعان كۇشتەپ كوشىرۋ, جەر اۋدارۋ ارەكەتتەرى حح عاسىردىڭ 70-80-ءشى جىلدارىنا دەيىن جالعاسقانىن جاقسى بىلەمىز. ءبىر عانا ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ كەزىندە وزگە ەتنوستاردىڭ 1200000 وكىلى قازاق دالاسىن ەكىنشى وتانىم دەپ تانىدى. تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋ, زاۋىت سالۋ سىندى ناۋقاندار كەزىندە قانشاما ادام كوشىپ كەلدى دەسەڭىزشى.
سول كوشىپ كەلگەندەردىڭ اراسىندا مادەنيەت جانە ونەر, مەديتسينا, تەحنيكا, عىلىم جانە ءبىلىم, سپورت جانە باسقا سالالاردىڭ كاسىبي ماماندارى, تۇعىرلى تۇلعالارى بولدى. ءان مەن كۇيىمىزدى نوتاعا تۇسىرگەن, جىر-تەرمەمىزدى, داستاندارىمىزدى قاريالاردىڭ ءوز اۋزىنان جازىپ العان زەرتتەۋشىلەر دە سولاردىڭ اراسىنان شىقتى. مۇنىڭ بارلىعىن نۇر-سۇلتاننىڭ بۇگىنگى كەلبەتىمەن بەكەردەن-بەكەر ساباقتاستىرىپ وتىرعانىمىز جوق. ماسەلەن, جەر اۋدارىلىپ كەلگەنىنە قاراماستان, ەلوردا تاريحىمەن تامىرى جالعاسقان سونداي زەرتتەۋشىنىڭ ءبىرى ادولف يانۋشكەۆيچ ەدى. بۇل پولياك جازۋشىسى بايتەرەك بەينەلى قالانىڭ قازىعى قاعىلار ورىندى وسىدان ءبىر جارىم عاسىردان استام ۋاقىت بۇرىن ساۋەگەيلىكپەن دالمە-ءدال ايتقان ادام ەكەنىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەيدى.
ءحىح عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارىنداعى قونىس اۋدارۋ بىلاي تۇرسىن, پاتشا ۇكىمەتى جەر اۋدارعان پولياك كوتەرىلىسشىلەرى قازاقستان اۋماعىنا العاش رەت XVIII عاسىردا تابان تىرەگەن بولاتىن. سولاردىڭ اراسىندا ا.يانۋشكەۆيچ تە بار ەدى. اقسۇيەك اتاعىنان ايىرىلىپ, 25 جىلعا سىبىرگە جەر اۋدارىلعان جازۋشى ايداۋدىڭ العاشقى 12 جىلىن سىبىردە وتكىزسە, 1832-1844 جىلدار ارالىعىندا توبىل, ومبى, اقمولا وڭىرىندە بولدى. كەيىن ومبىداعى شەكارا باسقارماسىنا اۋىسۋعا رۇقسات الىپ, قازاق دالاسىنا ءجيى ساپارعا شىعاتىن ەكسپەديتسيا قۇرامىنا ەنگىزىلەدى. ساپار بارىسىندا كورگەن-بىلگەندەرىن كۇندەلىگىنە جازىپ, پولشادا تۇراتىن جاقىندارىنا حات ارقىلى جولداپ وتىرعان ەكەن.
1841 جىلى 31 مامىردا اعاسىنا جازعان سونداي حاتتارىنىڭ بىرىندە ا.يانۋشكەۆيچ «… اياگوز – ورتا ءجۇزدىڭ وسىدان 15 جىل بۇرىن قۇرىلعان جەتى ايماعىنىڭ ءبىرىنىڭ استاناسى. بۇرىندارى ايماق استاناسىمەن اتتاس وزەننىڭ 35 شاقىرىم تومەنگى تۇسىندا تۇرعان. اسكەري گارنيزون مەن اكىمشىلىككە ارنالعان قازىنالىق عيماراتتاردان بولەك, مۇندا تەرەكتەن سالىنعان ونداعان ءۇي بار. بولجاۋىمشا, بۇل ءوڭىر جاڭا ەلدى مەكەندەر كوپتەپ پايدا بولاتىن سايىن دالانىڭ ات شالدىرار قۇتتى قونىسى بولماق. مىسالى, اقمولا – بۇكىل دالانىڭ بولاشاق استاناسى. اقتاۋ, اتباسار, كوكپەكتى, قۇسمۇرىن – مەنىڭ كوز الدىمدا پايدا بولعان مەكەندەر» دەپ جازادى.
ويپىرماي, مۇنداي دا ساۋەگەيلىك بولادى ەكەن-اۋ! اقمولانىڭ بولاشاقتا ەل استاناسى بولارىن 180 جىل بۇرىن ايتىپ وتىر. يا, بولجاپ, يا, تۇسپالداپ تا جاتپايدى. «اقمولا – بۇكىل دالانىڭ بولاشاق استاناسى» دەپ كەسىپ تۇرىپ ايتادى. قۇددى ءبىر, اللا ءوزى قۇلاعىنا سىبىرلاعانداي. كىم ءبىلسىن, قازاق ەلىنىڭ ازاتتىق الارىن, استاناسى بوي تۇزەپ, اسقارلارعا قول سوزارىن قۇدايدىڭ ءوزى پولياك جازۋشىسىنىڭ اۋزىنا سالىپ بەرگەن دە شىعار. ول بىزگە بەلگىسىز. بەلگىلىسى – قازاقتىڭ جانىن, قازاقتىڭ مۇڭ-زارىن, ونەرى مەن كيەسىن, تاريحى مەن تاعدىرىن ءبىر كىسىدەي تۇسىنگەن ا.يانۋشكەۆيچتىڭ الاش جۇرتىنا دەگەن شىنايى ادامي سۇيىسپەنشىلىگى عانا. مۇنى ا.يانۋشكەۆيچتىڭ ءوزى دە جاسىرمايدى. ء«…سىرا, مەن بىرتە-بىرتە قازاققا اينالىپ بارا جاتقان سىڭايلىمىن. كيىز ءۇيدىڭ ءوزى مەن ءۇشىن تۋعان ۇيىمدەي بولىپ بارادى», دەيدى پولياك ازاماتى ەندىگى ءبىر سوزىندە. ءسىرا, وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ قازاق دالاسىنا, ەلوردامىزدىڭ قازىرگى اۋماعىنا دەگەن رياسىز سۇيىسپەنشىلىگى وتكەن 90-جىلداردا ەمەس, سوناۋ XVIII عاسىردا باستالىپ كەتكەن سەكىلدى. ەتنوسارالىق تاتۋلىق تا سول كەزەڭدە قالىپتاسا باستاعانى انىق.
«قاراوتكەل – الاشتىڭ ورتاسى»
ەسىلدىڭ بويى ەل استاناسىنا اينالارىنا كامىل سەنگەن, سونى ارمان-مۇرات كورگەن جالعىز پولياك جازۋشىسى ەدى دەسەك, قاتەلەسكەن بولار ەدىك. ماسەلەن, ۇلت كوسەمى ءاليحان بوكەيحان «گريگوري نيكولاەۆيچ پوتانين» اتتى ماقالاسىندا «قازاقتى اۆتونوميا قىلساق, قاراوتكەل – الاشتىڭ ورتاسى, سوندا ۋنيۆەرسيتەت سالىپ, قازاقتىڭ ۇل-قىزىن وقىتساق, «قوزى كورپەش – باياندى» شىعارعان شوقان, اباي, احمەت, مىرجاقىپتى تاپقان قازاقتىڭ كىم ەكەنىن ەۋروپا سوندا بىلەر ەدى-اۋ», دەپ كەلەشەككە كەرەمەت ءۇمىت ارتادى. «قاراوتكەل – الاشتىڭ ورتاسى» ەكەنىن اينا-قاتەسىز ايتىپ, حالقىمىزدىڭ جارقىن بولاشاعى, الەمگە تانىمالدىلىعى وسى ولكەدە وركەن جايارىنا بەك سەنەدى. وكىنىشتىسى سول, الاش ارىسى بۇگىنگى ۇرپاققا بۇيىرعان باقىتتى كوزبەن كورىپ, جۇرەكپەن سەزىنە العان جوق. ول ءۇشىن استانا – ارمان, بوستاندىق – اتپاي-اق قويعان بوزالا تاڭ قالپىندا قالا بەردى. ارماندا كەتتى اسىل ەر.
ەسەسىنە, ەگەمەن ەلدىڭ استاناسىن ايقىنداۋ باقىتى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ماڭدايىنا جازىلدى. «جاڭا استاناعا كوشۋ جانە ونى سالۋ تۋرالى وي مەندە ەرتەرەكتە, سوناۋ الىستاعى – 1992 جىلى تۋعان ەدى, بىراق مەن ول كەزدە مۇنى اۋزىمنان شىعارمادىم, ويتكەنى قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسى ويلاعاندى ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرمەدى», دەي كەلە تۇڭعىش پرەزيدەنت: «1992 جىلى, قازاقستاننىڭ پرەزيدەنتتىگىنە بۇكىل حالىق بولىپ سايلانعاننان كەيىن مەن اقمولاعا كەلدىم. ەسىلدەن كولدەنەڭ تارتىلعان ەسكى كوپىردىڭ ورتاسىندا تۇرىپ, وزەنگە قارادىم. ماعان قالانىڭ ورتاسىندا وزەن اعىپ جاتقان بولسا, قاشاندا سول ۇنايتىن. وزەن قالاعا ەرەكشە ءبىر كورىك بەرەدى, مارتەبەسىن كوتەرەدى. مىسالى, بىزدە جايىقتىڭ بويىندا اتىراۋ, سىرداريانىڭ بويىندا قىزىلوردا, توبىلدىڭ بويىندا قوستاناي, ەرتىستىڭ بويىندا سەمەي مەن كەرەكۋ ورنالاسقان. ال الەمدە قانشاما استانالار ىلعي وزەن جاعاسىنا سالىنعان! سانكت-پەتەربۋرگ – نەۆادا, ماسكەۋ – ءوزى اتتاس وزەندە, پاريج – سەنادا, لوندون – تەمزادا تۇر. ونىڭ ۇستىنە اقمولا قازاقستان مەن بۇكىل ەۋرازيانىڭ ورتالىعىنا ورنالاسقان», دەپ ءوز ويىن تۇيىندەيدى.
تاريحي شەشىم وسىلاي قابىلدانعان بولاتىن. دەگەنمەن, ەلوردانى تەك مەملەكەتتىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق ورتالىعى عانا دەسەك, قاتەلەسكەن بولار ەدىك. سەبەبى بۇگىنگى نۇر-سۇلتان ەڭ اۋەلى ءتۇرلى ەتنوستاردى ءبىر شاڭىراق استىنا توپتاستىرعان بىرلىكتىڭ بەسىگى, كەلىسىمنىڭ كەرەمەت ۇلگىسى ىسپەتتى. بۇل شاھار ءۇشىن تاتۋلىق پەن ىنتىماق قاشان دا قاستەرلى ۇعىم. بىرلىگى مەن بەرەكەسى جاراسقان باس قالانىڭ الار اسۋى, باعىندىرار بەلەسى بار. الاش توپىراعىندا ءتۇرلى تاريحي سەبەپتەرگە بايلانىستى باس قوسقان كوپتەگەن دياسپورالار بۇگىندە ءدىنى مەن دىلىنە, ءتۇرى مەن تۇسىنە قاراماستان, ورتاق وتانىمىزدىڭ شىنايى پاتريوتتارىنا اينالدى. نۇر-سۇلتاندا دۇنيە ءجۇزىنىڭ ءتۇرلى كونفەسسيالارىنىڭ كوشباسشىلارى باس قوسىپ, جاھاندىق ماڭىزى بار ماسەلەلەردىڭ ءتۇيىنىن تارقاتادى. شاھاردىڭ ارازداسقاندى تابىستىرىپ, ءبىر-بىرىنە قاباق شىتقانداردىڭ جۇزىنە جىلىلىق ۇيالاتاتىن, ورتاق شەشىم تاۋىپ, كەلىسىمگە كەلۋگە جەتەلەيتىن مامىلەگەرلىك قىرى دا الەمگە ءماشھۇر.
ءيا, ەلوردا تورىندە تۇرعىنداردىڭ ەتنوستىق نەمەسە ءدىني كوزقاراسىنا قاراماستان, ىنتىماقتاستىق, مەيىرىمدىلىك پەن قايىرىمدىلىق سياقتى شىنايى ادامي قۇندىلىقتار سالتانات قۇرىپ كەلەدى. سوندىقتان كوپەتنوستى جانەكوپكونفەسسيالى قالامىزدىڭ بالتالاسا بۇتارلانبايتىن بىرلىگىنىڭ ارقاسىندا نۇر-سۇلتان تاتۋلىق پەن ىنتىماقتىڭ الىپ تۇعىرىنا اينالدى. مۇنداعى باستى قاعيدات – تۇرعىنداردىڭ تاتۋلىعى, ادامداردىڭ بىرلىگى. ونى ساقتاپ, ودان ءارى نىعايتا ءتۇسۋ – ءار تۇرعىننىڭ, ءار وتانداسىمىزدىڭ, ءار مەيماننىڭ قاستەرلى پارىزى.
بۇگىندە بىرلىك پەن كەلىسىمنىڭ التىن ۇياسىنا اينالعان اياۋلى شاھاردىڭ اجارىن, ءمانى مەن ماڭىزىن جاھان جۇرتى جاقسى بىلەدى. «ەلۋ جىلدا ەل جاڭا» دەيدى دانا حالقىمىز. وسىناۋ شيرەك عاسىرعا جەتەر-جەتپەس ۋاقىتتا ەلوردا اۋىزبىرشىلىگى جاراسقان, الاۋىزدىقتان ادا الىپ شاھار بولىپ شىعا كەلدى. ءبىر كەزدەرى اتا-باباسى كۇشتەپ قونىستاندىرىلعان ەتنوستاردىڭ بۇگىنگى ۇرپاعى قازاقستاندى قاراشاڭىراعى, ءوز وتانى دەپ بىلەدى.
ىرىس الدى – ىنتىماق
ارينە, ىنتىماعى جاراسقان ەلدىڭ دە, ەلوردانىڭ دا بۇگىنگى اۋىزبىرشىلىگىن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنسىز كوزگە ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. 1995 جىلعى 1 ناۋرىزدا قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىمەن قۇرىلعان مەملەكەت باسشىسى جانىنداعى كونسۋلتاتيۆتى-كەڭەسشى ورگان وسى كۇنى بىرلىكتىڭ بىرەگەي ينستيتۋتىنا اينالدى. الماتىدا ىرگە قالاپ, الاتاۋدىڭ بوكتەرىندە دانەگى ەگىلگەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى شىن مانىندە ەسىلدىڭ بويىندا ءبۇر جاردى.
ەلباسى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىن قۇرۋ يدەياسىن تۇڭعىش رەت 1992 جىلى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلىنا ارنالعان قازاقستان حالقىنىڭ ءبىرىنشى فورۋمىندا جاريالادى. مۇنداي ينستيتۋتتى قۇرۋ قاجەتتىلىگى ساياسي تۇرعىدان, سونداي-اق جاڭادان قۇرىلعان, تاۋەلسىز, پوليەتنوستى, پوليكونفەسسيالى مەملەكەتتىڭ تۇراقتى دامۋى تۇرعىسىنان تۋىنداعان بولاتىن. اتالعان باستاما مادەنيەتارالىق ديالوگتى نىعايتۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنىڭ نەگىزىن قالاپ, ەتنوسارالىق قاتىناستاردى دامىتۋ ماسەلەلەرىن جوعارى دەڭگەيدە شەشۋگە مۇمكىندىك جاسايتىن الەمدىك تاجىريبەدەگى تىڭ باعىتقا اينالدى.
وسىناۋ شيرەك عاسىردان استام ۋاقىت ارالىعىندا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قارقىندى دامىپ, ەلەۋلى وزگە رىستەردى باستان كەشىردى. ەلباسىنىڭ ەرەن ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا ەتنوسارالىق تولەرانتتىلىق جانە قوعامدىق كەلىسىمنىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسى قالىپتاستى. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ينستيتۋتتىق قۇرىلىمى نىعايىپ, قوعامدى ۇيىستىرۋشى الەۋەتى تولىستى.
«شيرەك عاسىردا اسسامبلەيا كونسۋلتاتيۆتىك-كەڭەسشى ورگاننان پارلامەنتتە وكىلدىگى بار جالپىۇلتتىق ينستيتۋتقا اينالدى. ول ازاماتتىق قوعامعا ءتان امبەباپ قۇرىلىمنىڭ وزىق ۇلگىسىن كورسەتە ءبىلدى. دوستىق, بەيبىتشىلىك, تىنىشتىق پەن سەنىم قوعام ءومىرىنىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالۋىنا ماڭىزدى ۇلەس قوستى», دەيدى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قۇرمەتتى توراعاسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز اتاپ وتكەن وسىناۋ «امبەباپ قۇرىلىمنىڭ وزىق ۇلگىسىنە» بۇگىندە بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى, ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى سياقتى ىرگەلى ۇيىمدار ۇنەمى جوعارى باعا بەرىپ كەلەدى. ەلىمىزدىڭ ۇلتارالىق قاتىناستار مودەلىنە جانە ۇلت بىرلىگىن نىعايتۋعا باعىتتالعان كۇش-جىگەرىمىزگە دۇنيە ءجۇزى تاڭىرقاي قارايدى.
ء«بىز بىرلىك پەن كەلىسىمنىڭ قازاقستاندىق مودەلىنىڭ ينتەگراتسيالىق الەۋەتىن ءتيىمدى ءارى بەلسەندى تۇردە جۇزەگە اسىرۋىمىز كەرەك. قازاقستاننىڭ ەتنوستىق جانە مادەني ارالۋاندىعىن باسەكەلىك ارتىقشىلىققا جانە ەلدى دامىتۋدىڭ, تاۋەلسىزدىكتى نىعايتۋدىڭ ءتيىمدى تەتىگىنە اينالدىرۋ جۇمىسىن جالعاستىرۋ قاجەت. تاتۋلىق, كەلىسىم مەن بىرلىك مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ نەگىزگى باعىتى بولىپ قالا بەرەدى. بۇل – ەتنوسارالىق قاتىناستار سالاسىنداعى مىزعىماس ۇستانىم جانە ول وزگەرمەيدى», دەيدى ەلباسى.
ەلباسى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ەل اۋماعىنداعى عانا ەمەس, ەلوردا تورىندەگى قىزمەتىن دە ۇنەمى نازاردا ۇستاپ كەلەدى. ماسەلەن, وتكەن جىلى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ توراعالىعىمەن ونلاي̆ن رەجىمدە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى كەڭەسىنىڭ وتىرىسى ءوتىپ, ەلوردالىق اسسامبلەيانى دامىتۋ باعدارلاماسى قابىلدانعان ەدى. سول جيىن تۋرالى قازاقستان حالقى نۇر-سۇلتان قالالىق اسسامبلەياسىنىڭ توراعاسى, ەلوردا اكىمى التاي كولگىنوۆ الەۋمەتتىك جەلىدە «ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىنا ساي̆كەس 22 ەتنومادەني بىرلەستىكتىڭ باسىن قوسقان ەلوردالىق اسسامبلەيانى دامىتۋ باعدارلاماسىن قابىلدادىق. 47 شىعارماشىلىق ۇجىم جۇمىس ىستەپ كەلەدى. سونىڭ بەسەۋى وتكەن جىلى «حالىقتىق» مارتەبەسىن الدى. الەمدە بولىپ جاتقان وقيعالار مەن پاندەمياعا قاراماستان, اسسامبلەيا مۇشەلەرىنىڭ بەلسەندى جۇمىسى مەن قولداۋى وڭ اسەر بەرۋدە. قحا مۇشەلەرى قاي̆ىرىمدىلىققا بەلسەندى قاتىسادى. مەملەكەت باسشىسى باستاماشىلىق ەتكەن ء«بىز بىرگەمىز!» اكتسياسى اياسىندا 50 ملن تەڭگەدەن استام سوماعا كومەك كورسەتىلدى», دەپ جازدى ا.كولگىنوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى دوستىق ۇي̆ىندە قحا ەرىكتىلەر قوزعالىسى ورتالىعى بار. وسى ورتالىقتىڭ مۇشەلەرى قالا تۇرعىندارىنا تۇراقتى تۇردە كومەك كورسەتىپ كەلەدى. قارتتاردىڭ شارۋاشىلىق جۇمىسىنا قولۇشىن سوزىپ, ازىق-تۇلىك جەتكىزەدى. ال پاندەميا مەن كارانتين كەزىندە قورعانىس قۇرالدارى مەن ماسكا تاسىمالداعان ەكەن. قوعامدىق ورىنداردا ماسكا تاراتىپ, تۇرعىندارعا سانيتاريا نورمالارىن ساقتاۋدىڭ قاجەتتىلىگى مەن ماڭىزى تۋرالى ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن دا وسى ورتالىقتىڭ مۇشەلەرى اتقاردى. ءتىپتى گۋمانيتارلىق جۇك تاسىمالداۋ كەزىندە دە ەلىمىزدىڭ وڭىرلەرىنە كومەك كورسەتكەن ەكەن.
سونىمەن قاتار ەلورداداعى دوستىق ءۇي̆ى ەتنومادەني بىرلەستىكتەردى دامىتۋ ءۇشىن كوپفۋنكتسيالى رەسۋرستىق ورتالىققا اي̆نالدى. بازادا «جىر ورتالىعى», «پاراسات» قاي̆ىرىمدىلىق قىزمەتىن ۇي̆لەستىرۋ ورتالىقتارى, «انالار اماناتى» قولونەر شىعارماشىلىعى ورتالىعى, جاستارعا ارنالعان كوۆوركينگ-ورتالىق جۇمىس ىستەي̆دى. سونداي̆-اق مەملەكەتتىك ءتىلدى, مادەنيەتتى, ءداستۇردى ۇي̆رەنۋگە جاعداي̆ جاساۋعا ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى. بۇگىندە قحا جانىندا 12 ەتنولينگۆيستيكالىق مەكتەپ جۇمىس ىستەي̆دى. وندا 600-دەن استام وقۋشى وقيدى. ورتاق قۇندىلىقتارىمىزدى ىلگەرىلەتۋ جونىندەگى بەلسەندى جۇمىسى ارقىلى قالالىق اسسامبلەيا مۇشەلەرى كۇن ساي̆ىن حالىق بىرلىگىن كورسەتىپ كەلەدى.
ءدىنى بولەك, تىلەگى ءبىر
جاھاندا ىنتىماقتىڭ ۇيىتقىسى, بەرەكە مەن بىرلىكتىڭ شالقار شاڭىراعى سانالاتىن نۇر-سۇلتان قالاسى كوپەتنوستى عانا ەمەس, كوپكونفەسسيالى ەلوردا ەكەنىن اقيقات. سونىڭ جارقىن دالەلى رەتىندە 2001 جىلى سول كەزدەگى ريم پاپاسى ءىى يوانن پاۆەلدىڭ مەملەكەتتىك پاستورلىق ساپارى اياسىندا نۇر-سۇلتان قالاسىنا كەلۋى مەن 2003 جىلدان بەرى ەلوردادا ۇيىمداستىرىلىپ كەلە جاتقان الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزىن ايتۋعا بولادى. مۇنداي باسقوسۋلار ءبىر شاڭىراق استىنا يسلام, حريستيان, بۋدديزم, يۋدايزم, سينتويزم, داوسيزم, يندۋيزم سەكىلدى بىرقاتار دىندەر مەن ءارتۇرلى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ باسشىلارىن بىرىكتىرەدى.
ء«دىن – قوعامدىق سانا نەگىزدەرىنىڭ ءبىرى, ادامزات بالاسىنىڭ اجىراماس بولىگى. سول سەبەپتى, دىنگە دەگەن ىقىلاس, وسى سالاداعى قىزمەتكە دەگەن قىزىعۋشىلىق ارقاشان جوعارى. ءبىزدىڭ قازىرگى مىندەتتەرىمىزدىڭ ءبىرى وسى سالاداعى زاڭ نورمالارىنىڭ بۇزىلماۋىن, ءداستۇرلى ەمەس ءدىني اعىمدارعا ادامداردىڭ كىرىپ كەتپەۋىن قاداعالاپ, مونيتورينگ جۇرگىزۋ. ەلوردامىزدا ءدىن ىستەرى جونىندەگى باسقارماعا قاراستى دىندەردى زەرتتەۋ ورتالىعى جۇمىس ىستەيدى. ورتالىقتىڭ قىزمەتى ەلورداداعى ءدىن ماسەلەلەرىن, ءدىني بىرلەستىكتەر قىزمەتىن, ءدىني ءبىلىم بەرۋدى, ءدىني احۋالدى زەردەلەۋگە باعىتتالعان. سونىمەن قاتار ورتالىق تاراپىنان جوسپارلى وقىتۋ سەمينارلارى, جاستار مەن ايەلدەر اۋديتورياسىنا قاتىستى ماقساتتى جۇمىستار, ينتەرنەتتەگى ءدىني احۋال مونيتورينگى, ەلوردالىق تۇرعىنداردىڭ ءارتۇرلى ساناتىمەن اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ كەزدەسۋلەرى وتكىزىلەدى», دەيدى نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ ءدىن ىستەرى جونىندەگى باسقارماسىنىڭ باسشىسى نۇرداۋلەت ءالمۇحانوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, جىل باسىنان بەرى ەلوردادا 20 مىڭنان استام ادامعا اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپتى. ء«ارتۇرلى اۋديتوريامەن جۇمىس جۇرگىزۋدىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى مەن قيىندىقتارى بولادى. اپتا سايىن ءارتۇرلى تاقىرىپتارعا تىكەلەي ەفيرلەر جاسايمىز, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى دارىپتەپ, جاستاردىڭ رۋحاني دامۋىنا ۇلەسىمىزدى قوسۋ – باستى ماقساتىمىز. جۇمىس بارىسىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن جىل باسىندا ۇزدىك دەگەن ماماندار قايتا ىرىكتەلىپ, اقپاراتتىق ءتۇسىندىرۋ توبىن جاڭارتتىق. بۇل دا قوعامنىڭ ءدىني ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن جاسالۋدا», دەدى ن.ءالمۇحانوۆ.
ەلوردا ەڭ الدىمەن – ارمان قۋعان جاستاردىڭ شاھارى. سونداقتىن نۇر-سۇلتاندا جاس اۋديتوريانىڭ پايىمى نا, كوزقاراسىنا, دۇنيەتانىمىنا, اسىرەسە, ءدىني كوزقاراسىنا كوپ كوڭىل بولىنەدى. سەبەبى ءدىن – الاۋىزدىقتىڭ ەمەس, اۋىزبىرشىلىكتىڭ قاينار كوزى بولۋى ءتيىس. بۇل رەتتە, باسقارما باسشىسى اتاپ وتكەن دىندەردى زەرتتەۋ ورتالىعى وتكەن جىلى قالاداعى جاستاردىڭ ءدىني كوزقاراستارىن زەردەلەپ, كەشەندى زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزگەن بولاتىن. زەرتتەۋ ناتيجەسى جاستاردىڭ دىنگە دەگەن كوزقاراسى اناعۇرلىم ادال ءارى دىنشىلدىك دەڭگەيى بىرتىندەپ ارتىپ كەلە جاتقانىن ايقىنداپ وتىر.
رەسپوندەنتتەردىڭ باسىم كوپشىلىگى مەملەكەتتىڭ ءدىن ماسەلەسىنە قاتىستى ۇستانعان ساياساتىنا وڭ باعا بەرگەن. سوعان قاراپ, قالا تۇرعىندارىنىڭ دىنارالىق كەلىسىمى مەن وزگە ءدىن وكىلدەرىنە دەگەن تولەرانتتى كوزقاراسى قوعامداعى ىنتىماق پەن بىرلىكتى ساقتاۋدىڭ قوزعاۋشى كۇشى ەكەنىن اڭعارۋعا بولادى. ەل جۇرەگى – ەلوردادان باستاۋ الاتىن جارقىن بولاشاقتىن كەپىلى دە وسى – ساۋاتتى جاستار, سانالى ۇرپاق.