بۇگىندە بانككە قارىزى جوق ادام سيرەك. بانكتەن قارىز الساڭىز, ونى ۋاقتىلى قايتارۋىڭىز كەرەك. ەگەر نەسيەنى مەرزىمىندە وتەمەسەڭىز, وندا ىسىڭىزبەن كوللەكتور اينالىسادى. كوللەكتورلاردىڭ قارىز الۋشىنى ءجيى مازالاۋى, بوپسالاۋى, قورقىتىپ-ۇركىتۋى «اڭىزعا» اينالعالى قاشان؟! بۇل ماسەلە پرەزيدەنتتىڭ دە قۇلاعىنا جەتىپ, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جاقىندا كوللەكتورلىق قىزمەتتى رەتتەۋ تۋرالى زاڭعا قول قويىپ, وندا كوللەكتورلىق اگەنتتىكتەرگە قويىلار تالاپتار قاتاڭداتىلعان ەدى. بىراق سوندا دا ايىلىن جيعان كوللەكتورلار كورىنبەيدى...
قازاقستاندىقتار بانككە
7,1 ترلن تەڭگە قارىز
بەرەشەكتى ءوندىرىپ الۋشى ۇيىمعا وڭكەي «ۇر دا جىقتار» جينالعان با دەرسىڭ: بورىشكەردىڭ مۇلكىن زورلاپ تارتىپ الىپتى; جاعاسىنا جارماسىپتى, كارتانى بۇعاتتايمىن دەپ قورقىتىپتى; سوققىعا جىعىپتى دەگەندى كوپ ەستيسىڭ.
ەلىمىزدە كوللەكتورلاردىڭ ۇزىن-سانى 200-دەن اسادى. الايدا ءبىز حابارلاسقان اگەنتتىك وكىلدەرىنىڭ ءبىرازى قازىر ول مەكەمەدە قىزمەت ەتپەيتىنىن ايتسا, ءبىرشاماسى ەندى عانا تىركەلگەندەرىن العا تارتتى. ال بۇرىننان جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان تىسقاققان اگەنتتىكتەر («ناتسيونالنوە كوللەكتورسكوە اگەنتستۆو» جشس) ساۋالدارىمىزعا جاۋاپ بەرۋدەن باس تارتتى.
رەسمي دەرەك بىلاي دەيدى: ءدال قازىر ەل تۇرعىندارى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەرگە 7,1 ترلن تەڭگە قارىز. دەنى – تۇتىنۋشىلىق نەسيە. شامامەن 600 ملرد تەڭگەسى – يپوتەكالىق زايمدار. بيىل 1 مامىرداعى جاعداي بويىنشا تولەنبەگەنىنە جىلدان اسقان قارىز كولەمى 1 ترلن تەڭگەدەن اسىپ كەتكەن. ارينە, مۇندايدا ءبىرىنشى بولىپ كوللەكتورلاردىڭ بىلەگى تۇرىلەدى. شىندىعىندا ءبىز سولاي ءتۇسىنىپ ۇيرەنگەنبىز. قازاقستان ۇلتتىق كوللەكتورلار پالاتاسىنىڭ توراعاسى نۇربول جاپاروۆتىڭ ايتۋىنشا, كرەديتور مەن كوللەكتورلىق اگەنتتىك اراسىنداعى قۇقىقتىق قاتىناس كەلىسىمشارت جاسالعان سوڭ بارىپ جۇزەگە اسادى. وعان دەيىن اگەنتتىك وكىلى ساۋساعىن دا قيمىلداتۋعا ءتيىس ەمەس.
– ءىس سوتقا دەيىن بارماس بۇرىن بورىشكەر كرەديتورمەن كەلىسىم جۇرگىزۋى كەرەك. ويتكەنى كرەديتور قاجەتتى شارالاردى قولدانۋعا قاۋقارلى. وعان ماسەلەن, تولەم كەستەسىن رەتتەۋ, مەدياتسيا, تولەمدەردى كەيىنگە قالدىرۋ جاتادى. ەڭ الدىمەن كەشىكتىرىلگەن تولەم كۇندەرى ەسەپتەلۋى كەرەك. بانك قارىز الۋشىنىڭ بانكتىك قارىز شارتىنا سايكەس 90 كۇننەن كەيىن, ال جەكە تۇلعانىڭ يپوتەكالىق نەسيەسى بويىنشا 180 كۇننەن كەيىن عانا تالاپ ەتۋ شارالارىن جۇرگىزۋگە قۇقىلى, – دەيدى ن.جاپاروۆ.
كوللەكتورلار بورىشكەردىڭ جەكە ومىرىنە قول سۇعىپ, جەكە دەرەكتەرىن جاريالاماۋى ءتيىس. بورىشكەردى قورقىتىپ-ۇركىتۋ – ولاردىڭ جۇمىسى ەمەس. بىراق اگەنتتىك قىزمەتكەرلەرىنىڭ قۇقايىن كورگەندەردىڭ اڭگىمەسىن تىڭداساق, نەبىر سۇمدىقتىڭ بولىپ جاتقانىن اڭعارامىز. بورىشكەردىڭ تۋىستارىنا, جۇمىس بەرۋشىسىنە حابارلاسىپ قورقىتۋ, شوتىڭدى بۇعاتتاپ تاستايمىز دەپ زارەسىن ۇشىرۋ – ەكى كۇننىڭ بىرىندە ەستيتىن قالىپتى جاعدايعا اينالىپ كەتتى. ناقتى مىسالدىڭ ءبىرى – شىمكەنت تۇرعىنى مەيرامباي ارىسوۆتىڭ باسىنان ءوتىپ جاتىر.
«تۋىستارىڭمەن قوسا سوتتايمىز»
شىمكەنت تۇرعىنى 2012 جىلى Kaspi bank-تەن نەسيە الىپ, الايدا قارجىلىق جاعدايىنىڭ ناشارلاۋىنا بايلانىستى ونى تولەي الماي قالعان. مامىردىڭ سوڭىندا تەلەفون سوعىپ, ءوزىن تەرگەۋشى عاني دەپ تانىستىرعان ازامات «سىزگە قاتىستى قىلمىستىق ءىس قوزعاپ جاتىرمىن! كرەديتتى تولەۋگە ءبىر كۇن ۋاقىت بەرەمىن, ەگەر تولەمەسەڭىز سوتتاتىپ جىبەرەمىن» دەپتى. ءدال بۇلاي دوق كورسەتۋدى بىرنەشە كۇن قايتالاعان. ماۋسىمنىڭ باسىندا ءوزىن «تەرگەۋشى سامات كەنجەگاليەۆيچ بولامىن» دەپ تانىستىرعان ازامات تا «تەرگەۋشى عانيدىڭ» ءسوزىن قايتالايدى. اراعا تاۋلىك سالىپ, بورىشكەرگە ەلوردادان سارىارقا اۋداندىق پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ تەرگەۋشىسى, پوليتسيا مايورى ءاليحان اسانوۆ حابارلاسادى. مۇنىڭ قۇقايى الدىڭعىلاردان دا سوراقى بولىپ شىققان. «وزىڭىزبەن قوسا كەلىنىڭىز بەن قارىنداسىڭىزدى دا باس بوستاندىعىنان ايىرامىز» دەپتى. بۇل دەرەكتىڭ بارلىعى ارىسوۆتىڭ باس پروكۋرورعا جازعان ارىزىندا كورسەتىلگەن.
جاقىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بانكتىك, ميكروقارجىلىق جانە كوللەكتورلىق قىزمەتتى رەتتەۋ تۋرالى زاڭعا قول قويعانى, وندا كوللەكتورلىق اگەنتتىكتەرگە قويىلار تالاپتاردىڭ قاتاڭداتىلعانى بەلگىلى. زاڭ بويىنشا كوللەكتورلىق اگەنتتىكتەر تومەنگى جارعىلىق كاپيتال قالىپتاستىرۋى ءتيىس. زاڭ بەكىتكەن قاتاڭ تالاپتار مىناداي: كوللەكتورلىق اگەنتتىكتە تىركەلمەگەن تەلەفون نومىرلەرى نەمەسە باسقا ادامداردىڭ تەلەفون نومىرلەرى ارقىلى بورىشكەرگە قوڭىراۋ شالۋعا بولمايدى; بورىشكەرمەن ءوزارا ءىس-ارەكەت جاساۋ پروتسەسىن بەينە-اۋديو تاسپاعا جازۋعا مىندەتتى. ءوز كەزەگىندە بەينە-اۋديو تاسپاعا جازۋدى بورىشكەردىڭ ءوزى دە ىستەۋگە قۇقىلى; كوللەكتوردىڭ ءۇشىنشى تۇلعالارمەن, ونىڭ ىشىندە بورىشكەردىڭ جۇمىس بەرۋشىسىمەن بايلانىسقا شىعۋىنا تىيىم سالىنادى.
بىراق كوللەكتورلاردىڭ جاڭا زاڭعا دا پىسقىرا قويار نيەتى بايقالمايدى. مۇنى بىزگە نارىقتا جۇمىس ىستەگەنىنە 13 جىلدان اسقان, وسى ۋاقىت ىشىندە 6 793 ادامنىڭ تاعدىرىنا اراشا تۇسكەن, 3,9 ملرد تەڭگە قارىزدى جويعان «ماديار» زاڭ كەڭسەسىنىڭ ديرەكتورى ايقوجا داۋلەتياروۆ ايتىپ بەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, كوللەكتورلار وزدەرىن بىرەسە تەرگەۋشى, بىرەسە پروكۋرور دەپ تانىستىرۋعا قۇمار.
– سونداي كوللەكتورلىق اگەنتتىك باسشىلارىنىڭ ءبىرى الدىما كەلىپ, ارىزىمدى (بورىشكەرگە قاتىستى) قايتىپ الۋىمدى سۇرادى. مەن بىردەن باس تارتتىم. سوسىن باستىعىنىڭ كوزىنشە قىزمەتكەرىنە حابارلاستىم. ء«سىز كىم بولاسىز؟» دەسەم, «مەن جوعارعى پالاتادا تەرگەۋشىمىن» دەيدى. قازاقستاندا جوعارعى سوت دەگەن بار, جوعارعى پالاتا دەگەن ورگان جوق. كىمدى الداپ تۇرسىڭ دەدىم. سوندا دا ءسىزدىڭ نە شارۋاڭىز بار دەپ ماعان جەڭىستىك بەرمەدى. «مىنە, كوردىڭىز بە قىزمەتكەرىڭىزدىڭ قالاي سويلەپ تۇرعانىن؟» دەدىم باستىعىنا. كوللەكتورلىق اگەنتتىكتەردىڭ ءبىرازىنا ءتان نارسە – بۇرىن قۇقىق قورعاۋ سالاسىندا جۇمىس ىستەگەن, ەپتەپ پوليتسيا, تەرگەۋشى بولعان, بىراق جارىتىپ جۇمىس ىستەي الماعان ادامداردى جۇمىسقا قابىلدايدى. ولار كەلەدى دە ورگاندا ىستەي الماعان ارەكەتىن مۇندا ىستەپ, بورىشكەرگە سوتتاتامىن دا سوتتاتامىن دەپ دىگەرلەيدى. قىلمىستىق ءىس قوزعاۋ تۋرالى ادەمى سوزدەردى دە سول جاقتان ۇيرەنىپ العان. ءتىپتى توبەسىنە ورگاننىڭ رەسمي بلانكاسىن قويىپ الىپ, قاعاز دا دايىندايدى. بورىشكەردىڭ تۋعان-تۋىستارىنىڭ تەلەفوندارىن بۇرىننان وزدەرى بىلەتىن دەرەكتەر بازاسىنان جۇكتەيدى نەمەسە تانىستارى ارقىلى تاۋىپ الادى, – دەيدى ا.داۋلەتياروۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, كوللەكتورلار ءاربىر 3 نەمەسە 6 اي سايىن ۇيالى بايلانىس وپەراتورلارىنان تەلەفون نومىرلەردى ساتىپ الۋ ارقىلى ءوزى ىزدەگەن بورىشكەردىڭ اينالاسىنداعى ادامدارعا ەركىن قوڭىراۋ شالادى.
– سوت, پروكۋراتۋرا, تەرگەۋ, كەدەن جانە سالىق ورگاندارى عانا شوتتى بۇعاتتاي الادى. كوللەكتورلار, ادۆوكاتتار, زاڭگەرلەردە مۇنداي وكىلەتتىلىك جوق. بورىشكەرگە «كوشەدە جۇرگەن ۋچاستكوۆىي, جول پوليتسياسى ءسىزدىڭ شوتتى بۇعاتتاي الا ما؟» دەسەڭ, «جوق» دەيدى. «وندا نەگە كوللەكتورعا سەنەسىز» دەسەم, «ول مەنى قورقىتتى عوي» دەيدى. بارىپتى دا, قولحات جازىپتى. وندا «قارىزىڭىز قۇتتى بولسىن» دەيمىن. كوردىڭىز بە, ادامداردىڭ قۇقىقتىق, قارجىلىق ساۋاتتىلىعىنىڭ تومەن بولۋى دا كوللەكتورلاردى ەسىرتىپ تۇر. كوللەكتور حابارلاسقان كەزدە «سەنىڭ ماعان قوڭىراۋ شالۋعا قۇقىڭ جوق, كەلىسىمشارتتى بانكپەن جاسادىم» دەپ ايتۋ كەرەك. «ال ەگەر ءسىز بانكتەن كليەنتتەردى ساتىپ العان بولساڭىز, حابارلاما قاعاز جىبەرۋىڭىز كەرەك» دەۋ كەرەك, – دەيدى زاڭگەر.
قازاقستاننىڭ ۇلتتىق كوللەكتورلار پالاتاسىنىڭ رەسپۋبليكالىق جوباسى – Stop-Collector كەڭەسىنىڭ جازۋىنشا, كوللەكتورمەن سويلەسۋدەن قاشۋدىڭ ەش ءمانى جوق, كەرىسىنشە ءوز جاعدايىڭىزدى ناشارلاتا تۇسەسىز.
«قوڭىراۋ شالۋشىنىڭ تولىق اتى-ءجونىن, لاۋازىمىن جانە ول وكىلدىك ەتىپ وتىرعان اگەنتتىكتىڭ اتاۋىن ءبىلىپ, جازىپ الىڭىز. كرەديت بويىنشا ايىنا شىنىمەن دە تولەي الاتىن سوماڭىزدى ۇسىنىڭىز. كرەديتور ءسىزدىڭ قارىزىڭىزدى كوللەكتورلاردىڭ جۇمىسىنا بەرگەن كەزدە نەمەسە كوللەكتورلىق اگەنتتىك ءسىزدىڭ مەرزىمى وتكەن بەرەشەگىڭىزدى ساتىپ الىپ, كرەديتور بولعان كەزدە ول بورىشكەرگە تەلەفون قوڭىراۋلارىنا, جەكە كەزدەسۋلەرگە, داۋىستىق, جازباشا جانە باسقا دا حابارلامالار جىبەرۋگە قۇقىلى. كوللەكتورلىق اگەنتتىكتىڭ بورىشكەرمەن تەلەفون ارقىلى سويلەسۋى جۇمىس كۇندەرى ساعات 8.00-دەن 21.00-گە دەيىنگى كەزەڭدە ءۇش رەتتەن اسپاۋى ءتيىس» دەلىنەدى Stop-Collector حابارلاماسىندا.
كوللەكتورلار تاعى نە ىستەي المايدى؟ بورىشكەرگە قوڭىراۋ شالعان كەزدە مەكەمە مەكەنجايى مەن ەسەپتىك تىركەۋ ءنومىرىن حابارلاپ بارىپ, نەگىزگى شارۋاعا كوشۋى ءتيىس. ولار بورىشكەرمەن جۇمىس كۇندەرى تاڭعى ساعات 8-دەن كەشكى 21.00-گە دەيىن عانا تەلەفونمەن سويلەسۋگە قۇقىلى. وسى ۋاقىتتان تىس مازالاۋعا ءتيىس ەمەس.
زاڭگەرلەردىڭ ايتۋىنشا, بورىشكەرلەر كوبىنە «اليانس بانكتەن» 2005-2013 جىلدارى الىنىپ, تولەنبەي قالعان كەپىلسىز كرەديتتەرىنىڭ داۋ-دامايى بويىنشا جۇگىنەدى ەكەن. بانك 2011-2014 جانە 2015-2018 جىلدارى كوللەكتورلىق اگەنتتىكتەرگە 3 جىلدىڭ ىشىندە كەپىلسىز كرەديتتەردى ءوندىرۋ تۋرالى بانكپەن جاسالعان كەلىسىمشارت بويىنشا تالاپ ەتۋ قۇقىعىن تولىعىمەن ساتىپ جىبەرگەن. ياعني ماسەلەلى كرەديتتەر بانك بالانسىنان شىعارىلعان.
كوللەكتورلار ازاماتتاردىڭ قۇقىقتىق, قارجىلىق ساۋاتتىلىعىنىڭ تومەندىگىن پايدالانۋ ارقىلى زاڭسىز ارەكەتتەرگە بارىپ وتىر دەپ بايلام جاساۋعا بولا ما؟ بۇل سۇراققا زاڭگەرلەر ء«يا» دەپ جاۋاپ بەرەدى.
– جالعان سوت ورىنداۋشى, سۋديا, حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى جانە پوليتسيا قىزمەتكەرى بولىپ كەپىلسىز العان كرەديتى بويىنشا دۇنيە-مۇلكىن اۋكتسيونعا سالاتىنىن, ءوز اتىندا ءۇي بولسا دا, اتا-اناسىنىڭ ءۇيىن تارتىپ الاتىنىن, تۋىستارىن جۇمىستان شىعارىپ جىبەرەتىنىن, اكىمشىلىك ايىپپۇل سالاتىنىن, قارىزى ءۇشىن تۇرمەگە وتىرعىزاتىنىن ايتادى, «الاياقسىڭ» دەپ ار-نامىسىنا تيەتىن سوزدەر ايتىپ حابارلاسادى جانە ۋاتساپ-نومىرىنە حاتتار جولدايدى. ءۇش جىلدىق تالاپ قويۋ مەرزىمى ءوتىپ كەتكەن قارىزداردى ءتۇرلى ايلا-امالمەن ارباپ نەمەسە قورقىتىپ, قۇقىقتىق ساۋاتسىزدىعىن پايدالانۋ ارقىلى تولەتىپ, قاعازدارىنا قول قويدىرىپ, قارىزدى مويىنداتۋدا. مويىنداتىپ العان سوڭ, ءۇش جىلدىق تالاپ قويۋدىڭ مەرزىمى جاڭارادى. وسى جاعدايدا كوللەكتورلىق اگەنتتىكتەر دەرەۋ سوتقا وڭايلاتىلعان تارتىپپەن (بورىشكەردىڭ قاتىسۋىنسىز قىسقا مەرزىمدە) تالاپ-ارىز جولدايدى. البەتتە, مۇنداي ازاماتتىق ىستەر تالاپكەردىڭ پايداسىنا وندىرىلەدى, – دەيدى «ماديار» زاڭ كەڭسەسىنىڭ مامانى.
ەلەكتروندى ۇكىمەت پورتالىنداعى دەرەككە قاراساق, ءدال قازىر ەلىمىزدە تىركەلگەن كوللەكتورلىق اگەنتتىكتەر سانى 200-دەن اسادى. ەندى 2022 جىلدان باستاپ ولاردىڭ مينيمالدى جارعىلىق كاپيتالى 10 ملن تەڭگەدەن كەم بولماۋى ءتيىس. بۇل بەكەر قويىلعان قۇن ەمەس. قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى وكىلىنىڭ ايتۋىنشا, مينيمالدى سومانى بەلگىلەۋ ءۇشىن نارىققا تالداۋ جاسالعان.
– بۇل كومپانيالار كوللەكتورلىق قىزمەت تۋرالى زاڭناما تالاپتارىن ءجيى بۇزادى. 2021 جىلدىڭ باسىندا جارعىلىق كاپيتالى 500 مىڭ تەڭگەدەن اسپايتىن 175 كوللەكتورلىق اگەنتتىك 492 مىڭ بورىشكەردىڭ قارىزدارىمەن جۇمىس ىستەگەن. بۇل كومپانيالاردىڭ جيىنتىق جارعىلىق كاپيتالى 15,5 ملن تەڭگەنى قۇرايدى, ال قولدانىستاعى قارىز كولەمى 260 ملرد تەڭگە, ياعني جيىنتىق جارعىلىق كاپيتالدان 17 مىڭ ەسە كوپ, – دەيدى ءادىسناما جانە پرۋدەنتسيالىق رەتتەۋ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى داۋرەن سالىمباەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, شاعىن كوللەكتورلىق اگەنتتىكتەردە ءوندىرىپ الۋعا بەرىلەتىن قارىزدىڭ ەداۋىر ۇلعايۋى مينيمالدى جارعىلىق كاپيتالدىڭ بولماۋىمەن جانە ءوندىرىپ الۋعا بەرىلگەن نەسيەلەر كولەمىندە شەكتەۋلەردىڭ بولماۋىمەن بايلانىستى. ال جارعىلىق كاپيتالدىڭ 10 ملن تەڭگە بولۋى ولاردىڭ زاڭ تالاپتارىن ساقتاي وتىرا جۇمىس ىستەۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى.
زاڭ «وسىنداي زاڭ بار» دەپ ايتۋ ءۇشىن جازىلدى ما, الدە كوللەكتورلاردىڭ اسپانداپ كەتكەن امبيتسياسىن باسىپ, بورىشكەرلەر قۇقىعىن قورعاۋ ءۇشىن جازىلدى ما, وعان ۋاقىت تورەشى.