اۆتونەسيەلەۋ باعدارلاماسى اياقتالا ما؟

ۇلتتىق بانكتىڭ حابارلاۋىنشا, باعدارلاماعا قاتىسۋدى توقتاتۋ تۋرالى شەشىم وسى جىل­دىڭ 24 مامىرىندا قابىل­دانعان. باس بانك جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن 2019-2020 جىلدارعا 20 ملرد تەڭگەدەن بولگەن. وسى جىلدىڭ 27 مامىرىنداعى جاعداي بويىنشا 48,8 ملرد تەڭگەگە 8 546 نەسيە بەرىلىپتى. مۇنىڭ 8,8 ملرد تەڭگەسى – بۇرىن بەرىلگەن اۆتونەسيەلەردى وتەۋدەن تۇسكەن قارجى.

باعدارلاما وتاندىق وندىرىس­تەن شىققان جەڭىل اۆتوكولىكتى جەكە تۇلعالاردىڭ 4 پايىزدىق مولشەرلەمەمەن ساتىپ الۋىنا مۇمكىندىك بەردى. الايدا جوبا بارىنە بىردەي قولجەتىمدى بولعان جوق. اۋدارىلاتىن قارجىنى سارعايىپ كۇتۋگە تۋرا كەلدى. ال بۇل ارالىقتا كولىك ءۇشىن ۇزىن-سونار كەزەك قالىپتاستى. تيىسىن­شە, ەل ىشىندە باعدارلاما تۋرالى جاعىمسىز پىكىرلەر ايتىلماي قويعان جوق. دەسە دە, قاراپايىم قيسىنعا سالساق, جەڭىلدەتىلگەن دۇنيە ءۇشىن كەزەكتىڭ بولۋى زاڭدىلىق سەكىلدى.

«قازاۆتووندىرىس» قازاق­ستاننىڭ اۆتوموبيل سالاسى كاسىپورىندارى وداعى باس­قار­ما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ارتۋر ميسكارياننىڭ اي­تۋىن­شا, جەڭىلدەتىلگەن اۆتونەسيە بەرۋ باعدارلاماسىنىڭ توقتا­تىلۋى نارىققا بەلگىلى ءبىر دەڭ­گەيدە اسەر ەتكەنىمەن, اناۋ ايت­قانداي ۇلكەن تراگەديا ەمەس. دەگەنمەن, وتاندىق اۆتوپاركتىڭ جاڭار­تىلۋىن تەجەۋى ىقتيمال.

– باعدارلامانى توقتاتۋ نەمەسە قورلاندىرۋدى قىسقارتۋ نارىقتىڭ ءوسۋ قارقىنىنا اسەر ەتەتىنى انىق. بىراق سالدارى جويقىن بولمايدى. وسى ورايدا جاڭا اۆتوكولىكتەر ساتىلىمىنىڭ قازىرگى قارقىنى ەسكى اۆتوپارك پروبلەماسىن شەشۋگە قاۋقارلى ەمەس ەكەنىن ەسكەرگەن ءجون. بۇگىندە ەلدەگى اۆتوكولىكتەردىڭ ورتاشا «جاسى» شامامەن 20 جىلدان جو­عارى. بۇل جول قاۋىپسىزدىگى مەن ەكولوگيا تۇرعىسىنان ماڭىزدى ماسەلە ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ونى شەشۋ ءۇشىن اۆتوپاركتى جاڭارتۋعا بارىنشا كوڭىل ءبولۋ كەرەك. ال باعدارلامانى توقتاتۋ, كەرىسىنشە, اتالعان پروتسەستى باياۋلاتادى, – دەيدى ا.ميسكاريان.

«قازاۆتووندىرىس» وكىلىنىڭ مالىمەتىنشە, سوڭعى ءۇش جىلدا جەڭىلدەتىلگەن اۆتونەسيە بەرۋ باعدارلاماسىنىڭ ۇلەسى وتاندىق اۆتوكولىكتەردىڭ جىل سايىنعى ساتىلىمىنىڭ 12 پايىزىنان اسقان ەمەس. ماسەلەن, بىلتىر ساتىلعان 90 مىڭ كولىكتىڭ 8 مىڭى وسى باعدارلاما بويىنشا وتكىزىلگەن. بۇل جالپى نارىقتىڭ شامامەن 9 پايىزىنا تەڭ. 2018 جىلدان باستاپ ساتىلىم جىلىنا 20-25 پايىزعا ءوسىپ كەلەدى ەكەن.

ا.ميسكارياننىڭ پىكىرىنشە, جەڭىلدەتىلگەن اۆتونەسيە بەرۋ باعدارلاماسىنىڭ كولىك باعا­سىنا تيگىزەر اسەرى شامالى. باعاعا ءبىرىنشى كەزەكتە تەڭگەنىڭ تۇراق­تىلىعى مەن نارىقتاعى باسەكەلەستىكتىڭ اسەرى زور. ال تۇتى­نۋشىلار ءۇشىن جاڭا اۆتو­كولىكتەردىڭ قولجەتىمدىلىگىن شەك­تەيتىنى راس.

– باعدارلاما – اۆتونارىقتاعى ءتيىمدى ءونىم. تۇتىنۋشىلار وسى ونىمنەن ايىرىلىپ قالۋى مۇمكىن. دەمەك, كولىكتەر بۇرىن­عى­داي قولجەتىمدى بولمايدى. ماسە­لەن, جەڭىلدەتىلگەن اۆتونەسيە بەرۋ باعدارلاماسى بويىن­شا كولىك باعاسىنىڭ 10 پايىزىن باستاپقى جارنا رەتىندە تولەۋ كەرەك. باستاپقى جارنانى تابۋ قازىر اسا قيىن ەمەس. وسى تۇرعى­دان العاندا, باعدارلاما – تۇتىنۋشىلار ءۇشىن تاماشا مۇمكىندىك. كورشى ەلدەردىڭ بۇعان ەرەكشە ءمان بەرىپ وتىرعانى دا سوندىقتان. اسىرەسە, مۇنداي قادام پاندەميا جاعدايىندا ءوزىن ءوزى اقتاپ وتىر, – دەيدى ا.ميسكاريان.

EXANTE حالىقارالىق ينۆەس­تي­تسيالىق كومپانياسىنىڭ ساراپشىسى, ەكونوميست اندرەي چەبوتارەۆتىڭ ايتۋىنشا, باسىن اشىپ الاتىن ءبىر ماسەلە بار – جەڭىلدەتىلگەن اۆتونەسيە بەرۋ باعدارلاماسى اياقتالعان جوق.

– باعدارلاما باستاپقىدا رەۆولۆەرلىك تەتىكپەن جۇمىس ىستەدى. ياعني بانكتەر قارىز الۋ­شى­لاردان قايتارىلعان قارا­جاتتى باعدارلامانى ودان ءارى قارجىلاندىرۋعا پايدالاندى. دەمەك, بيىل باعدارلاماعا جا­ڭا­دان قاراجات بولىنبەيدى. ال باعدارلاما جۇمىسىن جالعاستىرا بەرەدى. تەك, نەسيە قارىز الۋشىلاردان قايتارىلعان قارجى ەسەبىنەن عانا بەرىلەدى. ماسەلەن, ۇلتتىق بانك باعدارلاماعا 40 ملرد تەڭگە ءبولدى. الايدا جوبانىڭ اينالىمىندا جۇرگەن قارجى – 48,8 ملرد تەڭگە. «8,8 ملرد تەڭگە قايدان كەلدى؟» دەگەن ساۋال تۋىندايدى. ول ءبىز ايتقان قارىز يەلەرىنىڭ قايتارعان قارجىسى. بانكتەر بۇل اقشانى باسقا ماقساتقا پايدالانا المايدى. تەك وتاندىق اۆتوكولىكتەردى جەڭىلدەتىلگەن شارتتار بويىنشا ساتىپ الۋعا جۇمساۋى قاجەت, – دەيدى اندرەي چەبوتارەۆ.

ەكونوميستىڭ پىكىرىنشە, ۇلت­تىق بانكتىڭ اتالعان باعدار­لاما­دان شىعۋى – نارىق ءۇشىن وڭ بەلگى. ويتكەنى جەڭىلدەتىلگەن اۆتونەسيە بەرۋ, بىرىنشىدەن, نارىقتىق جاعدايدى بۇرمالاسا, ەكىنشىدەن, بانكتەردى نەگىزگى ونىمدەرىنىڭ بىرىنەن ايىرىپ كەلدى.

– باعدارلامانىڭ مىندەتى وتاندىق اۆتوونەركاسىپتى قولداۋ ەدى. قازىرگى ۋاقىتتا بۇل مىندەت ورىندالدى. ەندى نارىقتىق ەكو­نوميكاعا ورالۋ قاجەت. مۇنى دۇرىس قابىلداعان ءجون. بۇدان بىلاي باعدارلاماعا ۇكىمەت پەن «بايتەرەك» ۇلتتىق حولدينگىنىڭ قۇرىلىمدارى جاۋاپتى بولادى. جەڭىلدەتىلگەن اۆتونەسيە بەرۋ باعدارلاماسىنىڭ ەندىگى تاعدىرى دا سولارعا بايلانىستى, – دەيدى ەكونوميست.

قارجى ساراپشىسى راسۋل رىسمامبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەت اۆتووندىرۋشىلەردى ءومىر بويى قۇلاقتان سۇيرەپ, قولداۋ كورسەتۋگە مىندەتتى ەمەس. ۇلتتىق بانك باعدارلاماعا قاتىسۋىن توقتاتۋ تۋرالى شەشىمدى الدە­قاشان قابىلداۋى كەرەك-ءتىن.

– ءبىز قايتا شامالى كەشىگىپ قالعان سەكىلدىمىز. قازاقستان بىرنەشە جىل بويى وتاندىق ون­دىرۋشىلەردى قولداپ كەلدى. اۆتووندىرۋشىلەردى ۇياسىنان ۇشىراتىن ۋاقىت جەتتى. بۇدان بىلاي باعدارلاما ءوزىن ءوزى «اسىراۋى» كەرەك. مەنىڭشە, بۇل اسا ءبىر قيىندىق تۋدىرمايدى. جوبا باسەكەلەستىك ورتاعا شىققان سوڭ, ءبارى رەتتەلەدى دەگەن ويدامىز. مەملەكەت باعدارلامادان ىرگەسىن اۋلاق سالسا, بۇل جوبا تەوريالىق تۇرعىدان قارجى ينستيتۋتتارىن قىزىقتىرۋى مۇمكىن, – دەيدى ر.رىسمامبەتوۆ.

ءبىرىنشى نەسيە بيۋروسىنىڭ ساراپشىلارى نەسيەلەۋ مەن مەم­لەكەتتىك قولداۋ شارالارى ماڭىزدى بولعانىمەن, بۇلار مامىلەلەر سانىنىڭ وسۋىنە سەرپىن بەرمەيدى دەپ سانايدى. كورو­ناۆيرۋسقا دەيىنگى جاعدايمەن سالىستىرعاندا اۆتونەسيەلەۋ قور­جىنىنىڭ ءوسۋ قارقىنى شامالى تومەندەگەنىمەن, جالپى كورسەتكىش جوعارى دەڭگەيدە ساق­تالىپ وتىر. بيۋرو ساراپشىلارى بۇل سەگمەنتتەگى نارىقتىڭ الەۋە­تىن جوعارى باعالاۋدا. ونىڭ ۇستىنە ويىنشىلاردىڭ پوزيتسياسى دا ءالى ناقتى بەلگىلەنبەگەن.

جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرۋ باعدارلاماسىنىڭ 2015 جىلى باستالعانىن ايتتىق. قازاقستان دامۋ بانكىنىڭ مالىمەتىنشە, 2015 جىلدىڭ كوكتەمىنەن باستاپ 2021 جىلعى ءساۋىردىڭ سوڭىنا دەيىن 139,6 ملرد تەڭگەگە 27,5 مىڭ نەسيە بەرىلگەن. بۇل وسى ۋاقىت ارالىعىندا بەرىلگەن اۆتونەسيەلەردىڭ جالپى سانىنىڭ 10,2 پايىزىنا, جالپى سوماسىنىڭ 12,9 پايىزىنا تەڭ.

– قازاقستاندا اۆتونەسيە بەرۋ كولەمى ءوسىپ كەلەدى. سۇرانىس تا ۇلعايۋدا. 2021 جىلعى قاڭتار-ءساۋىر ايلارىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بەرىلگەن قارىز سانى وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 24,3 پايىزعا جوعارى. بۇل ءوز كەزەگىندە نەسيە قورجىنىن وسىرەدى. قازاق­ستان­دىق­تار قولدا بار نەسيەلەردى وتەگەننەن گورى, جاڭا اۆتونەسيە الۋدا بەلسەندىلىك تانىتۋدا. اۆتونەسيەلەۋ قورجىنىنىڭ جالپى كولەمى 12 ايدا 36,5 پايىزعا ارتىپ, 818,1 ملرد تەڭگەگە جەتتى. وڭتۇستىك وڭىرلەردە ءوسۋ قارقىنى جوعارى, ال ەلدىڭ باتىسىنداعى كورسەتكىش باسەڭدەۋ, – دەيدى ءبىرىن­شى نەسيە بيۋروسىنىڭ ساراپشىلارى.

نەسيەنى الۋىن الىپ, وتەي الماي جاتقاندار دا جوق ەمەس. ماسەلەن, 2021 جىلدىڭ 1 مامى­رىنداعى جاعداي بويىنشا مەر­زىمى وتكەن قارىزدار كولەمى 74,2 ملرد تەڭگەنى قۇراعان. بۇل جالپى قارىز كولەمىنىڭ 9,1 پايىزى. ونىڭ ىشىندە مەرزىمى 90 كۇننەن اسىپ كەتكەن قارىز 44,1 ملرد تەڭگەگە نەمەسە 5,4 پايىزعا تەڭ.

قىسقاسى, جەڭىلدەتىلگەن اۆتو- نەسيە بەرۋ باعدارلاماسى ءالى اياقتالعان جوق. بار بولعانى – ۇلتتىق بانك ۇلكەن ويىننان شىقتى. ال باعدارلامانىڭ ەندىگى تاعدىرى – ۇكىمەت پەن «بايتەرەكتىڭ» قولىندا. ولاردىڭ قانداي شەشىم قابىلدايتىنى ءالى بەلگىسىز.