كوپەسكە كومەك كەرەك پە؟

«كەدەرگى جاساماڭىز»

تاريحتى تىم قوپارماي-اق, ءسال ۇڭىلەر بولساق, «مەملەكەت ەكونوميكاعا ارالاسۋى كەرەك» دەگەندى العاش بولىپ مەركانتيليزم جاقتاۋشىلارى ايتا باستاعانىن وقىر ەدىك. يتاليان تىلىنەن اۋدارعاندا – mercante – «ساۋداگەر», «كوپەس» دەگەن ۇعىمدى بەرەدى. وسى باعىتتىڭ كورنەكتى وكىلدەرى ۋيليام ستاففورد پەن توماس مان (اعىلشىن ەكونوميستەرى) ۇلتتىق ونەركاسىپتى قولداۋ, مەملەكەت تابىسىن, ىشكى جانە سىرتقى نارىقتا تاۋار باسەكەلەستىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن مەملەكەت ەكونوميكاعا ارالاسۋى قاجەت دەپ ەسەپتەدى. الگى كولبەر دە وسى باعىتتىڭ بەلسەندى جاقتاۋشىسى بولدى. بىردە ول لەجاندر ەسىمدى كاسىپكەر باستاعان ءبىر توپ ساۋدا وكىلدەرىمەن كەزدەسىپ, «مەملەكەتتەن سەندەرگە قانداي كومەك كەرەك؟» دەپ سۇرايدى.

سوندا لەجاندر جاي عانا: «كە­دەرگى جاساماڭىز», دەپ جاۋاپ بەرىپتى. وسىدان كەيىن-اق «كەدەرگى جاساماڭىز» ءسوزى مەملەكەتتىڭ ەكو­نوميكاعا ارالاسپاۋىن تالاپ ەتە­تىن ەكونوميكالىق ليبەراليزم ۇرا­نىنا اينالىپ شىعا كەلەدى.

سول ۋاقىتتان بەرى جەر-جا­ھاندا مەملەكەت ەكونوميكاعا ارالاسۋى كەرەك پە, جوق پا دەگەن پىكىر­تالاس ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتىر. XX عاسىردىڭ ورتا شەنىندە ەكونوميستەر دجون كەينس پەن فريدريح حايەكتىڭ اراسىندا تارتىس پايدا بولدى. كەينس 1936 جىلى جاريا ەتكەن «جۇمىسپەن قامتۋ, پايىزدار جانە اقشانىڭ جالپى تەورياسى» اتتى كىتابىندا مەملەكەت ەكونوميكاعا بەلسەندى ارالاسۋى كەرەك دەگەن تۇسىنىكتى تارقاتا جازادى. «مەملەكەتتىك باسقارۋ­دىڭ ەڭ ماڭىزدى تۇتقاسى – اقشا. باياۋ بولسا دا تۇراقتى وسەتىن باعا مەن تابىس نارىق اياسىن كەڭەيتەدى, ءوندىرىس كولە­مىن ارتتىرىپ, جۇمىسسىزدىقتى قىسقارتادى» دەپ جازادى. ال حايەكتىڭ پىكىرى وزگەشەلەۋ. ونىڭ ايتۋىنشا, زاماناۋي ەكونوميكا وتە كۇردەلى جانە جىلدام وزگەرەدى. «ەكونوميكانى باسقارۋ ءۇشىن ساتۋشىلار مەن ساتىپ الۋشىلاردىڭ مۇمكىندىكتەرى مەن تىلەكتەرى تۋرالى ۇلكەن كولەمدە اقپارات بولۋى كەرەك. بىراق ونداي اقپاراتتى جيناۋ مۇمكىن ەمەس. مەملەكەتتىڭ نارىقتىق ەكونوميكاعا باسىپ كىرۋى ازاماتتاردىڭ بوستاندىعىن شەكتەيدى» دەپ جازادى اۋستريالىق عالىم.

75-ورىن

مۇناي مەن كومىر – تۇقىمىن ەگىپ شىعارا بەرەتىن ءداندى داقىل ەمەس ەكەنىن باياعىدا-اق بىلگەنبىز. بىلە تۇرا باسقا كاسىپكە مويىن بۇرمادىق. بۇرعىزعان جوق. مەم­لەكەتتىڭ ەناپات اقشاسى قۇيى­لىپ تۇرعان جەردە بيزنەستىڭ وركەن جايا قويۋى, باسەكەلەستىككە بەيىم بو­لۋى نەعايبىل. ءوزىمىز تىككەن ورا­مالعا سۇرتىنە الماي, ءوزىمىز ەككەن جەمىستى قۇشىرلانا جەي الماي وتىر­عانىمىزدىڭ سەبەبى دە وسى.

جاقىندا US News & World Report جاڭارتىلعان رەيتينگ جاريالادى. ول بو­يىنشا قازاقستان كاسىپكەرلىككە قولايلى ەلدەر قاتارىنا جاتپايدى. 78 ەلدىڭ ىشىندە 75-ورىنعا تۇراقتاعان. حالىقارالىق اگەنتتىك ەلدەگى كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋ دەڭگەيىنە 100 ۇپايدىڭ 0,9-ىن عانا قيىپتى. البەتتە, حالىقارالىق رەيتينگ باعالاۋىمەن كەلىسۋ, كەلىسپەۋ – اركىمنىڭ ءوز قۇقىعى. بىزدە كاسىپ­كەرلىك مۇلدە دامىماعان دەۋگە اۋىز بارمايدى. قولداۋ كورسەتىلىپ-اق جاتىر. (بالكىم سول قولداۋ كورسەتىلمەۋ كەرەك پە ەدى دەيسىڭ). قالاي بولعاندا دا رەيتينگتىڭ شىندىقتان قاتتى الىستاپ كەت­پەگەنىن ءىشىمىز سەزەدى. قازبا باي­لىق پەن تاۋ-كەن ءوندىرىسىنىڭ ەش­قاشان توقتامايتىنى بەلگىلى بول­دى. مەيلى, ءبىر تامشى مۇناي قالعانشا, سوڭعى شويىن دوم­نا پەشىنە سالىنعانشا ىزدەي بەرسىن, قازا بەرسىن. بىراق ەكونوميكانىڭ قوزعاۋشى كۇشى – شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك بولاتىنى اقيقاتقا اينالىپ كەلەدى. مەم­لەكەتتىڭ اسىراندى بالاسىنا اينالعان بيزنەس ول ۇدەدەن شىعا الا ما, جوق پا, بۇل ەندى كۇردەلى ماسەلە.

ءبىزدىڭ قازىرگى ەكونوميكالىق ساياساتىمىز دجون كەينس تۇ­جىرىمداماسىمەن ۇيلەسەدى. مەم­­لەكەت 2009 جىلدان بەرى نا­رىققا ارالاستى جانە سودان بەرى ەكونوميكاعا ارزان اقشا بەرۋمەن كەلە جاتىر. ناتيجەسىندە, ۇدايى قىمباتشىلىق پەن جوعارى ينفلياتسيا بيلىك قۇرىپ تۇر. مەم­لەكەت بىرنەشە مەملەكەتتىك باعدارلاما ارقىلى ءتۇرلى جەڭىل­دەتىلگەن نەسيە مەن سۋبسيديالار بەرىپ, بيزنەس پەن بانكتەرگە كو­مەكتەسۋدە.

2017-2021 جىلدارعا ارنالعان اگرو­ونەر­كاسىپتىك كەشەندى دامىتۋ, 2020-2025 جىلدارعا ارنالعان ءبىلىم بەرۋدى جانە عىلىمدى دامىتۋ, 2020-2025 جىلدارعا ارنالعان دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن دامىتۋ مەملەكەتتىك باعدارلامالارى, «تسيفرلى قازاقستان», «نۇرلى جەر», «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2025», ناتيجەلى جۇمىسپەن قام­تۋدى جانە جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدىڭ «ەڭبەك» مەملەكەتتىك باعدار­لاماسى – مەملەكەتتىڭ ءار سالاعا تەرەڭنەن ارالاسىپ كەتكەنىن ايعاقتايتىن جوبالار.

بۇدان بولەك بىرنەشە يپو­تەكالىق باعدارلامالار دا بار­شىلىق. بىرەر اي بۇرىن قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنت­تىگىنىڭ باسشىسى ءمادينا ابىل­قاسىموۆا «7-20-25» جانە «باسپانا-حيت» يپوتەكالىق باع­دارلامالارىنىڭ توقتايتىنىن, ۇلتتىق بانك پەن مەملەكەت­تىڭ ەكونوميكادان بىرتىندەپ ىعىسا باس­تايتىنىن مالىمدەدى. بۇل ارينە, ءبىز ءۇشىن كوپتەن كۇتكەن, دەسە دە توسىن مالىم­دەمە ەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, 2023 جىلدان باس­تاپ ۇلتتىق بانك مەملەكەتتىك باعدار­لامالاردى قارجىلاندىرۋدى توقتاتا باستايدى.

مەملەكەتتىڭ نارىقتان كەتۋى قانداي پايدا اكەلەدى؟

ەكونوميكالىق ساراپشى ايبار ولجاەۆ مەملەكەت نارىقتان جاقىن ارادا كەتپەيتىن بولسا, ونىڭ سوڭى قازىرگىدەن دە قاۋىپتى قۇبىلىسقا اپارىپ سوعادى دەگەن پىكىر ايتادى.

– 2009 جىلدارعا دەيىن بىزدەگى بيزنەستىڭ جاعدايى جاقسى بولدى. دەگەن­مەن بيزنەستە تاۋەكەل مەنەدجمەنتى بولعان جوق. ياعني ولار توتەننەن كەلگەن داع­دارىسقا قالاي قارسى تۇرۋدى بىلمەدى. سول كەزدە مەملەكەت نارىققا كەلدى. قولمەن باسقارۋدى ەنگىزدى. بىراق مەملەكەت ەكونوميكاعا جەدەل كىرىپ, جەدەل شىعىپ كەتۋى كەرەك ەدى. بىزدە ول ۇدە­رىس ونداعان جىلدارعا سوزىلىپ كەتتى. مەم­لەكەت ەكونوميكادان قازىر كەتپەسە ءتىپتى كەش بولىپ كەتۋى مۇمكىن. ويتكەنى قيسىق ەكونوميكاعا اپارىپ سوقتىرۋى مۇمكىن قۇبىلىستار بار, – دەيدى.

ونىڭ ايتۋىنشا, بانكتەردە اقشا بارشىلىق. بىراق بيزنەس ونى العىسى كەلمەيدى. سەبەبى مولشەرلەمەسى جوعارى.

– نەگىزى مەملەكەت بەلگىلەگەن بازالىق ستاۆكا بولادى. نارىق سول بازالىق ستاۆكا توڭىرەگىندە, ودان جوعارى ەتىپ نەسيەلەر بەرەدى. سول كەزدە قارجى سالاسىن­داعى نارىق زاڭدىلىقتارى جۇمىس ىستەيتىن بولادى. ال بىزدە بيزنەس­تە بولسىن, تۇرعىن ءۇي سالاسىندا بولسىن سۋبسيديالىق, نەسيەلىك باعدارلامالار كوپ. سولار نارىقتى قيسايتىپ جىبەردى. بيزنەس نارىق تالاپتارىنا ساي نەسيە الا المايدى, ويتكەنى مەملەكەتتىڭ ودان تومەن جەڭىلدەتىلگەن نەسيەلەرى بار. سونى الۋى كەرەك. قازىر ءبارىمىز جەڭىلدەتىلگەن نەسيەگە قۇمار بولىپ الدىق. ەگەر بۇل پروتسەسس جالعاسا بەرەتىن بولسا, بيۋدجەت­كە سالماق تۇسە بەرەدى. مەملەكەت قازىر نارىقتان كەتپەيتىن بولسا كەيىن ءبىزدىڭ ەكونوميكا مۇلدەم باسەكەگە قابىلەتسىز بولىپ قالادى. جەكە سەكتور بىلتىرعى داعدارىستان ساباق الۋى كەرەك. 2009 جىلعى داعدارىسقا تاۋەكەل مەنەدجمەنتىنسىز كىرگەن بيزنەس سودان بەرى وزدەرىنىڭ تاۋەكەل مەنەدجمەنتىن قالىپتاستىرا الدى دەپ ويلايمىن, – دەيدى ا.ولجاەۆ.

قازاقستان قارجىگەرلەر قاۋىم­داس­تىعىنىڭ ساراپشىلارى سوڭعى جىلدار­داعى قارقىندى نەسيەلەۋ قوسىمشا تاۋەكەل تۋدىرادى, سون­دىقتان مەملەكەتتىڭ نارىقتان شىعۋى جاعدايدى رەتتەيدى دەيدى. ساراپشى ارمان بەيسەمباەۆ ەگەر مەملەكەت نارىقتان كەتسە, ەكىنشى دەڭ­­گەيلى بانكتەردىڭ نارىقتىق ستاۆكا بويىن­شا يپوتەكا ۇسىنۋى تۋرا كەلمەك. ال ول قازىرگىدەن دە جوعارى بولماق دەگەن كوزقاراستا.

«مەملەكەتتىك باعدارلامالار توقتاعان سوڭ ستاۆكالار قازىرگىدەن دە جوعارى وسە باستايدى. بانكتەر مەملەكەتتىك اقشانى الۋدى دو­عارىپ, ءوز اقشاسىن بەرەتىن بول­عان سوڭ يپوتەكانى بەرۋ ەرەجەسى دە وزگەرەدى. بانكتەر كليەنتتەرگە تىم قاتاڭ تالاپتار قويادى, ىرىكتەۋ اسا مۇقيات جۇر­گىزىلەدى. تيىسىنشە, يپوتەكالىق نەسيە بو­يىنشا ءوتى­نىمدى كەرى قايتارۋ كوبەيەدى» دەپ بولجايدى ا.بەيسەمباەۆ.

ەكونوميست ماقسات حالىق بولسا, بۇل بولجامدى تەرىسكە شىعارادى. مەملەكەتتىك باعدارلامالار توقتاي سالىسىمەن العاشقى مەزەتتە وسىنداي لاپ ەتكەن بۇرقاسىن تۋى مۇمكىن-اق. الايدا كەيىن ءبارى ءبىر ىزگە تۇسەدى دەپ سانايدى.

– ەگەر ۇلتتىق بانك ينفليا­تسيالىق تارگەتتەۋ ساياساتىن جۇر­گىزە السا, ۇكىمەت تە سوعان ۇلەس قوسسا, ءوزىمىز تاۋارلار وندىرە باس­تاساق, مىنە سول كەزدە ينفليا­تسيا تومەندەيدى. سىرتقى يمپورتقا سون­داي قاتتى سۇيەنبەگەن سوڭ تەڭگەنىڭ دە قۇنى ارتادى. تەڭگە نىعايعان سوڭ بازالىق ستاۆكا دا قازىرگىدەي 9 بولمايدى, ءتىپتى 5 پايىزعا تۇسەدى. سول كەزدە بارلىق ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردە يپوتەكا 7 پايىزدان بەرىلەتىن بولادى. ويتكەنى نارىقتىق اقشانىڭ قۇنى ارتتى. سوندا ادامدار بايا­عىداي انا باعدارلاما, مىنا باع­دارلاماعا كىرىپ ۇلگەرىپ قالايىن, تانىس تابايىن دەپ تىرىسپاي, ەمىن-ەركىن ءوز تولەم قابىلەتى ارقىلى-اق باس­پانالى بولا باستايدى. بۇل بيزنەس­كە دە جايلى. قازىر بيزنەستىڭ كۇنى جەڭىلدەتىلگەن نەسيەگە قاراپ تۇر. سونىڭ وزىندە مەملەكەت «تولەم قابىلەتىڭ بار ما؟», «تابىسىڭ ءتۇسىپ كەتىپتى», «كەپىلدىككە قوياتىن مۇلكىڭ بار ما؟» دەپ مىڭ سۇراق قويىپ بارىپ بەرەدى. ءتىپتى كوپ جاعدايدا تالاپقا ساي كەلمەيسىڭ دەپ كومەكسىز قالدىرادى. ال بازالىق ستاۆكا ءبىز ايتقان ستسەناري بو­يىنشا ءوربيتىن بولسا, وندا بانكتەر وزدەرى-اق بيزنەسكە ارنالعان نەسيەلەردى تاراتا باستايدى. بازالىق ستاۆكا 9 پايىز بولىپ تۇرعان كەزدە بانك­تەر وزدەرىندەگى ارتىق قاراجاتتى ەكونوميكاعا قۇيۋعا تاۋەكەل ەتپەيدى, – دەدى م.حالىق.

ساراپشىلار سوزىنەن ۇققانىمىز – ەكونوميكاعا ارزان اقشانىڭ كوپتەپ كەلۋى ينفلياتسيانىڭ ودان ءارى باۋىرىن جازىپ شابۋىنا جاعداي جاسايدى. مەملەكەت اقشاسى كەلۋىن توقتاتپاسا قىمباتشىلىقتى اۋىزدىقتاۋ ءتىپتى مۇمكىن بولماي قالادى. بۇل ءوز كەزەگىندە باسە­كەلەس­تىكتى دە ولتىرەتىن اياۋسىز نۇسقا.

– قازىر بىزدە مەملەكەتتىك كاپيتاليزم دەگەن ۇعىم بار. ول نارىقتىق كلاسسيكالىق ەكونوميكاعا قايشى كەلەدى. ازاماتتار نارىقتىق ۇس­تانىمدارمەن پايدا تاۋىپ, ودان مەملەكەتكە سالىق تولەپ, جينالعان اقشانى الەۋمەتتىك سالاعا جەگىپ قوياتىن ۇستانىمى جالعاسا بەرسە, ءبارىمىز جينالىپ ۇلتتىق قوردىڭ بەتىنە قاراپ وتىراتىن بولامىز. وسى جىلعى ترانسفەرتتەر ۇلتتىق قورعا بيىل تۇسكەن تۇسىمدەردىڭ ءبارىن جەپ قويدى. 96 پايىز. قور باسقا ۇستانىممەن قۇرىلعان بولاتىن. ول مۇنايدان تۇسكەن اقشانى ەكونوميكاعا تىكەلەي كەلۋدەن ساق­تاۋى كەرەك ەدى. تۇسكەن كوپ اق­شانى قازىر سالىپ جىبەرسە, ول ەكو­نوميكانى قىزدىرىپ, ينفلياتسيانى ءوسىرىپ جىبەرەدى. سوندىقتان قورداعى اقشا قيىن-قىستاۋ كەزدە عانا شىعۋى قاجەت بولعان. بيزنەس ءبارىبىر وزىنە مەملەكەتتىڭ اقشا بەرەتىنىن بىلگەننەن كەيىن ءتيىمدى, پايدالى جۇمىس ىستەيىن دەپ ىنتالانبايدى. فەرمەر ءۇشىن مالىن ءوسىرىپ ساتقاننان گورى, مالدىڭ باعاسىن قاعازدا كورسەتىپ سول ءۇشىن سۋبسيديا العان ءتيىمدى. كاسىپكەر دە مەملەكەتتىڭ بەرگەن اقشاسىن جاراتىپ, ساۋداسىن جاساپ وتىرا بەرگەندى ءجون كورەدى. مەملەكەتتىك كاپيتاليزم بىزدەگى تيىمدىلىك موتيۆاتسياسىن جوعالتىپ جىبەردى, – دەيدى ا.ولجاەۆ.

مەملەكەت نارىقتان كەتكەن سوڭ نە بولادى؟

ەكونوميست مۇرات تەمىرحا­نوۆتىڭ پايىمداۋىنشا, مەملەكەت نارىقتان كەتكەن سوڭ ەكى-ءۇش جىلداي قيىندىق بولادى. سول ەكى-ءۇش جىلدا نارىق توقىراپ, باسپانا باعاسى تومەندەيدى. كەيىن نارىق ءبىر قالىپقا ءتۇسىپ, ءوز زاڭدىلىعىنا سايكەس سۇرانىس پەن ۇسىنىسقا نەگىزدەلگەن مەحانيزم اياسىندا داميدى.

– بىزدە يپوتەكالىق ينفرا­قۇرىلىم, بەرۋ پروتسەستەرى جول­عا قويىلعان. مەملەكەتتىك باع­دارلامانىڭ دا ماقساتى بارلىق ين­فراقۇرىلىم مەن پروتسەستەردى جولعا قويىپ بەرۋ بولاتىن. بانكتەر بازالىق ستاۆكادان تومەن بەرە المايدى. ولاي ەتسە وزدەرىنە پايدا تۇسپەي قالادى. مەنىڭشە, ءبىزدىڭ بانكتەر پروتسەستەرىن وڭتايلاندىرىپ, تابەتتەرىن تەجەي السا بازالىق ستاۆكانىڭ ۇستىنە تاعى 3 پايىزداي قوسىپ بەرە الادى, – دەيدى ا.ولجاەۆ.

دەمەك مەملەكەتتىڭ ارالاسۋىنسىز بانك­تەر باسپانا نارىعىن جانداندىرا الا ما, باعدارلاما جاساپ, اقشا بولۋ­گە قاۋقارلى ما دەگەن كۇمانعا ورىن قال­ماۋى ءتيىس. «بانكتەردە اقشا ماسساسى كوپ, وتىمدىلىك بار, سوندىقتان يپوتەكا نارى­عىنا شىعۋعا مۇمكىندىگى مول» دەپ قورى­تادى ءسوزىن ساراپشى. ول مەملەكەت قازىر­گىدەي ارزان اقشا بەرگەنشە, قارىز الۋ­شىعا تىكەلەي باعىتتالعان اتاۋلى كومەكتى دامىتقانى وڭتايلى دەپ ويلايدى.

«ماسەلەن, يپوتەكا سوماسىنىڭ 10-12 پايىزىن مەملەكەت وتەپ بەرەدى دەگەن سياقتى. ياعني ونداي جاعدايدا ادام ءوزى نارىققا ارالاسىپ, ارزان يپوتەكا ىزدەيدى. بۇرىنعىداي شەنەۋنىك (مەملەكەت) ەمەس, قۇرىلىس سالۋشى مەن ورنالاسقان جەردى ءوزى تاڭدايدى. ءسويتىپ, نارىقتىق مەحانيزم جۇمىس ىستەي باستايدى. تيىسىنشە قۇرىلىس كومپانيالارى اراسىندا دا باسەكەلەستىك ارتادى. بۇل ءارى قاراي باسپانا باعاسىنىڭ تومەندەۋىنە الىپ كەلەدى» دەيدى ساراپشى.

حالىقارالىق ۇيىمدار دا قولدامايدى

قازاقستان بيلىگىنىڭ ەكونو­ميكاعا تىم قۇمارتىپ الۋى حا­لىق­ارالىق ۇيىمدار نازارىن دا اۋداردى. وسىدان ءۇش جىل بۇرىن دۇنيەجۇزىلىك بانك مينيستر­لىكتەردىڭ كاسىپورىندار مەن ۇيىمداردى ءوز مەنشىگى ساناۋى – باسەكەلەستىكتى جويدى جانە مۇنايعا دەگەن تاۋەلدىلىكتەن ارىلۋعا كەدەرگى كەلتىردى دەپ جاريالادى.

دب-نىڭ ورتالىق ازيا بو­يىنشا جەتەكشى ەكونوميسى حۋليو رەۆيللانىڭ ايتۋىنشا, قازاق­ستاندىق ەكونوميكاداعى مەملەكەت ۇلەسى 2013 جىلدان بەرى ەرەكشە جىلدامدىقپەن ءوسىپ كەلەدى. «مەملەكەت اقشاسىنا كاسىپ ىستەپ ۇيرەنگەن كومپانيالاردا تاجىريبە دە, ىنتا دا جوق, سوعان سايكەس باسەكەگە دە قابىلەتسىز. مۇن­دايعا ابدەن ۇيرەنىپ العان كومپانيا­لار سىرتقى نارىققا شىققاندا سول جاقتىڭ ەرەجەسىمەن ويناي الماي قالا­دى. وسىعان قاراماستان مەملەكەت ەكونو­ميكانىڭ از ءونىم بەرەتىن سەكتورلارىن قار­جى­لان­دىرۋدى توقتاتار ەمەس. ناتي­جەسىندە, بيزنەستى قولداۋعا بيۋدجەتتەن بولىنەتىن اقشا اعىنى كوبەيە بەرەدى, كەرى­سىنشە سول كاسىپ يەلەرىنەن كەلەتىن سالىق ءتۇ­سىمى مەيلىنشە ازايا بەرەدى», دەپ مالىمدەگەن ەدى دب ساراپشىلارى.

مۇنداي ويدى ءبىر كەزدەرى اقش-تىڭ قازاقستانداعى ۋاقىتشا سەنىمدى وكىلى دجون وردۆەي دە ايتقان. «مەنىڭ بەرەر العاشقى كەڭەسىم ەكونوميكاداعى مەملەكەت ۇلەسىن ازايتۋعا قاتىستى. «سامۇرىق-قازىنا» حولدينگى قۇرامىنا كىر­مەيتىن كومپانيالاردى قولداۋ, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ, كاپيتال نارىعىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن بۇل اسا ماڭىزدى»  دەگەن-ءدى ول.

اقشانى اياماي الىپ, بىراق سوعان ساي قايتارىم كورسەتپەگەن ءبىر سالا بولسا, بۇل – بانك سەكتورى. ۇب باسشىلىعىنا دانيار اقىشەۆ كەلگەن سوڭ 2017 جىلى ەلىمىزدە بانكتەردى ساۋىقتىرۋ دەگەن ۇرانمەن قارجى ينستيتۋتتارىن قۇتقارۋ پروتسەسى بەلسەندى ءجۇردى. بەس بانك – «تسەسنابانك», «بانك تسەنتركرەديت», «اتف بانك», «ەۋرازيالىق بانك» جانە Bank RBK-گە 653,7 ملرد تەڭگە كولەمىندە كومەك ۇسىنىلدى. الايدا ساۋىقتىرۋ باعدارلاماسىنان سوڭ بانك اكتيۆتەرى 5,5 پايىز, 24,2 ترلن تەڭگەگە دەيىن, قارىز پورتفەلى 12,4 پايىز, 13,6 ترلن تەڭگەگە دەيىن تومەندەدى. قانشاما قارجى قۇيىلعانىنا قاراماستان 90 كۇننەن استام مەرزىم بويى تولەنبەگەن نەسيە (NPL) كولەمى 6,7-دەن 9,3 پايىزعا ءوستى. جىل سوڭىندا بانك سەكتورىنىڭ 62,3 ملرد تەڭگە شىعىنعا باتقانى انىقتالدى. ەكونوميست م.حالىق سول كەزدە بانكتەرگە اقشا بەرۋ ارقىلى قارجىنى دا, الەۋەتتى دە جوعالتتىق دەپ ەسەپتەيدى.

– 2009 جىلعى داعدارىس كە­زىندە مەملەكەت قولداۋ جاساماسا جاعداي ءتىپتى ۋشىعىپ كەتەتىن ەدى. قۇرىلىستار اياقسىز قالدى, قۇرىلىس كومپانيالارى سەنىم ۇدەسىنەن شىقپادى, شىعىن شاش ەتەكتەن كوبەيدى, سول پروتسەستەردىڭ بارلىعىن ۇلتتىق قوردان اقشا ءبولۋ ارقىلى رەتتەۋگە تىرىستى. ول دۇرىس-اق. الايدا بۇل جەردەگى كەمشىلىك – مەملەكەتتىڭ بانكتەردى قولداۋى. بىرنەشە رەت بانكتەردى بانكروت بولۋدان قۇتقارىپ قالدى. قيت ەتسە ۇلتتىق قوردان, زەينەتاقى قورىنان, بيۋدجەتتەن اقشا بولە بەرەدى. ءتىپتى اكتسيونەرلەردىڭ ءوزى اقشا سالماي, مەملەكەت قولداۋىنا ابدەن سۇيەنىپ الدى. السىرەپ تۇرعان بانكتەردى قۇتقارماي-اق, بانكروتتىققا جىبەرە سالۋ قاجەت ەدى. ناتيجەسىندە, بانكتەر ودان جاقسارىپ كەتپەدى, كەرىسىنشە ءبىر-ءبىرىن جۇتىپ, قۇيىلعان قيساپسىز اقشانى اقتاعان جوق. بۇل جاعدايدىڭ سالقىنى سالىمشىلارعا دا ءتيدى, – دەيدى ساراپشى.

ءتۇيىن

مەملەكەتتىڭ ءبىر-اق ساتتە ەكونوميكادان كەتە سالماسى تۇسىنىكتى. ولاي بولسا بۇل ەكونوميكالىق شوكقا ۇرىندىرادى دەيدى ساراپشىلار. سوندىقتان مەملەكەت نارىقتان كەزەڭ-كەزەڭىمەن شىعۋدى جوسپارلايدى. ءبىراز ۋاقىت بۇرىن بۇل ماسەلەنى مەم­لەكەت باسشىسى دا كوتەردى. ء«بىز مەملەكەتتىڭ مەنشىك يەسى جانە رەتتەۋشى رەتىندەگى ءرولىن تومەندەتۋىمىز كەرەك. بۇرىن ىسكە قوسىلعان جەكەشەلەندىرۋ باعدارلامالارىن جالعاستىرۋ جانە اياقتاۋ, سونداي-اق كۆازي­مەملەكەتتىك سەكتور­دىڭ فۋنكتسياسىن, ءرولىن جانە ميسسيا­سىن قاي­تا قاراۋ كەرەك» دەگەن ەدى ق.توقاەۆ.

مەملەكەتتىڭ نارىقتان كەتۋ يدەيا­سىنا ءبىرجولا بەكىنگەنى قۋانتادى. بيزنەس ءوزىن-ءوزى رەتتەۋى كەرەك. ارزان اقشا شەشىلمەگەن تۇيتكىلدى كوبەيتەدى. بيزنەس يەلەرى تاۋەكەل مەنەدجمەنتىن قالىپتاستىرمايدى. باسەكەگە قابىلەتسىز بولادى. مەملەكەت اقشاسىنا كۇن كورەتىن ىنجىق كاسىپكەرلەر تاربيەلەنەدى. بۇل البەتتە, اسا قاۋىپتى قۇبىلىستىڭ بەلگىلەرى. دەگەنمەن مەيلى كەزەڭ-كەزەڭىمەن بولسا دا بيزنەسكە ەركىندىك بەرۋ پروتسەسى دە وڭاي بولمايىن دەپ تۇر. ارزان اقشاعا ۇيرەنگەن كاسىپ يەلەرىن نارىق ۇستانىمدارىنا ساي ءومىر سۇرۋگە بەيىمدەۋ دە ءبىراز ۋاقىت پەن ەنەرگيانى قاجەت ەتەدى.

ءسوز باسىندا ايتقان فريدريح حايەك «قۇلدىققا اپارار جول» كىتابىندا ۇلى داعدارىس پەن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە اقش پەن ەۋروپادا وسى ساياساتتىڭ بەلەڭ الۋى ەكونوميكانى ءتيىمدى باسقارۋ ءۇشىن دە, ادام بوستاندىعى ءۇشىن دە ۇلكەن قاۋىپ تۋدىردى دەپ جازادى.

«قازىرگى قوعامدا ەكو­نو­ميكالىق تۇر­عىدا تاۋەلسىز بولۋ – بارلىق ماقساتقا قول جەتكىزۋدىڭ قۇرالىنا اينالىپ كەلە جات­قاندىقتان, مەملەكەتتىڭ نارىقتى باقى­لاۋى – ادامداردىڭ جەكە ءومىرىن باقىلاۋعا اينالىپ بارا جاتىر. مۇنداي باقىلاۋ ءتوتاليتاريزمنىڭ كورىنىسى» دەيدى حايەك.