ءالى دە بولسا ۆاكتسينالاۋ ناۋقانىن جۇرگىزۋدە, جالپى بۇقاراعا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىندا جانە جاڭا حالىقارالىق تۇرعىدا رەسمي مويىنداتۋدا كەدەرگىلەر بار. كوپشىلىكتى ەكپە الۋدان ۇركىتەتىن الىپقاشتى, استارلى ساياساتقا تولى اڭگىمەلەر دە كوپ. جۇرت كوزى تولىق جەتپەگەن نارسەدەن اياق تارتاتىنىنا دا تۇسىنىستىكپەن قاراۋعا تۋرا كەلمەك. مۇنداي جاعدايدا تەك ماماندار مەن عالىمداردىڭ پىكىرىنە يەك ارتامىز.
ماسەلەن, بيوتەحنولوگ, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ءىلياس ەسماعامبەتوۆ كۆي-گە قارسى سپۋتنيك V ۆاكتسيناسىن جاساعان عالىمدار توبىندا جۇمىس ىستەپ, ونىڭ تەحنولوگيالىق سحەماسىن پىسىقتاۋمەن اينالىسقان. سوندىقتان ول – اتالعان ەكپەنىڭ ەرەكشەلىكتەرى مەن تيىمدىلىگىن ءبىر عالىمداي بىلەتىن ادام. ونىڭ ايتۋىنشا, رەسەي مەن قازاقستاندا وندىرىلگەن ۆاكتسينالاردىڭ ساپاسىندا ايىرماشىلىق جوق. عالىمدار ۆاكتسينا جاساۋدىڭ پلاتفورماسىن قۇرۋعا 20 جىلدان استام ۋاقىت بويى دايىندالعان. تەك الدىن الا تاجىريبە مەن تەحنولوگيالىق كەستەلەردىڭ ناتيجەسىندە ەكپە قىسقا مەرزىمدە دايىن بولدى.
«شىنىندا, وندىرىستىك سحەمالاردى ىسكە قوسۋ العاشقى كەزەڭدە قيىن بولدى. سەبەبى كوپتەگەن الاڭدا بۇعان دەيىن كولەمدى ءوندىرىس تاجىريبەسى بولدى. بىراق بۇل گامالەيا ينستيتۋتىنىڭ جاپپاي ۆاكتسينالاۋعا ارنالعان پرەپارات شىعارۋداعى العاشقى ۇلكەن تاجىريبەسى بولعاندىقتان, بىرقاتار قيىندىقتار تۋىندادى», دەيدى عالىم.
بيۋروكراتيالىق كەدەرگىلەر تۋىنداۋى مۇمكىن
سپۋتنيك ۆاكتسيناسىن حالىقارالىق تۇرعىدا مويىنداتۋدا جانە ددۇ-نىڭ ونى قابىلداۋ بارىسىنداعى قيىندىقتاردىڭ سەبەپتەرى تۋرالى سۇراققا جاۋاپ بەرە وتىرىپ, ءى.ەسماعامبەتوۆ ددۇ-نىڭ ءوز زاڭدارى بار ەكەنىن ايتتى. ولار ونى ساقتاۋعا مىندەتتى جانە بەلگىلى ءبىر پرەپاراتتى وسى ۇيىم تانۋى ءۇشىن تەكسەرۋلەردەن, بىرقاتار ساراپتاما مەن رەتتەۋشى ادىستەردەن ءوتۋى كەرەك.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, ددۇ ءوز ساراپشىلارىمەن بىرگە كەلىپ, كلينيكالىق زەرتتەۋلەردىڭ بارلىق مالىمەتىن تولىق قاراپ, وسى ۆاكتسينانى شىعاراتىن بارلىق سايتتاردى باعالاۋى كەرەك: ولار ەۋروپالىق ستاندارتتارعا, ساپاعا سايكەس بولۋى ءۇشىن ددۇ ساراپشىلارى ەسەپ بەرەدى. سودان كەيىن شەشىم قابىلداۋعا جاۋاپتى ادامدار وسىنىڭ ءبارىن زەرتتەپ, بارلىق تارماقتار مەن ستاندارتتارعا سايكەس كەلە مە, جوق پا, سونى شەشەدى. بۇل – وتە كۇردەلى پروتسەسس.
«ەۋروپادا ۆاكتسينا وندىرۋشىلەرى جۇيەنى ەۋروپالىق ستاندارتتارعا سايكەس جاسادى. تيىسىنشە, رەسەيلىك ستاندارتتار الەمدىك ستاندارتتاردان وزگەشە بولۋى مۇمكىن. بارلىعىن, سونىڭ ىشىندە كلينيكالىق زەرتتەۋلەردىڭ حاتتامالارى, بارلىق وندىرىستىك ەرەجەلەردى اعىلشىن تىلىنە اۋدارۋ كەرەك. بۇل ءبىراز ۋاقىتتى الادى. قىتايدا الەمدىك نارىققا شىعۋعا الدىن الا دايىندىق بولدى. مۇمكىن رەسەي فەدەراتسياسى ءۇشىن بۇل ءدارى – وسىنداي دەڭگەيگە جەتكەن كەزدەگى العاشقى تاجىريبە. ارينە, مۇنداي بيۋروكراتيالىق پروتسەدۋلار تۋىنداۋى مۇمكىن», دەيدى عالىم.
ءى.ەسماعامبەتوۆ ۆاكتسينا جايلى قوعامدا ايتىلىپ جاتقان قاۋەسەتتەرگە توقتالا كەلە, بۇل كۇردەلى ماسەلە ەكەندىگىنە توقتالدى. ينتەرنەتتە ۆاكتسينا تۋرالى تۇسىنىكسىز بەينەجازبالار بار. ولار ۆاكتسينا تۋرالى جالعان اقپارات جاريالايدى. كەيبىر عىلىمي دارەجەسى مەن اتاعى بار ادامدار ۆاكتسينادان كەيىن ادامنىڭ گەنەتيكالىق تۇرلەنۋىنە الىپ كەلەدى دەيدى. بۇل دالەلى جوق بوس سوزدەر.
عالىم قازاقستاندا وندىرىلگەن سپۋتنيك V ۆاكتسيناسىنىڭ رەسەيلىك سپۋتنيكتەن وزگەشە مە دەگەن سۇراققا: ء«دارىنىڭ بارلىق پارتياسى, ءوندىرىس ورنىنا قاراماستان, بىزگە, گامالەيا ينستيتۋتىنا باقىلاۋعا كەلەدى. پارامەترلەردىڭ ءبىر بولىگىن تىكەلەي ءوزىم باقىلايمىن, سونىڭ ىشىندە قاراعاندى فارماتسەۆتيكالىق كەشەنىنىڭ پارتيالارى بىرنەشە رەت تەكسەرىلدى. سوندىقتان رەسەي مەن قازاقستاندا وندىرىلگەن پرەپارات ساپاسىندا ايىرماشىلىق جوق دەپ ايتا الامىن. سونداي-اق بارلىق باستاپقى ماتەريالدار گامالەيا ينستيتۋتىمەن بارلىق وندىرىستىك ورىندارعا جەتكىزىلەدى», دەدى ءى.ەسماعامبەتوۆ.
كۆي-عا قارسى قازاقستاندىق ۆاكتسيناعا كەلەتىن بولساق, بيوتەحنولوگ ءبىزدىڭ پرەپاراتتى جاساۋشىلار جاقسى ناتيجە كورسەتكەنىنە سەنىمدى.
«مەنىڭشە, بۇل جەردە كلينيكالىق زەرتتەۋلەردىڭ دەرەكتەرىنە نازار اۋدارۋ كەرەك. بارلىعىن تولىعىراق زەرتتەڭىزدەر. بىراق قازاقستاندا ونىڭ ساپالى بالاماسىن جاساي العانىمىزعا كۇمانىم جوق», دەيدى ءى.ەسماعامبەتوۆ.
رەسەيلىك كۆي ۆاكتسيناسىن جاساۋعا قاتىسقان عالىم قازىرگى ۋاقىتتا گامالەيا ينستيتۋتىندا ءۇندى, بريتاندىق, وڭتۇستىكافريكالىق شتاممدارىنا قارسى يممۋنيتەتتى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ۆاكتسينانى تۇرلەندىرۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتقانىن حابارلادى.
رەپرودۋكتيۆتىك فۋنكتسياعا كەرى اسەرى بار ما؟
ۆاكتسينانىڭ رەپرودۋكتيۆتىك فۋنكتسيالارعا كەرى اسەرى جونىندەگى ادامداردىڭ قازىرگى قورقىنىشى تۋرالى ايتا كەلە, ءى.ەسماعامبەتوۆ عىلىمي تۇرعىدان العاندا, مۇنداي تۇجىرىمدارعا ەشقانداي نەگىز جوق ەكەنىن اتادى.
«مەنىڭشە, تۇسىندىرمە جۇمىستارىن جۇرگىزۋ كەرەك. ۆاكتسينالار ادەنوۆيرۋس پلاتفورماسىندا جاسالعان, ادەنوۆيرۋس – بۇل بارلىق ادامدار اۋىراتىن ادەتتەگى جرۆي. بۇل اۋرۋلاردىڭ اسقىنۋى نەمەسە اۋىر اعىمى بولمايدى. بەيتاراپ ۆەكتور ۆيرۋس نەگىزىندە جاسالادى, نەگىزىنەن پاتوگەندىك ەمەس نەمەسە بۇل ۆەكتور قانداي دا ءبىر جاعىمسىز سالدارعا اكەلۋى مۇمكىن ەمەس», دەيدى عالىم.
بيوتەحنولوگتىڭ ايتۋىنشا, ۋحان شتامىن جىل بويى ايتۋعا بولادى, سودان كەيىن رەۆاكتسينالاۋ قاجەت بولادى.
«بۇل ماسەلە ينستيتۋتتا تالقىلانىپ جاتىر. كەيىنىرەك بۇل تۋرالى ۇسىنىستار بولۋى مۇمكىن. ازىرگە بەيرەسمي تۇردە ءسىز ارنايى تەست جۇيەلەرىمەن تەكسەرىلۋىڭىز كەرەك. بۇل وتە ماڭىزدى, ويتكەنى بارلىق تەست جۇيەلەرى ۆاكتسينادان كەيىنگى يممۋنيتەتتى انىقتاۋعا جارامسىز. بۇل جۇيە نەگىزگى كومپونەنت رەتىندە كوروناۆيرۋستىڭ بەتكى اقۋىزىن نەمەسە ونىڭ دومەنىن بايلانىستىراتىن رەتسەپتوردى قامتيدى. سپۋتنيك V العان كوپتەگەن ادام ءۇستىرت يممۋنيتەتتى كورۋگە, انتيدەنەلەر دەڭگەيى ارقىلى بەلسەندىلىكتى زەرتتەۋگە بارادى, سول جەردە تەرىس ناتيجە كورىپ, ۆاكتسينا پايداسىز دەپ ويلايدى. ال شىندىعىندا, بۇل تەست – جۇيەدە نەگىزگى كومپونەنتتىڭ ءبىرى. سوندىقتان گامالەيا ينستيتۋتىندا جاسالعان ءبىزدىڭ تەست جۇيەسى قولايلى دەپ ايتا الامىز», دەيدى عالىم.
ءى.ەسماعامبەتوۆ سونداي-اق كۆي-عا قارسى ەكپەدەن كەيىنگى يممۋنيتەت تۋرالى ءوز پىكىرىن ءبىلدىردى. ول دەنەگە, جاس ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى كورىنەدى. ەگدە جاستاعى ادامداردا انتيدەنەلەر يممۋنيتەتى جاس ادامدارعا قاراعاندا ەرتەرەك تۇسە باستايدى. 30 جاسقا دەيىنگى ادامداردا يممۋنيتەت تۇراقتى, ول التى ايعا سوزىلادى, سودان كەيىن بىرتىندەپ تومەندەي باستايدى. الايدا عالىم ءتىپتى بۇل قۇلدىراۋ ينفەكتسيامەن كۇرەسۋ ءۇشىن ماڭىزدى دەپ سانامايدى.
ءى.ەسماعامبەتوۆتىڭ ءوزى دە سپۋتنيك ۆاكتسيناسىن العان. ارىپتەستەرى دە وسى ەكپەنىڭ العاشقى سەرياسىمەن ۆاكتسينالانعان.
گامالەيا اتىنداعى ۇلتتىق ەپيدەميولوگيا مەن ميكروبيولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ قازىرگى جۇمىسى تۋرالى ايتا كەلە, ۆاكتسينانى جاساۋ مەن جەتىلدىرۋ بويىنشا, عالىم قازىرگى ۋاقىتتا پايدا بولعان جاڭا ءۇندى, بريتاندىق, وڭتۇستىكافريكالىق شتامدارىنا قارسى يممۋنيتەتتى قۇرۋ مۇمكىندىگىمەن سپۋتنيك V موديفيكاتسياسى بويىنشا كەڭەيتىلگەن جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتقانىن مالىمدەدى.
ء«بىز جاڭا شتاممدارعا قارسى باعىتتالعان پروتوتيپتەر تولىعىمەن زەرتتەلىپ, سىناقتان ءوتىپ, وسى ۆاكتسينالىق پرەپاراتتاردىڭ جەدەلدەتىلگەن كلينيكالىق زەرتتەۋلەرى بولۋى مۇمكىن بولعان كەزدە جاۋاپ بەرەمىز. ەگەر ولاردى وندىرىسكە تەز ەنگىزە الاتىن بولساق, مۇمكىن رەۆاكتسيناتسيانى جاڭا شتاممدارعا تۇرلەندىرىلگەن ۆاكتسينامەن جاساعان ءجون», دەيدى ءى.ەسماعامبەتوۆ.
ۇجىمدىق يممۋنيتەت قالىپتاستىرامىز دەي المايمىز
ال ۇجىمدىق يممۋنيتەتتى قۇرۋ ءۇشىن حالىقتىڭ 70%-ىن قىسقا مەرزىمدە ۆاكتسينالاۋ كەرەك دەيدى, بۇل ءىرى ەلدەردە مۇمكىن ەمەس. ال ءى.ەسماعامبەتوۆ العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ەكپە العان ادامداردىڭ يممۋنيتەتى تومەندەي باستاعانىن ايتادى. جاقىندا ۆاكتسينالانعاندار بار, ولاردىڭ يممۋنيتەتى مىقتى. ۆاكتسيناعا قارسى ادامدار دا بار. پوپۋلياتسيادا گەتەروگەندىلىك بولعاندىقتان, بۇل ۆيرۋسقا ۇجىمدىق يممۋنيتەتتىڭ قىسىمىنان ءتيىمدى شىعۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مىندەتتى ۆاكتسيناعا كەلەتىن بولساق, عالىم ادامداردى دۇرىس ەمەس ارەكەتتەرگە ماجبۇرلەۋگە قارسى ەكەنىن ءبىلدىردى.
«ۆاكتسينادا ەشقانداي شەكتەۋ جوق دەپ ايتۋعا بولمايدى. دەگەنمەن ونى دارىگەرمەن كەلىسۋ كەرەك. ادامداردا سوزىلمالى, اۋتويممۋندى اۋرۋلار بولۋى مۇمكىن. ءبىز ەشتەڭەگە قاراماستان, ۇجىمدىق يممۋنيتەتتى قالىپتاستىرامىز دەپ ايتۋعا بولمايدى. ءار ادامعا جەكە قاراۋ كەرەك», دەيدى ءى.ەسماعامبەتوۆ.
مولەكۋلالىق بيولوگتىڭ ايتۋىنشا, جالعان اقپاراتتىڭ ءبىرى بۇل ۆاكتسينا ەنگىزىلگەننەن كەيىن ادام گەنەتيكالىق تۇرلەندىرىلگەن بولادى. ەگەر ءبىز وسى لوگيكانى ۇستانساق دەيدى عالىم, بارلىق ادامدار بولىپ گەندىك-تۇرلەندىرىلگەن بولاتىن ەدىك. ويتكەنى ءاربىر ادام ومىرىندە ءبىر رەت بولسا دا ۆيرۋستىق ينفەكتسيامەن اۋىرعان. ال ۆيرۋس جاسۋشاعا ەنىپ, ءوزىنىڭ گەنەتيكالىق ماتەريالىن ەنگىزەدى. وسى تۇرعىدان العاندا, الەمدەگى بارلىق ادامدار بىرنەشە رەت گەنەتيكالىق تۇرلەندىرىلگەن.
ءى.ەسماعامبەتوۆ بۇل ۆيرۋستىڭ تابيعاتتا بەلگىلى بولعانىنا نازار اۋدارادى, بىراق قازىرگى كەزدە ادامدار تاپ بولعان مۇنداي نۇسقانىڭ پاتوگەنەزى ونشا ايقىن ەمەس. ۆاكتسينالانباعان جانە ۆيرۋس جۇقتىراتىن ادامدار بار. ول جاسۋشالاردان جاقسى وسەدى, جۇقتىرا الادى, ال بىرەۋ ءىس جۇزىندە مۇمكىن ەمەس. بۇل تەك جەكە جانە دەنەنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى: بىرەۋ جوعارى ۆيرۋلەنتتى ۆيرۋستى شىعارادى, بىرەۋ پاتوگەندى ەمەس, ءىس جۇزىندە باسقا ادامدى جۇقتىرا المايدى. تىكەلەي كوررەلياتسيا جوق. عالىم بۇل گەنەتيكانىڭ, يممۋندىق جۇيەنىڭ ەرەكشەلىكتەرى دەپ بولجايدى.
«ەگەر ءبىز يممۋنيتەتتىڭ ەرەكشەلىكتەرىن تۇسىنەتىن بولساق, وندا ۆيرۋستىڭ بارلىق بولىگىن يممۋندىق جۇيە باسقا جاسۋشالارعا ۇسىنادى, بۇل بەلگىلى ءبىر يممۋنيتەتتى قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. جانە ۆيرۋستىڭ بولىكتەرى مۇلدەم باسقاشا بولۋى مۇمكىن, بۇل گەنوتيپكە بايلانىستى», دەپ ەسەپتەيدى عالىم.
سونداي-اق بۇل SARS-ءتىڭ ءبىر بولىگى ەكەنىن, ۆيرۋس وتە قاۋىپتى ەكەنىن ايتتى. تاريح كورسەتكەندەي, ول كەز كەلگەن ۆيرۋستىڭ كلاسسيكالىق ستاتيستيكالىق مىنەز-ق ۇلىق ۇلگىسىندە قالدى.
«ادامزات تاريحىنا كوز جۇگىرتسەك, «ورىس», «گونكونگ», «يسپان» تۇماۋى بولدى. ەڭ العاشقى ىندەت ستاتيستيكاعا سايكەس الەم حالقىنىڭ 30%-ىن, سودان كەيىن 10%-ىن الىپ كەتتى. «يسپان» پايدا بولعان كەزدە, يممۋندىق قابات دايىن بولمادى, ۆيرۋس اۋىر بولدى. كەيىننەن يممۋندىق جۇيە دايىندالىپ, ىندەت وڭاي ءوتتى. سودان كەيىن, مەديتسينا دامي باستادى, بۇل اۋرۋدى جۇيەلى تۇردە ەمدەۋگە مۇمكىندىك بەردى. جاڭا SARS-CoV-2 ۆيرۋسىنا ادامزاتتىڭ ءبارى بىردەي تۇماۋ ۆيرۋسى سياقتى دايىن بولمادى. ويتكەنى ونىڭ جۇقپالى اۋرۋى تۇماۋعا قاراعاندا الدەقايدا جوعارى بولدى. سونداي-اق سوڭعى 10-20 جىل ىشىندە بۇل تريۆيالدى ەمەس قۇبىلىس. سوڭعى ون جىل ىشىندە COVID-19 سياقتى ىندەت بولعان جوق, سوندىقتان ءبارى دۇرىس شىعار», دەيدى عالىم.
الماتى