«ادامنىڭ ادامشىلىعى ءىستى باستاعانىنان بىلىنەدى»

جۇمىر جەردى شارلاعان ىندەتتەن دەم تارىلىپ, «الدىن الا مەجەلەنگەن مەرەيتويدى قالاي وتكىزەدى ەكەنبىز؟» دەپ دەگبىر قاشىپ تۇرعان شاقتا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلدىڭ رۋحىن كوتەرىپ, ەڭسەسىن تىكتەۋدىڭ ورايلى جولىن تاپتى. بۇعان قازاق ەلى, اباي ەلى بەك رازى. كوڭىل تولقىتار ساتتەر از ەمەس. قازاق دەگەن جۇرتتىڭ بار ەكەنىن ايداي الەمگە سەزىندىرگەن بابا تويىن ىندەتتىڭ ىرگەسىنە تىعىلىپ, ءوز دەڭگەيىندە ۇلىقتاي الماساق, ەلدىگىمىزگە سىن بولار ەدى. ەڭ ماڭىزدىسى – داقپىرت پەن داڭعازادان الىس, ىسىراپقا جول بەرمەگەن, جاڭا ۇرپاققا ءبىلىم, راحىم مەن قاناعاتتى, تەرەڭ ويدى تابارىك ەتكەن تاعىلىمدى ءىس-شارا بولدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ «اباي جانە ءححى عاسىرداعى قازاقستان» تۇعىرنامالىق ماقالاسىن – قالام ۇشىمەن ەمەس, جۇرەك كوزىمەن جازىلعان, بۇگىنگى ۇلتتىق ساياساتتىڭ الدىنا قويىلعان كەشەندى باعدار دەپ قابىلدادىق. بيىكتىك تە, تەرەڭدىك تە, كەمەلدىك تە, كەمەڭگەرلىك تە ءبىر باسىنا توقايلاسقان دانا ابايدى مەملەكەت باسشىسى تەرەڭنەن تانىپ, قالىڭ ەلى قازاعىنا جاڭاشا قايىرا ءبىر قاۋىشتىردى.

اس ىشىلەر, اياق بوساتىلار. جاھاندانۋ داۋىرىنە ميداي جۇتىلىپ بارا جاتقان جاڭا ۇرپاعىمىزعا زاماناۋي ءبىلىم, تاعىلىم, ءتالىم كەرەك ەدى. جاسىراتىنى جوق, قانىمىزعا سىڭگەن ادەت قوي, «توي دەسە قۋ باس دومالايدى»... رەتتى-رەتسىز ارنامىزدان اسىپ, اعىلىپ-توگىلىپ جاتامىز. بايگە, قازداي تىزىلگەن اقبوز ءۇي, استا-توك داستارقان, قىپ-قىزىل ىسىراپ... ال توي تارقاعان سوڭ كيىز ۇيلەر جينالىپ, قۇلازىعان قۋ دالا جۇرتى كوشكەن ەلدەي سول باياعى كونە قالپىنا تۇسەدى. پرەزيدەنت بۇل سوقپاققا تۇسپەي, تىڭنان تۇرەن سالدى. قالىڭ ەلدى ادامزاتتىڭ اقىل-وي وربيتاسىنا كوتەرىلىپ كەتكەن ابايدىڭ جۇرەگىنە, ىشكى جان دۇنيەسىنە ۇڭىلۋگە ۇندەدى, ۇلى اقىندى مۇلدە جاڭا سيپاتتا تانۋدى, باعالاۋدى ۇلگى ەتتى. ابايدىڭ وتىز جەتىنشى سوزىندەگى «ادامنىڭ ادامشىلىعى ءىستى باستاعانىنان بىلىنەدى» دەگەن ءبىر اۋىز ءسوزىن مەملەكەت باسشىسىنا قاراتا ايتقىم كەلەدى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ اقىننىڭ تانىم-تالعامىنا تەرەڭنەن ءمان بەرىپ, مەملەكەت ءىسىنىڭ مۇددەسى دەڭگەيىنە كوتەرگەنى ۇلتتىق رۋحقا قانات ءبىتىردى. اباي – بۇگىنگى ۇلتتىق يدەولوگيانىڭ قاينار كوزى ەكەنىن جانىمىزبەن سەزىندىك.

حاكىم وتىز توعىزىنشى قارا سوزىندە بىلاي دەپ جازادى: «راس, بۇرىنعى اتا-بابالارىمىزدىڭ بۇل زامانداعىلاردان ءبىلىمى, كۇتىمى, سىپايىلىعى, تازالىعى تومەن بولعان. بىراق بۇل زامانداعىلاردان ارتىق ەكى مىنەزى بار ەكەن. ەندىگى جۇرت اتا-بابالارىمىزدىڭ ءمىندى ءىسىن ءبىر-بىرلەپ تاستاپ كەلەمىز, الگى ەكى عانا ءتاۋىر ءىسىن ءبىرجولا جوعالتىپ الدىق», دەپ ءدال قازىرگى ءومىرىمىزدى اينادان قاراعانداي كورسەتەدى. ول قانداي مىنەز ەدى؟ ءبىرىنشىسى – «قوي اسىعىن قولىڭا ال, قولايىڭا جاقسا, ساقا قىل», «باس-باسىڭا بي بولساڭ, مانار تاۋعا سىيماسسىڭ, باسالقاڭىز بار بولسا, جانعان وتقا كۇيمەسسىڭ», دەي كەلە پاراساتى مول, كوپكە سىيلى, ماسەلەنىڭ اق-قاراسىن ايىرىپ, ءباتۋالى ءادىل شەشىمىن شىعاراتىن ەل اعالارىنىڭ سوزىنە ىلگەرىدەن قۇلاق اسقان, توقتاعان جۇرتىنىڭ جۇتاعان اۋىزبىرشىلىگىنە قىنجىلادى. ەكىنشى مىنەزى – نامىسقويلىق. ەكەۋى دە ار, نامىس جانە تاباندىلىقتان كەلەدى ەكەن. قاي ۇلتتى بولسىن ۇلى مۇراتقا جەتەلەيتىن بىرلىك, نامىس, تالماي ەڭبەك ەتۋ ەكەنىنە حاكىم ابايدىڭ سول زاماندا-اق كوزى جەتكەن. دانىشپاننان قالعان وسىنداي اسىل سوزدەردى جاڭا ۇرپاق تاعى ءبىر مارتە قايتالاپ وقىسىن, ساناسىنا توقىسىن, تالداسىن. كومەسكى تارتىپ بارا جاتقان باسقا دا ۇلتتىق بولمىس مىنەزدەردى وزدەرى تاپسىن... ويلانسىن... تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى ەتەك-جەڭىمىزدى جيناي الماي وتىرعان شاقتا اشىق-شاشىق قالعان ەسىك-تەرەزەمىزدەن رۋحاني دىڭگەگىمىز بەن دىلىمىزگە قاتىستى «اقىلگويلەر» اۋلامىزعا از كەلگەن جوق. ءبىر جاعىنان عالامدىق وركەنيەت تالاپتارىنا ءتان قۇبىلىس شىعار دەسەك تە, قادىم زامانداردان قانىمىزعا سىڭگەن, سۇيەگىمىزدەن وتكەن الگى اباي اتامىز مەڭزەگەن, ودان دا باسقا قۇندىلىقتارىمىزدىڭ جوعالىڭقىراپ بارا جاتقانى جانعا باتادى.

* * *

مەملەكەت باسشىسىنىڭ «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسى ادىلەتتى قوعام يدەياسىنىڭ باعدارشامىنداي اسەر ەتىپ, ەستى قاۋىمدى ەلەڭ ەتكىزگەنىن ەرەكشە اتاپ ايتقىم كەلەدى. پرەزيدەنت باستاماشىل بولعان مەملەكەت باسقارۋداعى جاڭا ساياسي رەفورمالار ەل ىشىندە قولداۋ تاۋىپ وتىر. تالايعا ءمالىم, بالكىم بەيمالىم, بيلىك پەن حالىق اراسىندا كوزگە كورىنبەيتىن, تىلمەن ايتىپ جەتكىزە المايتىن بوگەتتەر بولدى. اسىرەسە بيۋروكراتيالىق كەسەلدەر. سوڭعى كەزدەرى سول «تاسقامالدار» الىنا باستاعانداي. جوعارى لاۋازىمدى شەنەۋنىكتەر قىزمەت ورنىنان تابىلىپ, ەمەن ەسىكتەر اشىلىپ, قاراپايىم حالىقتىڭ تالاپ-تىلەكتەرىنە قۇلاق اسىلىپ, جاۋاپكەرشىلىك جۇگى ەسەلەنىپ كەلەدى. بۇل – جاقسىلىقتىڭ نىشانى, ەلدىكتىڭ ۇلگىسى. مەريتوكراتيا, ياعني لايىقتىلار بيلىگى دەگەندى دانا اباي كەسىپ ايتقان: «سوزىنە قاراي كىسىنى ال, كىسىگە قاراپ ءسوز الما» دەگەن اقىننىڭ تاعىلىمى – بۇگىنگى بيلىكتىڭ ۇستانىمىنا اينالاتىن اكسيوما. ءبىلىمنىڭ عاسىرى بيلىك قۇرعان ۋاقىتتا جاس ۇرپاقتى وقىتۋدىڭ وزىق ۇلگىلەرىن تاڭداۋ قاجەتتىگى ايقىن سەزىلىپ وتىر. وسى جەردە ءوز كوزىم جەتكەن ءبىر اقيقاتتى ايتسام ارتىق بولماس.

مەكتەپتەردەگى جوعارى سىنىپ وقۋشىلارىنىڭ رەسپۋبليكالىق «اباي-شاكارىم وقۋلارىنىڭ» ون جىلداي قازىلار القاسىنىڭ توراعاسى رەتىندە بايقاعانىم – ابايدى جاتقا وقىعان, وقىپ قانا قويماي, زەردەسىنە توقىعان جاس تولقىن جامانشىلىق جولعا تۇسپەيدى ەكەن. سول كەزدە جۇلدە العان ۇمىتكەرلەر قازىر ءبىر-ءبىر ازامات بولىپ, ەلىنىڭ ەرتەڭى ءۇشىن تىنباي ەڭبەك ەتىپ جاتىر. ءلايلىم دەيتىن ءبۇلدىرشىننىڭ جىر وقۋ ەستافەتاسىن قاسىم-جومارت توقاەۆ مەملەكەت باسشىسى رەتىندە عانا ەمەس, وزگەلەرمەن قاتار قابىل الىپ, ۇلگى, قولداۋ كورسەتتى. بۇل پرەزيدەنتتىڭ ۇرپاقتىڭ ەرتەڭىنە دەگەن الاڭ كوڭىلىن ايقىن سەزىندىردى. كەزەكتى ءبىر ناۋقانشىلدىق ەمەس, اباي ەسىمى شىعارمالارى ارقىلى ايداي الەمگە تاعى ءبىر ءماشھۇر بولدى. اقىن ونەگەسى بۋىننان-بۋىنعا جالعاسىپ, ولمەيتىندىگىن پاش ەتتى.

عاسىر ءوتتى, قانشاما عۇلاما عالىمدار مەن كلاسسيك قالامگەرلەرىمىز, عىلىمي ورتالىقتار مەن ينستيتۋتتار اباي جازىپ قالدىرعان «تولىق ادامنىڭ» قۇپياسىن زەرتتەپ بىتە الار ەمەس. شىندىعىندا, ابايتانۋ عىلىمىندا كۇنى بۇگىنگە دەيىن اسۋ بەرمەي كەلە جاتقان وتىز سەگىزىنشى قارا ءسوزدىڭ ءمان-ماعىناسى, راس, تىم تەرەڭدە. بالكىم «جۇمباق جاننىڭ» وزىمەن بىرگە الا كەتكەن جۇمباعى شىعار دەگەن ويعا ەرىكسىز تابان تىرەيسىز. بىراق قازىرگىدەي عىلىمنىڭ سان الۋان تىلسىمدارى اشىلىپ جاتقان كەزەڭدە مۇنىڭ دا سىرىنا قانىعاتىنىمىزعا ءشۇبا جوق. تەك ادال نيەت, ىلكى ىزدەنىس قاجەت. قاسىم-جومارت توقاەۆ اباي فەنومەنىن ءححى عاسىرداعى ۇرپاقتارىنىڭ ساناسىنا ەلەپ-ەكشەپ قايتا ۇسىنعان «اباي جانە ءححى عاسىرداعى قازاقستان» ماقالاسىندا سوعان جول سىلتەدى. «تولىق ادام» تۇجىرىمىنىڭ عىلىمي شەشىمىن ۇرپاققا ۇعىندىرا الساق, رۋحانيات ساياساتىنىڭ ماقسات-مۇراتتار كوكجيەگى ەپتەپ بولسا دا كورىنەر ەدى... قاسيەتتى قۇران اياتتارىمەن ۇندەسىپ, ءال-فارابيلەر ىلىمىندەگى قاعيدالارمەن شەندەسىپ جاتقان اباي مۇرالارىندا جاڭا ءداۋىردىڭ تالاپ-تىلەكتەرى جاڭعىرىپ تۇر. ۇلتتى تاربيەلەيتىن ولەڭدەرى مەن قارا سوزدەرىندە قاتار ورىلگەن پاراسات مەكتەبى ءالى ۇزاق جالعاساتىنى داۋسىز.

«تولىق ادام» تۇجىرىمىن ايگىلى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ءتول شاكىرتى مەكەمتاس مىرزاحمەتوۆ كوپتەن بەرى زەرتتەپ كەلەدى. بار عۇمىرىن ابايتانۋعا ارناعان مەكەمتاس اقساقال دا «تولىق ادام» ءىلىمىن زەرتتەي-زەرتتەي جۇقاردى. 10 توم عىلىمي ەڭبەك جازدى. تاريحي دۇنيە جۇيەلى تاسقا باسىلماي, جارىققا شىعار ءساتىن كۇتىپ, ءۇمىت پەن كۇدىكتىڭ ارپالىسىندا كەلگەنى جاسىرىن ەمەس... قولدان كەلگەنى – رەتىن تاۋىپ «اباي» جۋرنالىنىڭ بەتىندە تۇراقتى جاريالاۋمەن عانا شەكتەلگەنىمىزدى نەسىنە جاسىرايىن؟.. الاش جۇرتىنا اباي الەمىن مۇلدە جاڭا سيپاتتا باعالاۋعا جول اشىلعالى ابايتانۋ دا جاڭا ساپاعا كوتەرىلگەندەي بولدى. عىلىمنىڭ قۇدىرەتتىلىگى – ءبىر كۇننىڭ, ءبىر جىلدىڭ جەمىسى ەمەس. ۇزاق ۋاقىتتى قاجەت ەتەدى. وتكەن جىلدان باستاپ, اباي الەمى مەيلىنشە قايىرا تالدانىپ, تالقىلانىپ, تارازىعا ءتۇسۋ ۇستىندە. سوندىقتان حالىق تۇسىنىگىندە عىلىمعا باسىم باعىت بەرۋى وسىنداي تىلسىم تۇڭعيىقتاردىڭ كىلتىن تابۋعا جول اشادى. پرەزيدەنت ايتقانداي, اباي بولمىسىن تانۋ كەزەكتى ءبىر ناۋقانشىلدىق نەمەسە مەرەيتويلىق ءبىر جىلدىڭ عانا دەڭگەيىندە ەمەس, ماڭگىلىك ماسەلە ەكەنىن ۇعىنعانىمىز ابزال.

ول بارلىق سىرى تەرەڭدە جاتقان وتىز سەگىزىنشى سوزىندە ادام بالاسىنىڭ باسقا جان يەلەرىنەن ارتىقشىلىعىن تۇسىندىرە كەلىپ, وعان ەرەكشە اقىل-ەس پەن ەرىك بەرىلگەنىن جازادى. بۇل ارتىقشىلىقتار رۋحاني كەمەلدەنۋ ارقىلى تۇپكى ماقساتىنا جەتپەك. سول سەبەپتى قازىرگى رۋحاني جاڭعىرىپ جاتقان تۇسىمىزدا شەتىن ماسەلەنىڭ بۇرىنعىدان دا وزەكتى, بۇرىنعىدان دا ماڭىزدى بولۋى – زامان تالابى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ قوعامعا جولداعان ماقالاسىنىڭ استارىنان ءبىز وسىنى اڭعاردىق. تۇيسىندىك تە سۇيسىندىك.

ەندى بىردە اباي عۇلاما كەمەل باسشىنىڭ قوعامداعى ءرولىن ولەڭ تىلىندە بىلاي باعالايتىنى بار:

ەدينيتسا – جاقسىسى,

ەرگەن ەلى بەينە ءنول.

ەدينيتسا ءنولسىز-اق,

ءبىر باسىندىق بولار سول.

ەدينيتسا كەتكەندە,

نە بولادى وڭكەي ءنول؟..

ياعني كوپشىلىك قاۋىم كەمەل باسشىعا ەرەدى, ۇلگى تۇتىپ, تەڭەلۋگە ۇمتىلادى. باسشى وزىنە دە, وزگەگە دە قاتال تالاپ قوياتىن ءارى ءادىل, ەڭ باستىسى – جانى تازا, ابزال ادام بولۋى قاجەت. ماقساتى – العا ۇمتىلىپ, ەلدى سوڭىنا ەرتۋ.

ۋينستون چەرچيللدىڭ: «مەملەكەتتىك قايراتكەردىڭ ساياساتكەردەن ايىرماسى: ساياساتكەر – كەلەسى سايلاۋدى ويلاسا, مەملەكەتشىل تۇلعا بولاشاق ۇرپاقتىڭ قامىن ويلايدى», دەگەن ايگىلى ءتامسىلى بار. 2019 جىلدىڭ 9 ماۋسىمىندا قازاقستاننىڭ بولاشاعى, ۇرپاعىمىزدىڭ ەرتەڭى ءۇشىن سايلاۋعا تولقىپ بارعانىمىزدى جاسىرمايمىن. قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «بارشاعا ورتاق يگىلىك! ساباقتاستىق. ادىلدىك. ورلەۋ» سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا باسا ءمان بەرىلگەن, حالىققا ەڭ اۋەلى الەۋمەتتىك باعدارلامالاردىڭ جۇزەگە اسقانى كەرەك بولدى. ۇل-قىزىمىزدىڭ ميىن ويلانباي جاسالعان شالا «رەفورمالارمەن» ويران-بوتقا قىلعان ءبىلىم سالاسىنا, بالامىزدىڭ بەتىنە تىكتەپ قاراي الماعان باسپاناسىزدىققا, ەسىگىنەن اتتاساڭ قولىڭا قارايتىن مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ پاراقور «مادەنيەتىنە», شىرەنگەن شەنەۋنىك پەن تۇنەرگەن اكىمدەرگە, قوس قولىنا ءبىر كۇرەك تابا الماعان جۇمىسسىزعا, جاردەماقىعا جارىماعان اناعا, بوساعادا جاتقان تىلگە, كوڭىلى كۇپتى ەلگە الاڭداپ باردىق سايلاۋعا. قۇدايعا شۇكىر, ۇمىتتەر اقتالىپ كەلەدى. از ۋاقىتتىڭ ىشىندە ۋادەلى باعدارلامالار كەزەڭ-كەزەڭىمەن ىسكە اسۋدا. سەزىنىپ وتىرمىز.

* * *

پرەزيدەنتتىڭ توي قارساڭىندا اباي تۋعان توپىراققا ءبىر ەمەس, بىرنەشە مارتە كەلىپ, جەرگىلىكتى باسشىلارعا بىرقاتار ماڭىزدى تاپسىرما بەرىپ كەتكەنى قىزىعى تاراڭقىراپ تۇرعان قىرداعى ەلدى ءبىر سەرتپىلتتى. مەملەكەت باسشىسى حالىقتىڭ كوكەيىندە جۇرگەن تالاي وتكىر ماسەلەلەردى تىڭداپ, ەل ىشىندەگى جاعدايدى ءوز كوزىمەن كوردى. كوڭىلىنە ءتۇيدى. كەلەلى شەشىم قابىلدادى. «مىڭ ەستىگەننەن ءبىر كورگەن ارتىق» دەيدى مۇندايدا قازاق.

وسى تۇستا ءسال شەگىنىس جاساسام. ۇلى اقىننىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويى كەزىندە يۋنەسكو كولەمىندە دۇركىرەپ وتكەنى ءمالىم. تاۋەلسىزدىگىن ەندى العان مەملەكەتىمىز ءۇشىن ۇلكەن سىن ەدى. سول كەزدە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ارنايى كەلىپ, ءوزى بايانداما جاساپ, تاعىلىمدى تويدى تاپ-تۇيناقتاي ەتىپ تاريح تاقتاسىنا التىن ارىپتەرىمەن جازىپ قالدىردى. جيدەبايداعى قوس كەسەنە دە سونىڭ ايقىن ايعاعى.

اراعا جيىرما بەس جىل سالىپ كەلگەن ابايدىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويى تاعىلىم مەن پاراسات بيىگىندە, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ تاپسىرعانداي, داڭعازا مەن ىسىراپتان بارىنشا ادا, ۇرپاققا ۇلگى بولارلىقتاي اتالىپ ءوتتى. ارينە الەمدى دەندەگەن ىندەتتىڭ دە سالدارى بولعان شىعار. سوعان قاراماستان, ءتۇرلى نىساندارعا قايتا جاڭارۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, ءجيدىپ تۇرعان جيدەباي جەرى تولىق اباتتاندىرىلدى. تىڭنان تۇرعىزىلعان بارلىق نىسان سول قالپىندا حالىقتىڭ يگىلىگى ءۇشىن ۇلى دالانىڭ ءسانى بولىپ تۇر.

ۇلى اقىننىڭ كىندىك قانى تامعان «سىرت قاسقابۇلاق» ءتىپتى تۇرلەنىپ كەتتى. كىم دە بولسا تۋعان جەرىنىڭ كەلبەتىن الدىمەن ويلايدى عوي. مەنىڭ دە دۇنيەگە كەلگەن مەكەنىم سول قاسقابۇلاق ەدى. قازىر اباي رۋحىنا تاعزىم ەتىپ كەلۋشىلەرگە ۇيالماي كورسەتەتىن دارەجەگە جەتتىك. ارنايى ءمارمار تاسقا اقىننىڭ قارا سوزدەرىنەن ۇزىندىلەر قاشاپ جازىلىپ, بولاشاعىڭا باعدار سىلتەپ تۇرعانداي.

جاسىرىپ-جاۋىپ قايتەيىك, اقشوقىداعى قۇنانباي اۋلەتىنىڭ قورىمى دا كوڭىل قۇلازىتار تۇسىمىزدىڭ ءبىرى ەدى. اق پاتشانىڭ جۇمىرىعىندا ءجۇرىپ-اق ۇلكەن ءبىر قاۋىم جۇرتتىڭ كوشىن باستاعان اعا سۇلتانعا لايىق قۇرمەت جاسالدى دەپ بىلەمىز. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ كونە تاريحتاعى بابالار قابىرىنە تاعزىم ەتىپ, تامىرىنا قان جۇگىرتتى, ءتاڭىر قولداسىن! قازىر وندا سول زامانداعى جادىگەرلەرگە تولى دالا-مۇراجايى بوي كوتەردى. مۇنى تەكتىنى تەكتى عانا تانيدى دەپ باعالاۋدان باسقا بايلام جوق.

اۋدان ورتالىعى – قاراۋىلدا دا قىرۋار شارۋا اتقارىلدى. جاڭا مەكتەپ عيماراتى بوي كوتەردى. زاماناۋي ەلەكتروندى قوندىرعىلارمەن جابدىقتالعان وقۋ ورداسى ءبىلىم تەڭىزىنە سالىنعان كوپىر سىندى.

قازاق ەلىنىڭ رۋحاني دامۋىندا ەرەكشە ورنى بار سەمەي قالاسىندا دا جاڭعىرۋ, جاڭارۋ جۇمىستارى ءساتتى ءجۇردى. اباي مۋزەيىنىڭ ءىشى مۇلدە جاڭا كەيىپكە ەندى. پرەزيدەنت اشقان « ۇلى اباي ۇلدارىمەن» اتتى ەڭسەلى ەسكەرتكىش كوپشىلىكتىڭ كوزايىمىنا اينالدى. ناعىز بۇگىنگى ساۋلەت ونەرىنىڭ تۋىندىسى ەكەنىن سول سالانىڭ ماماندارى ايتىپ ءجۇر. سەمەي شاھارىنداعى مۇحتار اۋەزوۆ داڭعىلىنىڭ بويىندا ورنالاسقان, كەزىندە «جوعالعان پارك» دەپ ءوزىمىز سان سىناعان جەر مۇلدە ادام تانىماستاي وزگەردى. كەشكىلىك قالا حالقى سەرۋەندەيتىن جايلى ورىنعا اينالدى.

مەملەكەت باسشىسى سەمەيگە كەلگەن ساپارىندا قوشەمەتپەن قارسى العان قالىڭ قاۋىمنىڭ اراسىنداعى ەڭ جاسى ۇلكەنى, توقسانعا تاياعان ابدەش يماحانوۆ اقساقالدىڭ: «كەزىندە پرەزيدەنتتىڭ اكەسى كەمەل جازعان شىتىرمانعا تولى شىعارمالارىن كوپ وقىپ ەدىم. قوعامنىڭ تازالىعىن ويلاعان, ادىلەتتىلىكتى كوكسەگەن جازۋشى ەڭبەكتەرى ەرەكشە ۇنايتىن. بۇگىنگى ەل تۇتقاسىن ۇستاپ وتىرعان ۇلىنىڭ جۇزىنەن دە اباي ايتقان كەمەلدىلىكتىڭ ۇشقىنى توگىلىپ تۇر ەكەن», دەگەن ءسوزىن سول قالپى جەتكىزگەندى ءجون كوردىم.

* * *

ەندى ءوزىم باسقارىپ وتىرعان باسىلىم تۋرالى از-كەم ءسوز قوزعايىن. وتىز جىلعا جۋىق سەمەي توپىراعىندا شىعىپ كەلە جاتقان رەسپۋبليكالىق «اباي» جۋرنالى – اقىن مۇراسىن ءار قىرىنان تانىتۋعا باعىتتالعان باسىلىم. ۇلتىمىزدىڭ ۇلى تۇلعالارى شىعارعان جۋرنال سول كەزدەگى سولاقاي ساياساتتىڭ سالدارىنان جابىلىپ قالعان بولاتىن. تەك تاۋەلسىزدىك جىلدارى اقىننىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا قايتا جاڭعىرتۋعا مۇمكىندىك الدىق. كەلەر جىلى قايتا جالعاسىپ شىققانىنا وتىز جىل تولادى. ياعني تاۋەلسىزدىكتىڭ ءتولتۋماسى دەپ ايتا الامىز. ايتسە دە جولىمىز ۇنەمى تاقتايداي تەگىس بولعان جوق. اسىرەسە قارجى جاعىنان قينالعان كەزدەرىمىز بولعانىن جاسىرمايمىز.

پرەزيدەنتتىڭ «اباي جانە ءححى عاسىرداعى قازاقستان» ماقالاسىنداعى «1918 جىلى سەمەي قالاسىندا مۇحتار اۋەزوۆ پەن جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ نەگىزىن قالاعان, 1992 جىلدان بەرى قايتا شىعا باستاعان «اباي» جۋرنالىنا مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كورسەتۋ كەرەك» دەگەن ءبىر اۋىز ءسوز ءبىزدىڭ باسىلىمنىڭ تامىرىنا قان جۇگىرتتى. مەنىڭ ويىمشا, اقىن مۇراسىن ۇرپاققا ۇعىندىرۋ – ءبىر عانا جىلمەن شەكتەلمەيتىن جاۋاپكەرشىلىگى زور جۇمىس. سوندىقتان دا اباي اتىنداعى رەسپۋبليكالىق جالعىز باسىلىمنىڭ ەندىگى عۇمىرى ۇزاق, شارۋاسى مىعىم, مەرەيى ۇستەم بولارىنا سەنىمىمىز ارتىپ وتىر.

مەملەكەت باسشىسى ابايعا جاڭا كوزقاراس, زامان لەبىنە ساي جاڭا باعا قالىپتاستىرۋ قاجەتتىگىن قاداپ ايتتى. وسىعان وراي «اقىل, قايرات, جۇرەكتى بىردەي ۇستا» اتتى جاڭا ايدار اشىپ, حاكىمنىڭ «تولىق ادام» تۇجىرىمىن جاڭا سيپاتتا عىلىمي تۇرعىدان تالداۋدى قولعا الدىق. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, الىپتار اماناتىن ادال اتقارۋعا تىرىسىپ كەلەمىز.

* * *

قوعامدىق ساياسي ومىرىمىزدەگى ەلدىڭ كوكەيىندەگى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى –الاش ارىستارىن ارداقتاۋ جايى. ارينە كورىپ, سەزىپ وتىرمىز, سوڭعى ءبىر-ەكى جىل كولەمىندە الاش يدەياسىنا, الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحانوۆ باستاعان ارىستاردىڭ ىسىنە لايىقتى تاريحي ساياسي باعا بەرىپ ۇلىقتاۋ باعىتىندا ۇلكەن شارۋالار اتقارىلىپ جاتىر. بۇل – اسا ماڭىزدى, ءادىل جانە قۇپتارلىق شەشىم.

بارشاعا ءمالىم, سەمەي قالاسى – الاشتىڭ دا التىن ورداسى بولعان. وسى شاھاردا ارىستار باس بىرىكتىرىپ, ۇلت جولىنداعى ءىرى قوعامدىق-ساياسي باعىتتارىن ايقىنداعان. ەلدىڭ يىقتى تۇلعالارىن كۇرەسكە ۇندەگەن.

قازاقستاندا ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ زاردابى تيمەگەن شاڭىراق كەمدە-كەم. اتىلدى, اسىلدى, ايدالدى, قولدان جاسالعان اشتىققا ۇرىندى, ۇركىنگە ۇشىرادى. ۇلتتىڭ ساپاسى دا, سانى دا كەمىدى. ادامزات تاريحىندا ءدال وسىنداي ناۋبەتتى باستان وتكەرگەن حالىق نەكەن-ساياق.

الىپتارعا بەسىك بولعان كونە سەمەيدە «پولكوۆنيك ارالى» اتانىپ كەتكەن, بۇرىنعى اتاۋى «تۇيەمويناق» دەگەن ەرتىستىڭ ورتاسىنا ورنالاسقان شاعىن ارال بار. قانشاما جازىقسىز جاندار سوندا قويداي توعىتىلىپ, شىبىنداي قىرىلدى. جانازالارى شىعارىلماعان قالپى توپىراق استىندا جاتىر... ولاردىڭ كوبىنەن وسىناۋ جۇمىر جەردە نە بالا, نە مولا قالمادى...

بيىل سەمەي پوليگونىنىڭ جابىلعانىنا وتىز جىل. «ولىمنەن دە كۇشتى» اتتى پوليگون قۇرباندارىنا ارنالعان مونۋمەنت قويىلدى. الايدا رەپرەسسيادان جاپا شەككەندەرگە ءالى ءبىر بەلگى جوق. ءتىپتى ەلىمىزدىڭ باس قالاسىندا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن مەن اشتىق قۇرباندارىنا ۇلكەن مونۋمەنت اشىلسا دا ارتىق ەتپەس ەدى.

پرەزيدەنتتىڭ جۋىردا عانا قازاقتىڭ كيەلى جەرىنە قاتىستى قابىلداعان سارابدال شەشىمىن حالىق دەمىن ىشىنە تارتىپ كۇتكەنىن جاسىرمايمىن. مەملەكەت باسشىسىنىڭ: «جەر شەتەلدىكتەرگە ساتىلمايدى, جالعا دا بەرىلمەيدى», دەگەن مالىمدەمەسى بارشامىزدىڭ كوڭىلىمىزدى تولقىتتى. پرەزيدەنتتىڭ وسى ۇستانىمىن باسشىلىققا العان پارلامەنت جۋىردا اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن پايدالانۋ جونىندەگى زاڭ نورمالارىنا ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزىپ, زاڭ قابىلدادى.

بيىل جەر كودەكسىنىڭ جەكەلەگەن نورمالارىنا جاريالانعان ءموراتوريدىڭ مەرزىمى اياقتالۋىنا بايلانىستى جەر جونىندەگى كوميسسياعا ناقتى مىندەتتەر جۇكتەلدى. ۇكىمەتكە, پارلامەنتكە جەر كودەكسىنە ءتيىستى تۇزەتۋلەر ەنگىزىپ, جەر قاتىناستارى ماسەلەلەرى جونىندەگى زاڭعا پرەزيدەنتتىڭ تىكەلەي تاپسىرماسى بويىنشا ماڭىزدى وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ قابىلدانباق. جاقىندا بۇل زاڭ دا قابىلدانادى. حالىق جەرىمىزدىڭ ەل يگىلىگىنە ءتيىمدى پايدالانىلۋىن كۇتىپ وتىر.

باسشىسى قاراشانىڭ قامىن ويلاسا, وتكەن ءتول تاريحىنا اراشا ءتۇسىپ, بولاشاعىنا الاڭداسا, ەلى ءۇشىن قۇربان بولعان ارىستارى مەن تاريحي تۇلعالارىنا لايىقتى قۇرمەت كورسەتىپ ۇلىقتاسا, حالقىنىڭ سەنىمى ارتادى. ال سەنىم – بەرەكە-بىرلىككە, يگى ىستەرگە باستايتىن قۇدىرەتتى كۇش.

سەمەي