جانداربەك مالىبەك ۇلى: ەلتاڭبادا ەلباسىنىڭ قول­تاڭ­باسى بار

– جانداربەك اعا, ەلتاڭباعا قالاي كەلدىڭىز؟ مۇنداي قاي­تالانباس تۋىندىنى ومىرگە اكەلۋ ءۇشىن ىشكى دايىندىق بولۋى كەرەك قوي.

– كوپ ادام مەنى ەلتاڭبا ار­قىلى عانا تانيدى, تەك وسى ەڭ­بەگىممەن ساۋلەتشى بولىپ قا­لىپ­تاسقانداي كورەدى. شىن مانىندە ءوزىڭ ايتقانداي, مەن مۇنداي ءىرى جوباعا ۇلكەن دايىندىقپەن كەلدىم. ەلتاڭبانى ۇزاق جىل تول­عاتتىم دەسەم دە بولادى. سەبەبى مەن ونىڭ نوبايىن سىزعاندا تۋرا 50 جاستا ەدىم.

– ءيا, سول ۋاقىتتا ءسىزدىڭ تاش­كەنت­تەگى بەدەلدى ساۋلەتشى­لەر­­دىڭ ءبىرى بولعانىڭىزدى بىلەمىز. بىراق اۋىل بالاسىنىڭ ينس­تي­تۋتتا ورىس توبىندا وقى­عان­دىعىنان بەيحابار ەكەنبىز...

– قازىر قىزىلوردا وبلىسىنا قاراستى شەجىرەلى شاھار – سى­­عا­ناقتىڭ جانىنداعى شاعىن رازەز­­دىڭ ورتا مەكتەبىن 1959 جىلى ءبىتىردىم. وقۋشى كەزىم­نەن-اق سۋرەت-سىزۋعا ەرەكشە قى­زى­عاتىنمىن. سونى جەتىلدىرۋ ءۇشىن تاشكەنتكە وقۋعا بارعىم كەل­دى. وداققا تارالاتىن «پيو­نەر­سكايا پراۆدا» گازەتىنەن پ.بەنكوۆ اتىن­داعى كوركەمونەر ۋچي­ليششە­سىنىڭ شاكىرتاقى, تاماق جانە جاتاق­حانامەن قامتاماسىز ەتەتىنى تۋرالى وقىعان ەدىم. مەن ءۇشىن وسى وقۋ ورنى ىڭعايلى كورىن­دى. ويتكەنى انامنان 5 جاس­قا جەتپەي, اكەمنەن 15 جاسىمدا ايىرىل­عان مەن ءۇشىن ءوزىم قالاعان وقۋ ورنى ءارى الەۋمەتتىك كومەگى بار ۋچيليششە ءتيىمدى-تۇعىن. بىراق جولعا دا قاراجات بولمادى. سوندىق­تان اۋىلداعى ءبىر كىسىگە 1 سومنان 10 مىڭ كىرپىش قۇيىپ بەرىپ, جولپ ۇلىمدى تاپتىم. تاشكەنتكە بارعاندا جاتاتىن جەرىم بولماي, جەرگىلىكتى ءبىر وزبەكتىڭ سارايىندا تۇنەگەن كۇندەرىم بولدى. توسەك تە جوق, ءشوپتىڭ ۇستىندە جاتا­مىن. «قايىرشىعا جەل قار­سى» دەگەن عوي, قۇجاتىمدى تاپسى­رام دەپ جۇرگەندە ۋچيليششەگە قابىلداۋ اياقتالىپ قو­­­يىپ­تى. كەرى قايتۋعا نا­مى­­سىم جىبەرمەدى. تاشكەنتكە پو­يىز­بەن بارا جاتقان جولدا تا­نىس­قان جەرلەستەرىم تاشكەنت پولي­تەح­نيكالىق ينستيتۋتىنا وقۋعا تۇسۋگە كەڭەس بەردى. ساتتى­لىك سەرىك بولىپ, پوليتەحنيكا ينس­تي­تۋتىنىڭ ورىس توبىنا قابىل­داندىم. ورىس ءتىلىن مۇلدە بىلمەي ءبىر, قارجى قورىم تاۋسىلىپ ەكى قينالدىم. نامىستان بيىك دۇنيە جوق, بازاردا جۇكشى بولىپ نانىمدى تاۋىپ ءجۇردىم.

– نامىسقا تىرىسىپ ءجۇرىپ تالاي بەلەستى باعىندىرىپسىز. وزبەك­ستان مەن كۋبادا ءى ورىن­دى يەلەنگەن عىلىمي جۇمىسى­ڭىزدى جازۋعا دا سول قاسيەت يتەرمەلەدى مە؟

– ونىڭ ەڭ ۇلكەن سەبەپشىسى – سول ۋاقىتتاعى وقۋ جۇيەسى. ينستي­تۋتتىڭ كۇندىزگى وقۋ بولىمىندە وقي­تىن قۇرىلىس فاكۋلتەتىنىڭ ستۋ­دەنتتەرى كەشكە ساباققا ازىر­لەنىپ, تاڭنان كۇن باتقانعا دەيىن جۇمىس ىستەيتىن. قازىر ءبىز تولىق ەنگىزە الماي جۇرگەن دۋالدى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى دەگەنىڭ وسى ەدى. تەوريا مەن تاجىريبەنى ۇش­تاس­­­تى­راتىن ەڭ دۇرىس شەشىم بول­­­دى. ونىڭ ۇستىنە بىزگە سايا­سي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ, ور­تا ازياعا جەر اۋدارىلعان مىق­­تى ماماندار, بىلىكتى ۇستاز­دار ءدارىس وقىدى. سونىڭ ىشىن­دە ۆ.ارحانگەلسكيدىڭ جەتەكشى­لىگىمەن ءىىى كۋرستا عىلىمي جۇمىس جازدىم. قالا قۇرىلىسىنا ارنالعان ەڭبەگىم وزبەكستاندا جانە كۋباداعى حالىقارالىق بايقاۋدا ءى ورىندى يەلەندى. بۇل مەنى وسى سالادا ودان ءارى ەڭ­بەكتەنۋگە شابىتتاندىردى. ءىV كۋرستا ستۋدەنتتەرمەن بىرگە ۋكراينانىڭ استاناسى كيەۆ­تەگى جوعارى وقۋ ورنىنىڭ حيميا فاكۋلتەتىنىڭ عيماراتىن جوندەۋگە باردىق. وسىنىڭ بارلىعى ءبىزدىڭ ەرتەرەك ەڭبەك ادامى بولىپ قالىپتاسۋىمىزعا سەپ­تىگىن تيگىزدى. سوڭعى كۋرستا وزبەك­ستان مەملەكەتتىك قالا قۇرىلىسى مەكەمەسىنە جۇمىسقا تۇردىم. سول جەردە تابان اۋدارماي ىستە­گەن 40 جىلدىق ەڭبەك وتىلىمدە سامارقان, انگرەن, احانگاران, فەرعانا, تاشكەنت قالالارىنداعى قۇرىلىستارعا جەتەكشىلىك ەتتىم. ءبىز ءبىرىنشى بولىپ سامارقاندا 9 بالدىق جەر سىلكىنىسىنە توتەپ بەرەتىن بيىك عيمارات تۇرعىزدىق. بۇدان بولەك اتالعان قالالار مەن باسقا دا وبلىستاردا 100 شاق­تى نىسان سالىندى. ونىڭ ارا­سىندا تۇرعىن-ءۇي كەشەندەرى, جاتاق­حانا, ساۋدا ورتالىقتارى, اۋە­جاي بار. ايتپاقشى, سامار­قان­داعى مۋزى­كالىق دراما تەاترى­نىڭ قۇ­رىلىسى – ءتول تۋىن­دىم. 40 جىل­عى ەڭبەگىم ەلەنىپ, «وزبەك­ستان­نىڭ قۇرمەتتى ساۋلەتشىسى» اتاندىم.

– وسىنشا ءبىلىم مەن بىلىكتىڭ ناتيجەسىندە ەلتاڭبا ومىرگە كەلدى عوي؟...

– ەلتاڭبا – وتانىما دەگەن ساعىنىشىمنىڭ جەمىسى, شەتتەگى قارادومالاقتىڭ تەرەڭ تاريحى, جو­عارى مادەنيەتى, ولمەيتىن رۋ­حى, تاربيە تۇنعان سالت-ءداس­تۇرى, باي ونەرى ساقتالعان ەگەمەن ەلى­نىڭ بار ەكەنىنە دەگەن ماق­تانى­شىنىڭ, وسىنىڭ ءبارىن مويىن­دا­ماعاندارعا ءوز كاسىبىمەن كورسەتكى­سى كەل­گەن ساۋلەتشى ەڭبەگىنىڭ ناتي­جەسى. بۇعان قوسا تۋعان جەردەن جىراقتا جۇرگەن جانعا تاۋەلسىز مەملەكەتىنىڭ ىرگەتاسىن قالاۋعا اتسالىسۋ, وسىنداي تاريحي جولدا قولتاڭباسى مەن ءوز ءىزىن قالدىرۋ – ەشتەڭەمەن الماستىرمايتىن اسقاق ابىروي, قاسيەتتى قىزمەت.

– تاماشا! ەندەشە, سول ۋاقىتقا كەرى ورالايىقشى.

– مەن و كەزدە سامارقانداعى حالىقارالىق قوردىڭ ءامىر تەمىر تسيتادەلى جوباسىنا جاريالانعان بايقاۋعا قاتىسىپ جاتىر ەدىم. «لەنينشىل جاس» گازەتى قولىما ءتيدى. وندا قازاقستان رامىزدەرىنە بايقاۋ جاريالانعانى جازىلىپ­تى. سول ۋاقىتتا تاريحي ارحەو­لو­گيا­لىق كىتاپتاردى وقىپ, تەرەڭ وي­دىڭ جەتەگىندە جۇرگەن بولاتىنمىن. سودان بارلىق قوسىمشا جوبالاردى جيىپ قويىپ, ەلتاڭ­بانىڭ سىزباسىن سىزۋعا كىرىستىم. ونىڭ يدەياسى ءبىر اي ىشىندە ويى­ما كەلدى. اقيقاتىندا قاسيەتتى وتانى­ما, تۋعان جەرىمە دەگەن پەر­زەنتتىك پارىزىم مەنى العا جەت­ەلەدى. ءسويتىپ وزگە ەلدەر­دىڭ ەلت­اڭ­بالارىن قارادىم, زەرتتە­دىم. ءبىزدىڭ مورىمىزدە حالقى­مىز­دىڭ اتا-بابالارى – ساق, عۇن, تۇرىك, قىپشاقتان باستاۋ الا­تىن قانشا مىڭ جىلدان اسا تاريحى مەن مادەنيەتىن كور­سەتۋ­دى كوزدەدىم. وسى ماقسات ميىم­نىڭ ءبىر تۇكپىرىنەن ورىن الىپ, شىقپاي قويعاندا قازاق­تىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىستا ايتى­لاتىن «شاڭىراعىڭ بيىك, بوساعاڭ بەرىك, كەرەگەڭ كەڭ بولسىن!» دەگەن تىلەكتەر سانامدا قاي­تا جاڭ­­عىردى. وسىلايشا مەم­لە­كە­تى­مىزدىڭ ەلتاڭباسىندا حالقى­مىز­­دىڭ ەڭ كيەلى ۇعىمى شاڭى­راق­تى بەينەلەۋگە بەلدى بەكەم بايلادىم. وزبەك مەملەكەتتىك قالا قۇ­رى­لىسى مەكەمەسىندەگى نەگىزگى جۇ­مى­سىم­مەن قاتار بايقاۋدىڭ تالاپ­تارىنا ساي ەلتاڭبانىڭ ماكەتىن جاساپ, 1992 جىلعى ءساۋىر ايىنىڭ سوڭىندا قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ جوعارعى كەڭەسىنىڭ كەڭسەسىنە اپارىپ تاپسىردىم. مەن جۇمىسىمدى 173-ءشى بولىپ وتكىزدىم. سويتسەم بايقاۋعا 293 جوبا تاپسىرىلىپتى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ باستاعان, قوعام قايراتكەرلەرىنەن, ءحىى شا­قى­رىلىمنىڭ دەپۋتاتتارى­نان تۇراتىن ءادىل قازىلار جۇمىستار­دى قاتاڭ قارادى.

– ەلتاڭبانىڭ العاشقى تۇپنۇسقاسى «كاماز»-بەن جەتكىزىلگەن ەكەن...

– ءيا, سولاي بولدى. ويتكەنى ديا­مەترى 2 مەتر بولاتىن ەلتاڭبا ۇشاققا دا, پويىزعا دا سىيمادى. سوندىقتان امالسىز شىمكەنتتەن جۇك كولىگىن جالداپ, ەلتاڭبانى الماتىعا «كاماز»-بەن جەتكىزدىك. كوميسسيانىڭ بىرنەشە وتىرىسىنان كەيىن, انىعىراق ايتقاندا 1992 جىلى 4 ماۋسىمدا تاريحي ءسات تە تايادى. اۋەلى تاڭەرتەڭگى ساعات 10-دا مەم­لەكەتتىك ەلتاڭبانى تال­قى­لاۋ باستالدى. 5-6 ساعاتتىق قىزۋ تالقىلاۋدان كەيىن, شامامەن 17.00-دە 293 جوبانىڭ ىشىنەن 10 جوبا ىرىكتەلدى. سول وندىقتان مەنىڭ جوبام دارالانىپ شىقتى. سويتسە مەن جاساعان ەلتاڭبا كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ عانا ەمەس, ميلليونداعان وتانداسىمنىڭ كو­ڭى­لىندەگىنى ءدوپ باسىپتى. سە­بەبى ءار ادامنىڭ جۇرەگىندە ءوزى تۋىپ-وسكەن قارا شاڭىراق ەڭ ءبىر قاستەرلى, كيەلى مۇراسىنداي ساقتالعان. دەگەنمەن كەيبىر كوميسسيا مۇشەلەرى ەلتاڭباداعى جۇلدىزدى توتاليتارلىق جۇيەنىڭ سارقىتى, ءدىني استارى بار وي دەپ قابىلداي المادى. سوندا پرە­زي­دەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «بۇل – تەمىر­قازىق! ونىڭ دىنگە دە, كەڭەس كە­زەڭىنە دە ەش قاتىسى جوق. قازاق حالقى جۇلدىزىڭ جانسىن, دەپ تىلەك ايتقان. ءبىزدىڭ ءوز جۇل­دى­زىمىز, ءوز دامۋ جولىمىز بار», دەپ تارتىستى تالقىلاۋدىڭ نۇك­تە­سىن قويعان ەدى. سول سەبەپتى مەن ءبىر نارسەنى ۇنەمى ايتىپ جۇ­رە­مىن: ەلتاڭبادا ەلباسىنىڭ قول­تاڭ­باسى بار. ول جۇلدىزدى ءوزى قادا­عان ەلتاڭباعا.

– ەلتاڭباداعى شاڭىراقتى بيىكتەتىپ, بەرىك ەتىپ ۇستاپ تۇر­عان ۋىقتاردى – حالىقتار دوس­تى­عىنىڭ سيمۆولى, باسقۇردى دۇنيەنىڭ تەپە-تەڭدىگىن ساق­تايتىن ۇعىم دەپ ءجۇرمىز. بىراق تۇلپارداعى مۇيىزگە كوپ نازار اۋدارا بەرمەيمىز.

– بايقاساڭىز, تۇلپاردا ءمۇ­يىز عانا ەمەس, قانات تا بار. «ەر قاناتى – ات» دەيتىن قازاق ءۇشىن تۇل­پاردىڭ قانشالىقتى قا­سيەتتى, كيەلى ەكەنى بەلگىلى. ال ەلتاڭ­با­داعى تۇلپار – قاجىماس قاي­رات پەن جاسىماس جىگەردىڭ, تاۋەلسىز­دىككە, ەركىندىككە ۇمتىلعان قۇل­شىنىستىڭ بەينەسى. قاناتتى تۇلپار قازاق ميفولوگياسى مەن فولكلورىندا كەڭ تاراعان. بۇل – ۇشقىر ارماننىڭ, بيىككە سامعاعان جاسامپازدىقتىڭ, العا ورلەۋدىڭ, تالماس تالاپ پەن اسىل مۇراتتىڭ بەلگىسى. قاناتتى جىلقىلار «ەسىك» قورعانىنان تابىلعان, بۇدان 2,5 مىڭ جىل بۇرىنعى ساق حانزاداسى – «التىن ادامنىڭ» باس كيىمىندە بەينەلەنگەن. ال ءمۇيىز قايدان الىندى؟ 1969 جىلى جامبىل وب­لى­سىنداعى بيلىكولدىڭ وڭ جاعا­لاۋىنان ءۇش ءمۇيىزدى باس كيىم كي­گەن ادامنىڭ تاسقا قاشالىپ جا­سال­عان بەينەسى تابىلعان. تۇركى دۇنيە­سىندەگى ءاپسانالار بويىنشا ءمۇيىز – باتىرلىق, بايلىق, ىرىس, داۋلەت, ءوسىپ-ءونۋدىڭ سيمۆولى, سونداي-اق بيلىكتىڭ, كوسەمدىك پەن وجەتتىكتىڭ كورىنىسى. شىن مانىندە, ءبارى تاريحتان باستاۋ العان. بار ويىم كيىز ءۇي پايدا بولعاننان بەرگى قازاقتىڭ بولمىس-ءبىتىمىن, تەرەڭ تاريحىن, تەگىن كورسەتكىم كەلدى. ويىمداعىنى ونەرمەن بەينەلەگەندە بۇل قاراشاڭىراقتى قورشاعان, قازاق حالقىنىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىن, بولاشاعىن قانا­تى­نا بايلاپ, تۇراقتىلىقتىڭ تاڭ­باسىنداي ەرگە بەكىنگەن تەك­تى تۇل­پاردىڭ تۇرپاتى بولىپ شىقتى.

– ال مۇيىزدەگى 7 بولىك نەنىڭ بەلگىسى؟

– ەلتاڭباداعى تۇلپاردىڭ مۇيى­زىندە 7 ساقينا بار. بۇل ءمۇيىز­دى ءبولىپ تۇرعان جوق, كەرىسىنشە بىرىكتىرەدى. سول 7 ساقينا – تەك­تىلىكتىڭ تاڭباسى. قازاق – 7 اتا­سىن بىلگەن, 7 اتاعا دەيىن قىز الىس­پاعان تەكتى حالىق. ەتنو­گراف­تاردىڭ ايتۋىنشا, وسى يگى ءداس­تۇردى ۇستاناتىن وزگە ۇلت جەر بەتىن­دە جوق. اتتىڭ الىپ قاناتى اس­تىن­داعى كىشى, ورتانشى جانە ۇل­كەن قاۋىرسىندار – ۇلى ءجۇز, ورتا ءجۇز, كىشى ءجۇزدى بىلدىرەدى. ارا­سىن­داعى «بەلەستەر بەلگىسى» – قوجا, سۋناق, تورەلەر. ولار رۋعا جات­پاعا­نىمەن, قازاقتاردىڭ قاتا­رى­نا قوسىلىپ كەتكەن. ال ەندى وسى­نىڭ ءبارى بارىپ, جىلقىداعى جوتا ىسپەتتەس ومىرتقاعا بىرىگەدى. ءتۇبى ءبىر قازاق دەگەننىڭ ماعىناسى وسى. ەتنوگراف, عالىم اقسەلەۋ سەي­دىم­بەك: «قازاقتا رۋشىلدىق بولۋى مۇمكىن ەمەس. ونى بولدىر­ماي­تىن تەتىكتى اتا-بابالارىمىز جاساپ كەتكەن. ويتكەنى مەنىڭ شەشەم, ايەلىم, كەلىنىم باسقا جۇز­دەن. سوندا باسقا جۇزدەن بول­عانى ءۇشىن شەشەمدى, ايەلىمدى, كەلى­نىمدى تارك ەتۋىم كەرەك پە؟ وعان بارۋ مۇمكىن ەمەس, قازاقتا رۋشىل­دىق, جۇزشىلدىك بار دەيتىن ادام قازاق ۇلتىنىڭ ىشكى ەتنوجارالىم تە­تى­گىن, مەحانيزمىن بىلمەيتىن كور­­سوقىردىڭ ناق ءوزى», دەپتى. وسى­دان اسىرىپ ايتا الماسپىن.

– ەلتاڭبانىڭ تومەنگى تۇ­سىن­دا تۇرعان قوشقار ءمۇيىز قان­داي ويدى بىلدىرەدى؟

– ءجون, مۇنى ايتپاي كەتۋگە بول­ماس. قازاقتىڭ بار ويۋ-ورنەگى قوش­قاردىڭ مۇيىزىنەن الىنعان. بۇل ويۋ جازۋ-سىزۋ پايدا بولماي تۇرعان كەزدە بولعان. مۇنىڭ ءوزى بىزدەگى ونەردىڭ تەرەڭدىگىن, مادە­نيە­تىمىزدىڭ ارىدە جاتقانىن بىلدى­رەدى. ال مەن قوشقار مۇيىزبەن بوساعانىڭ ەكى تۇسىنداعى جەلباۋ­دى بەكىتىپ قويدىم, «بوساعاڭ بەرىك بولسىن!» دەگەن وسى.

– ەلتاڭبا مەن ونى جاساۋ جولدارى وسىعان دەيىن بىرنەشە رەت وزگەرتىلدى. نەگە؟

– وزگەرتىلگەن جوق, ۋاقىت وت­كەن سايىن قاجەتتىلىكتەرىنە قاراي دامىتىلىپ, جەتىلدىرىلىپ وتىردى. ەلتاڭبانىڭ العاشقى ۇلگىسى پەنوپلاستان دايىندالعان. 1992 جى­لى 4 ماۋسىمدا بەكىتىلگەن جوبا 5 جىلدان سوڭ, تاريحي شەشىم كەزىندە قولادان قۇيىلىپ, 32 كيلو­لىق ۇلگىنى جاڭا استانامىز – ەلور­داعا قۇرمەتتى كۇزەت ساربازدارى جەتكىزدى. 2004 جىلى ەلتاڭبا استانادا گيپستەن جاساپ شىعارىلدى. بىراق بۇل ۇلگى تەح­نو­لوگيالىق جاعىنان دامى­ما­عان ەدى. 2006 جىلى مەن ەل­تاڭبا ەلەمەنتتەرىنە عىلىمي اتاۋ­لار بەرۋمەن اينالىسۋعا ار­نا­دىم. ونداعى ءار بولشەكتىڭ ول­شەم­دەرىن انىقتاپ, تاريحي سيپات­تاما, 41 اتاۋعا تۇسىنىك بەر­دىم. 2007-2014 جىلدارى CorelDRAW باعدارلاماسىندا كوم­پيۋ­تەرلىك سىزبا ولشەمدەرىن جاسا­دىم. ال ونىڭ 3D مودەلدىك ولشەم­دەرىن قۇراستىرۋ ەكى جىلعا سوزىل­دى. سول ۋاقىت ارالىعىندا مەنىڭ اۆتورلىق نۇسقاۋىممەن ەلەكترون­دى جۇيەسى قالىپقا سايكەس قايتا جاسالىپ, ونىڭ ۇلگىلەرى گيپستەن, سيليكوننان ازىرلەندى.

– مۇنىڭ ءبارى نە ءۇشىن كەرەك؟

– مەملەكەتتىك تاڭبا ەشقان­داي بۇرمالاۋعا تۇسپەۋى ءتيىس. وسى ماقساتتا 2015 جىلى سوناۋ 2008 جىلى باستاعان ماڭىز­دى جۇ­مى­سىمدى سوڭىنا جەت­كىزىپ, قازاق­ستان مەملەكەتتىك ستان­دارت­­تاۋ جانە مەترولوگيا كومي­تەتى­­نىڭ ما­مان­دارىمەن, «مەكەن KZ» كوم­پا­نياسىنىڭ وندىرىستىك ۇجى­مىمەن بىرگە جاڭا ستاندارت ۇلگى­سىن جاساپ شىقتىم. تۇڭعىش رەت تسيف­ر­لى كومپيۋتەرلىك جاڭا تەحنو­لوگيانىڭ ناتيجەسىندە مەم­لەكەتتىك ەلتاڭباعا پرو­پور­تسيالىق ولشەم­دەردىڭ اۆتوماتتى وندىرىستىك جاساۋ ءتاسىلى ەنگىزىلدى. اۆتورلىق تالاپتارىم, سونداي-اق پارلامەنت قابىلداعان زاڭناما تولىق ساق­تالدى. وسى 7 جىلدىق جۇمىس­تىڭ جەمىسى, 2016 جىلدىڭ 1 قاڭ­تارىنان مەملەكەتتىك ەلتاڭ­با­نىڭ تەحنيكالىق شارتتارى تۋرالى جاڭا ستاندارت بويىنشا (قر. ست 989-2014) مەملەكەتتىك ءرا­مىز­دىڭ ستاندارتتى ۇلگىسى وندىرىس­كە ەن­­گىزىلدى. بۇل ستاندارت ءتۇرلى اۋىت­­­­قۋ­شىلىقتارمەن دايىندا­لىپ, ساتۋمەن اينالىسقان مەكە­مە­لەر­­دىڭ ىسىنە جانە وزگە دە كەلەڭسىز­دىك­تەرگە توسقاۋىل بولدى. ويتكەنى ەن­دى ەلتاڭبا جاساۋشىلار ديزايندى ەلەكتروندى تۇردە ورىنداۋى ءتيىس. سونداي-اق مۇنداي ءوندىرىس ورىن­دارى ەلتاڭبانى جاساۋدىڭ ادىستەمەلىك نۇسقاۋلىعىن قوسا الۋى كەرەك.

ال وزگەرىس دەسەك, 2019 جىلعى 1 قا­راشادان باستاپ ەلتاڭبا ەلى­مىز­دەگى تاعى ءبىر تاريحي شەشىم­نىڭ كوش­باسشىسىنا اينالدى. ءبىز ءوز الىپبيىمىزگە قايتا كەلدىك. پرە­زيدەنتتىڭ «قازاق ءتىلى ءالىپبيىن كيريلليتسادان لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋ تۋرالى» جارلىعىنا ساي­كەس ەلتاڭباعا وزگەرىس ەنگىزىلدى. ون­­داعى ەلىمىزدىڭ اتاۋى لاتىن قار­پى­مەن جازىلدى. مەملەكەتتىك ەل­تاڭ­باعا لاتىن قارپىنىڭ ەنۋى – ونى بۇكىل ەل بولىپ قابىل الدى دەگەن ءسوز.

– ءسىز وسى سۇحباتقا ۋنيۆەرسي­تەت­تەگى جۇمىسىڭىزدان كوڭىل­دى ورالدىڭىز. تالاي بيىكتى با­عىندىرىپ, جاستىق شاقتاعى ارمان-ماقساتىنىڭ ءبارى ورىن­دالعان كىسىنى قۋانتا الاتىن قانداي قۇدىرەت؟

– ادامدا ارمان-ماقسات دەگەن بىتكەن بە؟ ءيا, سەكسەننىڭ سەڭ­گىرىنە شىققاندا ءبىزدى كەز كەل­گەن نارسە تاڭداي قاقتىرىپ, كورىن­گەن دۇنيە قۋانتا قويمايدى. كو­ڭىلگ­ە قونسا, قۋانتسا, وندا بۇل ەرتەڭ­گى ۇرپاق, ماڭگى جاساسا دەپ ارمان­دايتىن حالقىمىز, ۇلتىمىز ءۇشىن جانتالاسىپ جۇرگەن جىلدار بويعى جۇمىسىمىزدىڭ جەمى­سى بولۋى كەرەك. سونداي ءبىر قولعا العانىم – قازاقتىڭ ۇلت­تىق ار­حي­تەك­تۋرا­سى­نىڭ نەگىزىن قالاۋ. ۇلتتىق ارحي­تەك­تۋرانى بەدەرلەيتىن كەز كەل­دى. ءوزىم جۇمىس ىستەيتىن ل.ن.گۋ­ميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنە ساۋلەت-قۇرىلىس فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى تەمىرحان تولقىنباەۆ شاقىرىپ, Oitek ارحيتەكتۋرا اكادەمياسىن اشۋدى ۇسىندى. عىلىمي-زەرتتەۋمەن اينالىساتىن ورتالىق نەمەسە ءبىر ينستيتۋت بولعانىن قالايمىن.

– ءيا, ءبىزدىڭ بۇگىنگى ارحيتەك­تۋراعا عىلىمي نەگىز جەتىسپەي جاتقان سەكىلدى. سەبەبى ەلىمىزدىڭ تاريحىندا قانشا عاسىر وتسە دە سۇيەگى ساقتالىپ تۇرعان كونە عيماراتتار بار. سول ساۋلەت ونەرى تۋىندىلارىنىڭ قۇپياسى ءالى اشىلماي جاتقانداي...

– ءدال سولاي, كوپ سىردىڭ بەتى ءالى اشىلعان جوق. كونە قالالاردى كوبىنە ارحەولوگتار مەن تاريحشىلار زەرتتەيدى. وسى جۇيەلى جۇ­مىستاردان ارحيتەكتورلار قا­لىس قالىپ قويادى. عىلىمي نەگىز­سىز, زەرتتەۋسىز, جوبالاپ جاسا­لا سال­عان كەز كەلگەن نارسەنىڭ عۇ­مى­­رى كەلتە كەلەدى. ۇلتتىق ار­حي­­­­تەك­­تۋرا بىزگە نە ءۇشىن كەرەك؟ قازىر ادامدى, ادامزاتتى ءبىر دۇ­­­نيە­­نىڭ فورماسىن كوشىرىپ بە­­رىپ تاڭ­عال­دىرا المايسىز. ال بىز­­دە ءتول ونەر, ساۋلەت ونەرى جوق ەمەس, بار عوي. سونى قايتا جاڭ­­عىرت­ساق, ۇلتتىق ارحيتەكتۋرا­مىز­دى قالىپتاس­تىر­ساق, ءتول تۋىن­دى­لارى­مىزدى تۋدىر­ساق, ەڭ اۋەلى ۇلتتىق كودىمىزدى, ۇلت­تىق بول­مىسىمىزدى ساقتاپ قا­لا­­مىز. ەكىنشىدەن, تەرەڭ ويمەن, اس­قان شە­بەر­لىكپەن, ۇلتتىق داس­تۇر­مەن سا­لىن­عان قۇرىلىستار تۋ­ريس­تەر­دى تارتۋعا تۇرتكى بولادى. وڭ­تۇس­­تىك­­تەگى وزبەك ەلىنە تۋريس­تەر اعى­لا­­دى دا جاتادى. نەگە؟ ويت­كەنى ولار­­دا ۇلتتىق ارحي­تەك­تۋرا­سىنىڭ سا­رى­نى ساقتالعان. ۇشىن­شىدەن, بۇل ۇلت­تىق ساۋلەت ونەرى­نىڭ دامۋىنا باس­تايدى. كور­دىڭىز بە, ءبىر عانا ۇلت­تىق ارحيتەكتۋرا – ما­دە­نيەت پەن ور­كەنيەتتىڭ ولشەمى, تە­رەڭ تاري­حى­مىزدىڭ كورسەتكىشى, ىشكى ءتۋريزمنىڭ دامۋى, اينالىپ كەل­گەندە تۇراقتى ەكو­نو­ميكانىڭ نەگىزى بولا الادى.

– ال عىلىمعا نەگىزدەلگەن ۇلتتىق ارحيتەكتۋرا قانداي بولۋى كەرەك؟

– ءبىزدىڭ ءاربىر ساۋلەت ونەرىمىز­دەن, ءتىپتى مىناۋ كۇندەلىكتى سالىنىپ جاتقان كوپقاباتتى ۇيلەر­دەن دە, ءتۇرلى ءىرى عيماراتتاردىڭ قۇ­رى­لى­سىنان دا قازاقىلىقتىڭ ءيسى اڭ­قىپ تۇرۋى ءتيىس. بۇل ءۇشىن قازى­رگى قۇرىلىس نىساندارىنىڭ ستان­دارتتارىن وزگەرتۋ كەرەك. ءبىز ءالى كۇنگە دەيىن سوناۋ 30 جىل بۇ­رىن كۇيرەگەن كەڭەس كەزەڭىنىڭ ولشەمدەرى مەن ستاندارتتارىنان ارىلا الماي كەلەمىز. بىزگە ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزعا نەگىزدەلگەن قۇرىلىس ستاندارتتارى مەن ارحيتەكتۋراسى كەرەك. مەن مۇنى Oitek ارحيتەكتۋراسى دەپ اتادىم. بۇل – ۇلى دالا مادەنيەتىنىڭ فيلوسوفيالىق قۇندىلىقتارىن قامتيتىن جاڭا باعىت ءارى سالت-ءداستۇرىمىزدى دارىپتەيتىن بىردەن-ءبىر عىلىم. وندا مەملەكەتتىك رۋحاني جاڭعىرۋ يدەولوگياسى ۇلتتىق سانامىزدىڭ رۋحاني نەگىزى رەتىندە قاراستىرىلادى. Oitek «وي» جانە «تەك» دەگەن قازاق حال­قى­نىڭ ۇعىمىنداعى «ويلاۋ» جۇيە­سى مەن «تەكتىلىك» تۇبىرىنەن الىنعان.

قازاق – تەكتى حالىق. بىراق سول تەكتىلىكتى قالاي كورسەتە الامىز؟ وسى ماسەلەگە ساۋلەتشى رەتىندە قاراپ كوردىم. ۇسىنعان شەشىمىم – ۇلتتىق ارحيتەكتۋرانىڭ نەگىزىن راتسيونالدى تۇردە الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمدا قولدانىسقا ەنگىزۋ. Oitek ارحيتەكتۋراسى اقىل, پاراسات, سانا تۇجىرىمداماسى ارقىلى دۇنيەنىڭ تۇتاستىعىن, قازاق ەلىنىڭ ىشكى جانە سىرتقى فۋنك­تسياسىنداعى تابيعي ۇيلەسىم­دىلىكتى كورسەتۋگە باعىتتالعان. مەن وسى Oitek ارحيتەكتۋراسىن عىلىمي نەگىزدەۋمەن 10 جىلدان اسا ۋاقىتتان بەرى اينالىسىپ كەلەمىن. بۇل – ەسكىلىكتى اڭساۋ ەمەس, بولمىستان اجىراماۋ, سانانى جاڭعىرتۋ ارقىلى اتا-بابا مەن بۇگىنگى, كەلەر ۇرپاق اراسىنداعى باي­لانىستى نىعايتۋدىڭ جولى.

– ءسىز رۋحتى جاڭعىرتۋدى الدەقاشان باستاپ كەتىپسىز عوي. ال وسىنداي وي مەن ونەردىڭ ۇشتاسۋىنان تۋعان تۋىندىلار بار ما بۇگىندە؟

– بار. ەلباسىنىڭ يدەياسىمەن, سىزباسىمەن سالىنعان «بايتەرەك» مونۋمەنتى – وي مەن ونەردىڭ ۇي­لە­سىم­دى جەمىسى. «بايتەرەك» – تەك­تى­لىك­تى بىلدىرەتىن فۋنكتسيالى, مو­نۋ­مەنتتىك ءارى ينتەر­نا­تسيو­نال­­دى ارحيتەكتۋرالىق شاڭى­راق­­تىڭ نىشانى. مۇندا «ەلىم, جە­رىم, حالقىم بايتەرەكتەي سايالى, قا­سيەت­تى بولسىن!» دەگەن تىلەك جاتىر. «باي­ت­ەرەك» عي­مارا­تى پا­ريج­­دەگى «ەيفەل» مۇ­ناراسى­مەن شەن­­دەسە­دى. ەيفەل مۇ­نا­راسى دەسە, پا­ريج ەسكە تۇسە­تىن­دەي, «بايتەرەك» تە اس­تانا مەن قازاق­ستان دەگەن ۇعىم­­­دى اسقاق­تات­تى. سونداي-اق قا­­­لا­­نىڭ سيمۆولى­نا اينالدى. ءدال وسى نى­­سان ۇلتتىق ساۋلەت ونەرىنىڭ – ۇلت­­تىق ار­حي­تەك­تۋرامىزدىڭ نە­گى­ز­ىن قا­لادى دەپ تولىق ايتۋعا بولادى.

اڭگىمەلەسكەن

ايدانا شوتبايقىزى,

«Egemen Qazaqstan»

P.S. سۇحباتتى ازىرلەپ بولعان سوڭ, جۋرناليستىك قىزىعۋشىلىقپەن كەيىپكەرىمىز ەڭبەك ەتەتىن ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنە بارعان بولاتىنبىز. تۇتاس كافەدرا اكادەمياعا اينالعانداي. اكادەمياعا ارنالعان كافەدرا ەسىگىنىڭ ماڭدايشاسىندا Oitek arhitekturasy دەپ جازىلىپتى. ال دالىزدەگى ۇزىن قابىرعادا ۇلتتىق ارحيتەكتۋرانىڭ نەگىزىندە سىزىلعان قۇرىلىس نىساندارى جوبالارىنىڭ ەسكيزدەرى ءىلۋلى تۇر ەكەن. ءالى ىسكە اسىرىلماعان جوبالار اتاۋلارىنىڭ («ۇرشىق», «اڭىراقاي», «قۇرمانعازى», «جەتى قازىنا) وزىنەن ءتول ارحيتەكتۋرانىڭ ءيىسى اڭقيدى. ىشكى مازمۇنى مەن قۇرىلىس فيلوسوفياسىنىڭ بولمىسىمىزدان باعدار بەرەتىنى – بولەك اڭگىمە.