تاۋەلسىزدىك جانە ۇلتتىق تاريح

ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن جاريالاپ, ءوز تاعدىرىن ءوز قولىنا الۋى, ءبىر جاعىنان زور ماقتانىش, قۋانىش بولسا, ەكىنشى جاعىنان, ۇلكەن تاريحي جاۋاپكەرشىلىك. وتىز جىل ىشىندە قازاق ەلى وسى ءبىر ماڭىزدى جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنە وتىرىپ, بولاشاققا نىق سەنىممەن قارادى, ءوزىنىڭ ۇلتتىق الەۋەتىنە تولىق سەندى. ارتتا قالعان ءۇش ونجىلدىق كەزەڭ­گە بۇگىننىڭ بيىگىنەن قارايتىن بول­ساق, ەلىمىز ءۇشىن وتە سىندارلى جانە ايتۋلى كەزەڭدەر ەكەنى انىق. تاۋەل­­سىز­دىگىمىزدىڭ العاشقى جىلدارى ءارتۇر­لى شەتەلدىك باسىلىمداردا ەلىمىز­دىڭ بو­لاشاعىنا كۇمان كەلتىرىپ, ەرتە­ڭىنە سەنىمسىزدىكپەن قارايتىن ماقا­لا­لار شىققانى بەلگىلى. ولاردا قازاق حال­قى­نىڭ مەملەكەتتىك ءداستۇرى بولماعان دەگەن ويلاردىڭ ايتىلعانىن ءبارىمىز بىلە­مىز. وتىزجىلدىق تاريحىمىز ونداي تەرىس پىكىرلەردىڭ ءبارىن جوققا شىعارىپ, ءوزى­نىڭ مەملەكەتشىل ۇلت ەكەندىگىن, مەم­لەكەتتىلىك تاريحىنىڭ كەم دەگەندە ءۇش مىڭجىلدىق شەجىرەسى بار ەكەندىگىن قازىرگى كۇندە دالەلدەپ وتىر.

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ وتىزجىلدىق مەرەكەسىنە بايلانىستى 2021 جىلدىڭ قاڭتار ايىن­دا «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە جا­ريا­لاعان «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىم­بات» اتتى ماقالاسىندا «بيىل قاس­تەرلى تاۋەل­سىز­دىگىمىزگە 30 جىل تولادى. بۇل – قايتا جاڭعىرعان قازاق مەملەكەتىنىڭ, اتا-بابالارىمىز اڭساعان ازاتتىقتىڭ تۇعىرى نىعايا تۇسكەنىن ايگىلەيتىن ماڭىزدى بەلەس», دەپ تەبىرەنە جازعان ەدى. مەملەكەت باس­شىسىنىڭ «قايتا جاڭعىرعان قازاق مەملەكەتى» دەپ وتىرعانى قازاق حالقى­نىڭ ەجەلگى جانە ورتا عاسىرلاردا ءوز مەم­لەكەتى بولىپ, تاريحتىڭ ءبىر كەزەڭىن­دە ونى جوعالتىپ العانىن, ال وسىدان وتىز جىل بۇرىن ونى قايتا قۇرىپ, جاڭ­عىرت­قانىن مەڭزەيدى. سونداي-اق «اتا-بابالارى­مىز اڭساعان ازاتتىق» دەگەنى تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەستەردىڭ ەل اۋماعىندا ءبىر عا­سى­رداي ۋاقىت بويى تولاستاماعانىن بىلدىرەدى. ودان ءارى مەملەكەت باسشىسى وتىزجىلدىق تاۋەلسىزدىك ءداۋى­رىن شارتتى تۇردە ءۇش ونجىلدىق كەزەڭ­گە ءبولىپ, ءار ونجىلدىققا قىسقاشا توقتا­لىپ, سيپاتتامالار بەرەدى. العاشقى ون­جىل­دىققا – «قازاقستاننىڭ ىرگەتاسىن قالاۋ كەزەڭى», ەكىنشى ونجىلدىققا – «قازاق ەلىنىڭ كەرەگەسىن كەڭەيتۋ», ال ءۇشىنشى ونجىلدىققا – «شاڭىراعىمىز بيىك­تەپ, ءوسىپ-وركەندەپ, مەرەيلى مەملەكەتكە اي­نال­عان كەزەڭ», دەپ سيپاتتامالار بەرەدى.

وتىز جىل ىشىندەگى قازاق ەلىنىڭ قاي سالادا بولماسىن جەتكەن جەتىس­تىكتەرى وراسان زور. سوتسياليستىك قاتى­ناستارعا نەگىزدەلگەن جوسپارلى ەكونوميكادان نارىقتىق قاتىناستارعا نەگىز­دەلگەن ەكونوميكاعا كوشۋ دەگەنىمىز دۇ­نيەجۇزىلىك تاريحتا ءبىر فورماتسيادان ەكىنشى ءبىر فورماتسياعا كوشۋدى بىلدىرە­دى. ونىڭ قانشاما ۋاقىتقا سوزىلا­­تى­­نى تاريحتان بەلگىلى جانە ونى ءبىز جاق­­سى بىلەمىز. ال ءبىزدىڭ بۇل بەلەستى از عانا ۋا­قىتتا ەڭسەردى. قازىر ەل ساناسىندا نا­رىقتىق سانا ورنىعىپ تا بولدى. ەكو­نوميكامەن قاتار قوعامدىق ءومىردىڭ بارلىق سالاسى دا ازعانتاي ۋاقىت ىشىندە نارىقتىق قاتىناستارعا بەيىمدەلدى دەۋگە بولادى.

تاۋەلسىزدىك جىلدارى وتاندىق تاريح عىلىمى دا قوعام الدىنداعى ءوز مىندەتىن اتقارىپ كەلەدى. ءبىز تومەندە وتاندىق تاريح عىلىمىنىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى دامۋى مەن پروبلەمالارى جونىندە ءسوز ايتىپ, ويلارىمىزدى ورتاعا سالماقشىمىز.

«تاريحتى حالىق جاسايدى, عالىم جازادى», «تاريحتى جاساۋدان ونى جازۋ قيىن» دەگەن قاعيدالاردىڭ راستى­عىنا وتاندىق تاريحتىڭ وزەكتى ءبىر ما­سەلەلەرىن قولعا العاندا بىردەن كوز جەت­كىزۋگە بولادى. كەڭەستىك كەزەڭدە وتان تاريحىنىڭ ماسەلەلەرى زەرتتەلىپ, توم-توم اكادەميالىق باسىلىمداردىڭ, جەكە ارنايى زەرتتەۋلەردىڭ جارىققا شىققانى بەلگىلى. ولاردىڭ ءبارى بەلگىلى ءبىر تەوريالىق-مەتودولوگيا تۇرعى­سى­نان جازىلدى. ول – ماركس­تىك-لەنيندىك مەتودولوگيا. جەت­پىس جىلداي وسى مەتودولوگياعا سۇيەن­گەن قوعامتانۋشى ماماندار ءۇشىن تاۋەل­سىز­دىگىمىزدىڭ العاشقى جىلدارى ودان بىردەن ارىلا قويۋ قانداي قيىندىقتار تۋعىزسا, ەسكىنىڭ ورنىنا كەلگەن جاڭا وركەنيەتتىك ۇستانىمدى قابىلداي قويۋ دا سونداي قيىندىقتار تۋعىزعانىن ءبارىمىز بىلەمىز. سوعان قاراماستان, جاڭا ۇستانىمنىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى جىلدارى تولىق جەڭىسكە جەتۋى وتاندىق تاريح عى­لى­مىنداعى ەڭ ۇلكەن جەتىستىك دەۋگە بولا­دى. ەكى ۇستانىم اراسىندا قانداي باس­تى ايىرماشىلىق بار دەسەڭىز, ول مى­نا­دا. بۇرىنعى مەتودولوگيا تاپتىق پرين­تسيپكە نەگىزدەلىپ, حالىقتىڭ ءبىر بولى­گىنىڭ تاريحى قاراستىرىلدى. سونىڭ سالدارىنان قازاق حالقىنىڭ نەبىر اسىلدارى – حاندار مەن سۇلتاندارعا, بيلەر مەن باتىرلارعا, اقىندار مەن شايىرلارعا, ءدىن قايراتكەرلەرىنە, XX عاسىر باسىنداعى ۇلت قايراتكەرلەرىنە وتان­دىق تاريحتان ورىن بەرىلمەدى. ولار­دىڭ تاريحي رولدەرىن كورسەتپەك تۇگىلى, ەسىمدەرىن اتاۋعا تىيىم سالىندى. ال ەسىم­دەرى اتالعان كۇندە ولاردىڭ تاريحي ءرولى تاپتىق كوزقاراستار تۇرعىسىنان باعا­لانىپ, حالىققا جات تۇلعا دەپ ءتۇسىن­دى­رىلدى. سونىڭ سالدارىنان, كەڭەستىك كەزەڭدە ءوسىپ-ونگەن بىرنەشە بۋىن وكىلى قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا ەرەكشە ورىن الاتىن تاريحي تۇلعالارىمىزدىڭ ەسىمدەرىن بىلمەي, شىعارمالارىمەن سۋسىنداماي ءوسىپ, قالىپتاستى. وسىندايدا, ء«وز تاريحىڭدى بىلمەسەڭ, وزگەنىڭ تاريحىنا قىزىعاسىڭ» دەگەن قاعيدا ەسكە تۇسەدى.

تاۋەلسىزدىكتىڭ بىردەن كەلمەيتىنى سە­كىلدى, قوعامتانۋشى عالىمدار دا بىردەن ۇستەم يدەولوگيادان ارىلا قويعان جوق. كەڭەستىك بيلىكتىڭ سوڭعى جىلدارى كەڭەس وداعىندا قوعامتانۋشى عالىمدار اراسىندا دا تاريح ماسەلەسىنە بايلانىس­تى ايتىس-تارتىستار ءجۇردى. مۇنداي تار­تىستار ەلىمىزدە دە ءجۇرىپ, وتكەن عاسىر­دىڭ 80-جىلداردىڭ سوڭىندا بەس ارىس اتانعان الاش قايراتكەرلەرىنىڭ اق­تالىپ, ءوز حالقىمەن قايتا قاۋىشۋى ۇس­تەم يدەولوگيانىڭ ءىرى جەڭىلىسى بولىپ سانال­دى. ۇستەم يدەولوگيانىڭ ورنىنا جا­ڭاشا نەمەسە تاپتىق ەمەس كوزقاراستار كەلە باستادى. 1991 جىلى كەڭەس ودا­عى­نىڭ تاريح كوشىندە قالىپ, ونىڭ ور­نىن­دا قازاقستان رەسپۋبليكاسى سە­كىلدى تاۋەل­سىز ەلدەردىڭ قۇرىلۋى ماركس­تىك-لە­­نين­دىك مەتودولوگيانى دا قۇردىمعا جىبەردى.

ءسويتىپ تاۋەلسىزدىكتىڭ كەلۋىمەن قو­عام­تانۋشى عالىمدار جاڭا مەتودولوگيا نەگىزدەرىن ىزدەستىرىپ, ونى قولدانا باستادى. ول – وركەنيەتتىك ۇستانىمدار بولاتىن. وركەنيەت ۇعىمى فيلوسوفياعا, مادەنيەتتانۋشىلارعا جاقىن بولىپ كورىنگەنىمەن ونىڭ تۇبىرىندە ادام, ازامات دەگەن ۇعىمدار تۇردى. ال ول ۇعىم حالىق, ۇلت ۇعىمدارىمەن بايلانىستى تۇر­عاندىقتان, وركەنيەتتىك ۇستانىم, كوز­­قاراس دەگەنىمىز تاپتىق ۇستانىمعا قار­سى حالىقتىق, ۇلتتىق ۇستانىم, كوز­قاراس دەگەندى بىلدىرەدى. ەكى كوزقاراس ارا­سىنداعى ايىرماشىلىقتى مىناداي ما­قال­مەن سالىستىرىپ تۇسىندىرۋگە بولادى. «قۇدىق تۇبىندەگى باقاعا اسپان تاباق­تاي بولىپ كورىنەدى» دەگەندەي, تاپتىق كو­زق­اراس حالىقتىڭ, ۇلتتىڭ تاريحىن تو­لىق قامتىپ قاراستىرۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى.

تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى جىلدارى قوعامتانۋ سالاسىنداعى نەگىزگى تەو­ريالىق – مەتودولوگيالىق ماسەلە وسى­لايشا وڭ شەشىلگەندىكتەن, تاريحشى­لارىمىز دا جاڭا ۇستانىم مەن كوزقاراستارعا سۇيەنىپ, تاريحىمىزدى جاڭاشا زەرتتەۋگە بەلسەنە كىرىستى.

مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆتىڭ جازعانىنداي, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى ون جىلدىعى ەلىمىزدىڭ ىرگەتاسىن قالاۋ كەزەڭى بولسا, ۇلت تاريحىن زەرتتەۋدە بۇل ونجىلدىقتى شارتتى تۇردە ەڭ الدى­مەن, قوعامتانۋ عىلىمدارىندا ەسكى مەتو­دولوگيانىڭ جويىلىپ, جاڭا, وركەنيەتتىك مەتودولوگيانىڭ تولىق ورنىعۋىمەن, جەڭىسكە جەتۋىمەن ەرەكشەلەنەدى.

تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى ونجىلدى­عىندا جاڭا مەتودولوگيانى تۋ ەتىپ ۇس­تاعان تاريحشىلار وتان تاريحىنىڭ ەڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن زەرتتەۋدى قولعا الىپ, بىرنەشە ءجۇز عىلىمي ماقالا جازدى, ديس­سەرتاتسيالار قورعادى, مونوگرافيا­لار جاريالادى. وسى جىلدارى ەڭ كوپ قاراستىرىلعان ماسەلەلەرگە – XX عاسىر باسىنداعى ەلىمىزدەگى قوعامدىق-ساياسي قوزعالىستار مەن 1920-1930 جىلدارداعى قازاقستان تاريحىنىڭ ساياسي, الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق ماسەلەلەرى جاتادى. سون­داي-اق 1937-1939 جىلدارى جاپپاي سايا­سي رەپرەسسيا مەن ونىڭ قۇرباندارى, 30-جىلداردىڭ باسىنداعى ەلدەگى اش­تىق پەن ءولىم, ۇجىمداستىرۋعا قارسى كوتەرىلىستەر مەن باس كوتەرۋلەر, گولو­ششە­كيننىڭ «كىشى وكتيابر» ساياساتى, الاش قوزعالىسى, الاش اۆتونومياسى, الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ءومىرى مەن قىز­مەت­تەرىنە جانە تاعى باسقا وسى كەزەڭنىڭ ماسە­لەلەرىنە ارنالعان تاقىرىپتار قامتىلدى.

تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كەزەڭىندەگى وتان­دىق زەرتتەۋشىلەردىڭ وتان تاري­حى­نىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىنە قاتىستى زەرت­تەۋ­لەرى بارىسىندا الىنعان عىلىمي ناتي­جەلەرى مەن ولاردىڭ ۇلتتىق سانانى نىعايتۋعا, بايىتۋعا تيگىزگەن اسەرلەرى مەن ىقپالدارىن تەڭەۋ تۇرىندە ايتساق, جىلدار بويى شولىركەگەن ءشول دالاعا نوسەر جاڭبىردىڭ ايلاپ جاۋىمەن بىردەي بولدى.

ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى جىلدارى ساياسي, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك ماسەلەلەر وتە كۇردەلى, شيەلەنىستى بولسا دا, مەملەكەت تاريحتىڭ ءرولى مەن ماڭىزىن تۇسىنە كەلە, 1993 جىلى العاش رەت ەل ۇكىمەتى تاريحي ماسەلەگە قاتىستى ارنايى «وربۇلاق شايقاسىنىڭ 350 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ تۋرالى» قاۋلى قابىلدادى. بۇل قاۋلى 1643-1644 جىلعى قىس ايلارىندا سانى از قازاق اسكەرىنىڭ وزىنەن بىر­نەشە ەسە كوپ جوڭعاردى جەڭىلىسكە ۇشى­­رات­قانىن مەرەكەلەۋمەن قاتار, تا­ريح­شى­لارىمىزعا قازاق حالقىنىڭ XVII-XVIII عاسىرلارداعى تاريحى مەن تاري­حي تۇلعالارىن كەڭ تۇردە زەرتتەۋگە سەرپىن بەردى. وسى كەزدە قانشاما باتى­رى­مىز, ءبيىمىز جانە تاعى باسقا تاريحي تۇل­عالارىمىز حالقىمەن قايتا قاۋىشتى.

ال 1998 جىلدى ەلباسى ن.نازارباەۆ «قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى مەن ۇلتتىق تاريح جىلى» دەپ جاريالاۋى تاعى دا مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ جوعارى دەڭگەيىنىڭ ۇلت تاريحىنا ەرەكشە كوزقاراسىن كور­سەتتى. سونداي-اق «ۇلتتىق تاريح جىلىندا» تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى ۇلت­تىق تاريحتى زەرتتەۋدە قول جەتكىزگەن ناتي­جە­لەردى قورىتىندىلاۋ جانە بولاشاقتا وتان تاريحىنىڭ ماسەلەلەرى مەن دامۋ باعىتتارىن ايقىنداۋ دەۋگە بولادى.

تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ەكىنشى ونجىلدى­عىندا, ياعني «قازاق ەلىنىڭ كەرەگەسىن كەڭەيتۋ» كەزەڭىندە ۇلتتىق تاريحتىڭ دامۋى «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىمەن تىكەلەي بايلانىستى بولدى. «مادەني مۇرا» جوباسى – تۇڭعىش پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان مەملەكەتتىك باعدارلاما, ۇزاق مەر­زىمگە ارنالعان ۇلتتىق جوبا بولىپ تابىلادى. ونىڭ ماقساتى – قازاق حالقى­نىڭ تاريحي-مادەني مۇراسىن زەرت­ت­ەۋ, قالپىنا كەلتىرۋ (رەستاۆراتسيالاۋ) جانە ساقتاۋ, شەتەلدەردەگى تاريحي-مادەني جادىگەرلەردى قايتارۋ جانە شەتەلدەردە قازاقستان تاريحى مەن مادەنيەتىن ناسيحاتتاۋ بولدى. «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى ءتورت باعىتتان تۇردى: 1) تاريحي-مادەني جانە ساۋلەت ەس­كەرت­كىشتەرىن قالپىنا كەلتىرۋ; 2) ارحەو­لو­گيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ; 3) قازاق حال­قىنىڭ مادەني مۇراسى سالا­سىن­داعى عى­لى­مي جۇمىستاردى ودان ءارى جال­عاس­تىرۋ; 4) ۇلتتىق ادەبيەت پەن جازۋلار تا­جى­­ري­بەسىن ورتاقتاستىرۋ, كەڭەيتىلگەن بەي­نە جانە جۇمىس قاتارلارىن قۇرۋ بولدى.

«مادەني مۇرا» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا ەلىمىزدىڭ جەتەكشى تاريحشى ماماندارىنىڭ بارلىعى بەلسەنە اتسالىستى دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس. 2011 جىلعا دەيىن سوزىلعان جانە ءوز ىشىندە بىرنەشە كەزەڭنەن تۇرعان «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىنىڭ ناتيجەسىندە تاريحشىلارىمىز كەرەمەت عىلىمي – ىزدەنۋشىلىك جۇمىستاردى جۇزەگە اسىردى. سونداي-اق وسى جىلدارى ۇلتتىق تاريحىمىز بەن مادەنيەتىمىزگە قاتىستى 78 ەسكەرتكىشكە رەستاۆراتسيالىق جۇمىستار جۇرگىزىلگەن. قىتاي, تۇركيا, موڭعوليا, رەسەي, جاپونيا, مىسىر, وزبەكستان, ارمەنيا, سونىمەن قاتار اقش پەن باتىس ەۋروپاعا عىلىمي-زەرت­تەۋ ەكسپەديتسيالارى جاسالىپ, ناتي­جە­سىن­دە 5 مىڭنان استام ۇلتتىق تاريح­قا قا­جەت اسا قۇندى, قازاقستان ونەرىنە قا­تىس­تى ارحيۆتىك قۇجاتتار, قول­جازبالار مەن باس­پا شىعارىلىمدارى الىندى. سونى­مەن بىرگە 26 عىلىمي-قولدانبالى, 40 ار­حەو­لوگيالىق قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلدى.

ال ەندى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ءۇشىنشى ونجىلدىعى – «شاڭىراعىمىز بيىكتەپ, ءوسىپ-وركەندەپ, مەرەيلى مەملەكەتكە اي­نالعان» كەزەڭ بولسا, ۇلتتىق تاريح عىلىمى دا وسى كەزەڭدە ەلىمىزدەگى قوعام­دىق وي-سانا مەن پىكىردى انىقتايتىن قۋات­تى ۇلى كۇشكە اينالدى. «حالىق – تاريح تول­قىنىندا», «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى, «رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى مەملەكەتتىك باع­دارلامالار بىرىنشىدەن, تاريحشىلارىمىزدى مەملەكەتتىك يدەولوگيا مەن رۋحاني باعىتتاعى ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋعا جۇمىلدىرىپ, ولاردىڭ عىلىمي ىزدەنىستەرىنە تىڭ سەرپىن بەرسە, ەكىنشى جاعىنان تاريحشىلارىمىزدىڭ ۇلت تاريحىن زەرتتەۋدەگى عىلىمي جۇمىستارىنا قول­داۋ كورسەتۋگە باعىتتالدى. وسى ارا­لىقتاعى « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ەلباسىمىزدىڭ باعدارلامالىق ماقا­لاسى وتاندىق تاريحتىڭ ەجەلگى جانە ورتا عاسىرلارداعى ماسەلەلەرى بو­يىن­شا تاريحشىلارىمىزعا قانداي با­عىت­تاردا زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ جانە قان­داي ماسەلەلەرگە ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەتتىگىن كورسەتىپ بەردى.

كەزىندە ەلباسى ن.نازارباەۆ 1999 جىلى جارىق كورگەن «تاريح تولقىنىندا» اتتى تاريحي – فيلوسوفيالىق ەڭبەگىندە «ەگەر ءبىز مەملەكەت بولعىمىز كەلسە, ءوزىمىزدىڭ مەملەكەتتىگىمىزدى ۇزاق ۋاقىت­قا مەڭزەپ قۇرعىمىز كەلسە, وندا حالىق رۋحانياتىنىڭ باستاۋلارىن تۇسىن­گەنى­مىز ءجون», دەپ جازعان بولاتىن (ن.نازار­باەۆ. تاريح تولقىنىندا. 273 ب. – الما­تى: اتامۇرا, 1999. – 296 بەت.). بۇل ەڭبەك­تە ۇلى دالاداعى رۋحانيات باستاۋلارى مەن حالقىمىزدىڭ ەتنوگەنەزىنىڭ, جەرى­مىزدەگى مەملەكەتتىلىك تاريحىنىڭ قازىر­گى جىل ساناۋدان بىرنەشە مىڭ جىل بۇ­رىن باستالعاندىعى ايتىلىپ, بۇگىنگە دە­يىن­گى تاريحىمىزدىڭ ماسەلەلەرى جال­­پى­في­لو­سوفيالىق تۇرعىدا قاراس­تى­­رى­لادى. بۇل ەڭبەكتەگى سەگىز تاراۋ­دىڭ ارقايسىسىنداعى ايتىلعان ويلار مەن جاسالعان تۇجىرىمدار تاريحشى­لا­رى­مىزدىڭ بولاشاق ىزدەنىستەرى ءۇشىن مەتو­دولوگيالىق نەگىز بولا الادى.

«شاڭىراعىمىز بيىكتەپ, ءوسىپ-وركەن­دەپ, مەرەيلى مەملەكەتكە اينالعان» ءۇشىن­شى ونجىلدىقتا مەملەكەتتىمىزدىڭ ۇلت تاريحىنا ەرەكشە نازار اۋدارعانى سونداي, تاريحىمىزداعى كوپ ماسەلەنىڭ ءبىرى – قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلعان داتاسىن, ياعني 550 جىلدىعىن اتاپ وتۋگە ەرەكشە كوڭىل اۋداردى. ارنايى ۇكىمەت قاۋلىسى شىعىپ, كوميسسيا قۇرىلدى, جاسالعان جۇمىس جوسپارىنا ساي ەلىمىزدە 2015 جىلى مەملەكەتتىلىك مەرەكە بولدى. وسى مە­رەكەنىڭ عىلىمي جاعىن اتاپ وتۋدە تاريح­شىلارىمىزدىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز. ءبىز دە وسى مەرەكەنى اتاپ وتۋگە بەل­­سەنە اتسالىسقانىمىزدى قۋانىشپەن ەسكە الامىز.

قازاق حان­­دى­­عىنىڭ تاريحىنا ارنال­عان ون شاقتى ەڭ­بەك جارىق كوردى. ەلى­مىزدىڭ باس جانە ءىرى قالالارىندا, بار­لىق وبلىس ورتا­­لىعىندا وسى مەرەكەگە ارنالعان عىلى­­مي شارالاردىڭ بارىن­دە باياندامالار جا­سالدى. جالپى ال­عاندا, ەلىمىزدە 2015 جىلى قازاق حان­دىعىنىڭ 550 جىل­­دى­­عىن مەرەكەلەۋ ۇلت­تىق سانانىڭ نى­عا­يىپ, ۇلت بىرلىگىنىڭ وسە تۇسكەندىگىن كورسەتتى.

ءبارىمىزدىڭ ەسىمىزدە, وتكەن 2020 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جارلىعىمەن قازاقستاندا «الەمنىڭ ەكىنشى ۇستازى» اتانعان ءال-ءفارابيدىڭ 1150 جىلدىعى, التىن وردانىڭ – 750 جىلدىعى جانە ابايدىڭ 175 جىلدىعى كەڭ كولەمدە اتاپ ءوتىلدى. تاريحشىلار, ونىڭ ىشىندە تا­ريح­شى ماماندار التىن وردانىڭ 750 جىلدىعىن اتاپ وتۋگە قۇلشىنا كىرىس­تى. الەمدە قالىپتاسقان قيىن جاع­داي­لار, ياعني پاندەميا تاريح­شى­لارىمىزدىڭ ىزدەنىستەرىنە تەجەۋ قويا المادى. ەلىمىزدە قانشاما ماقالا گازەت-جۋرنال بەتتەرىندە جاريا­لاندى, ونلاين فورماتتا عىلىمي جيىندار وتكىزىلدى, تەلە-راديوحابارلار ءتۇسىرىلدى. ۇلتتىق سانانىڭ نىعا­يۋى مەن تاريحىمىزعا دەگەن ۇلتتىق ماق­تا­نىشتىڭ وتە جوعارى دەڭگەيدە بولعان­دىعىن التىن وردانىڭ 750 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ بارىسىندا كوزىمىزدى تولىق جەتكىزدىك.

كەزىندە ءبىر عۇلامانىڭ «ۇلتتىق سانانى وياتىپ, دامىتۋدا تاريحتىڭ اتقارار ءرولىن ەشبىر قوعامدىق عىلىم اتقارا المايدى» دەگەن ءسوزىنىڭ راستىعىنا تا­ريح­شىلارىمىزدىڭ ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلىندا اتقارعان ىستەرىنە قاراپ كوز جەتكىزگەندەي بولاسىز. بولاشاقتا دا تاريحشىلارىمىز ءوز ىزدەنىستەرىن جال­عاستىرا بەرەدى. الدىمىزدا اق وردا حان­دىعىنىڭ, جوشى ۇلىسىنىڭ, تۇرك قاعاناتىنىڭ تاريحي داتالارى تۇر. ولاردى دا اتاپ ءوتۋ ءۇشىن الدىمەن ۇلكەن عىلىمي-زەرتتەۋلەر قاجەت.

وسىلايشا, جوعارىدا ايتىلعان ويلارىمىزدى تۇيىندەي كەلە, تومەندەگىدەي تۇجىرىمدار جاسايمىز.

بىرىنشىدەن, توتاليتارلىق جۇيەنىڭ سوڭعى جىلدارىندا قوعامداعى ۇستەم يدەو­لوگيانىڭ توقىراۋعا ۇشىراپ, قۇل­دى­­راي باستاۋى تاۋەلسىزدىككە جاقىن­دات­سا, گۋمانيتارلىق عىلىمدار ءۇشىن جاڭا مەتودولوگيالاردى ىزدەۋگە ءماجبۇر ەتتى. كەڭەس وداعىنىڭ كۇيرەۋى تاۋەل­سىز قازاقستان رەسپۋبليكاسىن دۇنيەگە كەل­­تىردى, سونداي-اق ماركستىك-لەنيندىك مەتو­­دولوگيانىڭ شىنايى تۇردە تاريحي زەرت­­تەۋلەرگە جارامسىز بولۋى قالىپ­تاس­قان جاڭا جاعدايلارعا ساي, ونىڭ سۇرا­نىستارى مەن تالاپتارىنا جاۋاپ بەرە الاتىن جاڭا مەتودولوگيانى – وركەنيەت­تىك مەتودولوگيانى قولدانىسقا ەنگىزدى.

ەكىنشىدەن, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 30 جىل­­­دىق تاريحى مەن ۇلتتىق تاريحى­مىز­دىڭ وسى تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى دامۋى ءوزارا بايلانىستا قاتار ءجۇردى دەۋ­گە بولا­دى. بيلىكتىڭ قاينار كوزى حا­لىق بولسا, حالىق ساناسىنىڭ ءوسۋى, نى­عايۋى تاريح­پەن, ۇلت تاريحىمەن باي­لانىستى. تاۋەل­سىز­دىگى­مىزدىڭ ءار ون جىل­دىعىندا مەملەكەتى­مىز­دىڭ ىرگەسى قالا­نىپ, كەرەگەسى كەڭەيىپ, شاڭى­راعى بيىك­تەپ جاتسا, وسىنىڭ بارىنە ۇلت تا­ري­حىنىڭ قوسقان ۇلەسى ولشەۋسىز دەر ەدىم.

 ۇشىنشىدەن, مەملەكەت پەن تاريحتى ءبىر-بىرىنە وتە قاجەتتى ۇعىمدار دەي كەلە, ءبىرىنشىسىنىڭ قالىپتاسۋى, نىعايۋى ءۇشىن ەكىنشىسى اسا قاجەت. ال ەكىنشى ۇعىمنىڭ دامۋى ءبىرىنشىنىڭ تىكەلەي قولداۋىنسىز جۇزەگە اسپايتىنىنا كوزىمىز جەتىپ وتىر. تەك ءوزارا ۇيلەسىمدىلىك قانا بارلىق جەڭىستىڭ كىلتى بولىپ سانالادى.

بەرەكەت كارىباەۆ,

ء ال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ

قازاقستان تاريحى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ۇعا اكادەميگى