كينو – كەز كەلگەن ۇلتتىڭ بەت-بەينەسىن, ءومىر ءسۇرۋ سالتى مەن ويلاۋ جۇيەسىن, ءتىپتى سول حالىقتىڭ وتكەن تاريحى مەن وتكەلەك جولدارىن كورسەتەتىن اينا ىسپەتتەس كوركەم ونەر.
بايقاساق, كەيىنگى ۋاقىتتا قازاق كينەماتوگرافياسىندا جاڭا فيلمدەر كوپتەپ-اق ءتۇسىرىلىپ ءجۇر. ماسەلەن, ەكى جىل بۇرىن وتاندىق كينەماتوگرافيا قورجىنىنا ءبىر جىل ىشىندە 36 كوركەم كارتينا قوسىلسا, ونىڭ 90-95 پايىزى جەكەمەنشىك كينوستۋديالار تۇسىرگەن كوممەرتسيالىق جوبالار ەكەن. الايدا ەكرانعا شىعىپ, حالىققا ۇسىنىلىپ جاتقان سول سانسىز فيلمدەردىڭ ساپاسى قاي دەڭگەيدە؟ جالپى, بۇگىنگى كينونىڭ كەمشىلىكتەرى مەن جەتىستىكتەرى قانداي؟ وتاندىق فيلمدەردى يدەولوگيالىق قۇرال رەتىندە پايدالانا الىپ وتىرمىز با؟
ءبىز بەلگىلى كينوتانۋشىلار مەن كينوسىنشىلاردىڭ باسىن قوسىپ, وسى سۇراقتاردى ورتاعا سالدىق.
نازيرا راحمانقىزى, كينوتانۋشى, قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى:
– بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندا كينو ءوندىرىسى سالاسىندا ءجۇز پايىز مەملەكەتتىڭ قاتىسۋىمەن شاكەن ايمانوۆ اتىنداعى «قازاقفيلم» كينوستۋدياسى مەن ۇلتتىق كينونى قولداۋ مەملەكەتتىك ورتالىعى سەكىلدى ەكى ۇلكەن كينوكومپانيا, سونداي-اق انيماتسيامەن, تولىقمەتراجدى, قىسقامەتراجدى جانە تاعى دا باسقا فيلمدەر وندىرىسىمەن اينالىساتىن 300-گە جۋىق جەكە كومپانيا جۇمىس ىستەيدى. الايدا پاندەميا كەزىندە بۇكىل الەم كينوسى سەكىلدى وتاندىق كينومىز دا كۇردەلى كەزەڭدى وتكەردى. فيلم ءتۇسىرۋ, كينوپروكات پروتسەستەرى قيىندىققا تاپ بولدى. اسىرەسە كارانتين كەزىندە جۇمىسىن توقتاتقان كينوتەاترلاردىڭ شىعىنى بىرنەشە ەسە ءوسىپ كەتكەنى بەلگىلى.
سوڭعى جىلدارى بەلگىلى تۇلعالار, تاريحي وقيعالار تۋرالى فيلمدەر ءتۇسىرۋ ءۇردىسىنىڭ قارقىندى ەكەنى بايقالادى. توميريس, جانىبەك حان, كەرەي حان, بالۋان شولاق, جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆ, بەكزات ساتتارحانوۆ تۋرالى فيلمدەردىڭ ەكرانعا شىعۋى سونىڭ دالەلى. سوڭعى ءبىر جىلدا بولات قالىمبەتوۆتىڭ «مۇقاعالي», قاناعات ءمۇستافينننىڭ «قاجىمۇقان» فيلمدەرى ءتۇسىرىلدى. مۇقاعالي ماقاتاەۆ, قاجىمۇقان مۇڭايتپاسوۆتاردىڭ دا ەكراندىق بەينەسى بۇعان دەيىن دەرەكتى, تەلەۆيزيالىق فيلمدەردە كەزدەسكەنىمەن, كوركەمسۋرەتتى كينودا بولماعانى بەلگىلى. سوندىقتان مۇنداي فيلمدەردىڭ ءتۇسىرىلۋىنىڭ ماڭىزى زور.
سوڭعى ەكى-ءۇش جىلدا «ۋاقىت جولدارى» (رەج. ە.نۇرمۇحامبەتوۆ), «قاپ-قارا ادام» (رەج. ءا.ەرجانوۆ), «الەمنىڭ مەيىرلى ەنجارلىعى» (رەج. ءا.ەرجانوۆ), «تۇلعالىق ءوسۋ ترەنينگى» (رەج. ف.ءشارىپوۆ), «ماريام» (رەج. ش.ورازباەۆا) سەكىلدى اۆتورلىق فيلمدەر دۇنيەگە كەلدى. بيىل ءادىلحان ەرجانوۆتىڭ «ادەموكتىڭ وقۋى», دارەجان ومىرباەۆتىڭ «اقىن» فيلمدەرى ءتۇسىرىلدى. ەكى ءفيلمنىڭ دە ءوندىرىسى ۇلتتىق كينونى قولداۋ مەملەكەتتىك ورتالىعى ارقىلى قارجىلاندىرىلدى. جالپى, قازىرگى ۋاقىتتا ۇلتتىق كينونى قولداۋ مەملەكەتتىك ورتالىعى ارقىلى تەك تاريحي, پاتريوتتىق جانە يميدجدىك فيلمدەردى عانا ەمەس, سونداي-اق جاستار كينوسىن, دەبيۋتتىك, انيماتسيالىق فيلمدەردى دە قارجىلاندىرۋعا نازار اۋدارىلۋدا.
قازىرگى تاڭداعى ەڭ ءبىر وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – بالالارعا ارنالعان قازاق تىلىندەگى انيماتسيالىق, كوركەمسۋرەتتى فيلمدەردىڭ ازدىعى بولىپ وتىر. وسى باعىتقا مۇمكىندىگىنشە ءمان بەرىلۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. ماسەلەن, 2019 جىلى 60-تان استام كوركەمسۋرەتتى فيلم ءتۇسىرىلدى. سونىڭ ىشىندە بالالارعا ارنالعان, قازاق تىلىندە تۇسىرىلگەن «كانيكۋلى وففلاين 1, 2» اتتى ەكى فيلم عانا ەكرانعا شىقتى. قازاق تىلىندەگى انيماتسيالىق فيلمدەردىڭ ءجيى تۇسىرىلۋىنە دە اسا نازار اۋدارۋىمىز كەرەك. ويتكەنى قازىرگى ۇرپاق – قالاساق تا, قالاماساق تا, كىتاپتان گورى, ەكرانعا ۇڭىلگەن ۇرپاق ەكەنىن ءبىلىپ وتىرمىز. ءتىلى دە, جانى دا قازاق قانشاما وتباسىندا ءوسىپ كەلە جاتقان بالالاردىڭ انا تىلىندە ەمەس, وزگە تىلدە سويلەيتىندەرىنە كۋا بولىپ ءجۇرمىز. سوندىقتان مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ ساياساتىن جۇرگىزۋدە انيماتسيالىق جانە بالالارعا ارنالعان فيلمدەردىڭ ماڭىزى وتە زور.
جالپى ءتىل ماسەلەسى قازىر كينومىزدا تىم وزەكتى ماسەلەگە اينالىپ بارادى. ماسەلەن, وتكەن جىلعى اقپان ايىنىڭ سوڭى مەن ناۋرىز ايىنىڭ باسىندا ۇلتتىق كينونى قولداۋ مەملەكەتتىك ورتالىعى پيتچينگ وتكىزدى. سول پيتچينگكە قاتىسقان 88 جوبانىڭ ەڭ كوپ دەگەندە جەتى-سەگىزى عانا قازاق تىلىندە قورعالدى. جانە اۆتورلاردىڭ كوپشىلىگى وزدەرىنىڭ بولاشاق فيلمدەرى تۋرالى ءستيلى اناعان, فورماسى مىناعان, مازمۇنى, كەيىپكەرى اناعان ۇقسايدى دەپ بەلگىلى شەتەلدىك فيلمدەردى اتاپ جاتتى. ستسەناري ورىس تىلىندە جازىلسا, ءستيلى, فورماسى, ت.ب. شەتەلدىك دۇنيەلەرگە «مويىن بۇرىپ» تۇرسا, قانداي فيلم شىعاتىنى تۇسىنىكتى عوي (ارينە ەگەر وندىرىسكە جىبەرىلسە). وزگە مادەنيەتتىڭ كودىمەن «سويلەيتىن» ء(تىپتى شەبەر «سويلەسە» دە) فيلمدەردى كورگەندە ۇنەمى ءارى-ءسارى كۇيدە بولاتىنىمىزدىڭ سەبەبى دە سوندا عوي. كەيىپكەرىنىڭ اتى, ءتۇرى قازاققا كەلەدى, بىراق قازاقتىڭ ءوزى جوق.
كينو ونەرى بۇل تەك فيلمدەر ءوندىرىسى ەمەس, سونىمەن بىرگە ونىڭ ناسيحاتى دا. قازاق كينوسىنىڭ ناسيحاتى وتە قاجەت ەكەنىنە ءجيى كوزىمىز جەتىپ ءجۇر. ۋاقىت وتكەن سايىن كينو وپەراتورلارى مەن ستسەناريستەرىن, سۋرەتشىلەرىن ايتپاعان كۇننىڭ وزىندە, شاكەن ايمانوۆ, ابدوللا قارساقباەۆ, ءماجيت بەگالين, سۇلتان قوجىقوۆ سەكىلدى كلاسسيك رەجيسسەرلەرىمىزبەن ەلۋباي ومىرزاقوۆ, نۇرمۇحان ءجانتورين, كاۋكەن كەنجەتاەۆ سەكىلدى كوپتەگەن دارىندى اكتەرلەرىمىز تۋرالى ەستىمەگەن دە, تانىمايتىن دا ۇرپاق ءوسىپ كەلەدى. وكىنىشكە قاراي, ولار تەك زاماناۋي ەكراننان ءجيى كورىنەتىن ونەر يەلەرى (انشىلەر, كوممەرتسيالىق فيلمدەر اكتەرلەرى, ءازىل-سىقاق تەاترلارىنىڭ اكتەرلەرى, ت.ب.) مەن فيلمدەردى (كوبىنە كوممەرتسيالىق فيلمدەر) عانا بىلەدى. ياعني بۇگىنگى جاس ۇرپاق قازاق كينوسىنىڭ تاريحىنان حابارسىز. سەبەپ – ناسيحاتى جەتكىلىكتى ەمەس.
بىزدە سوڭعى وتىز جىلدا قازاق كينوسى تۋرالى شىققان كىتاپتىڭ جالپى سانى – 20-دان اسپايدى. ونىڭ ىشىندە 7-8-ءى عانا مەملەكەتتىڭ قولداۋىمەن شىقتى. قالعاندارى جەكە دەمەۋشىلەردىڭ, ءتۇرلى شەتەلدىك, وتاندىق قورلاردىڭ, ءبىرازى اۆتورلاردىڭ وزدەرىنىڭ جەكە قاراجاتىنا شىقتى. ال قازاق تىلىندەگى ادەبيەتتىڭ سانى ساۋساقپەن سانارلىقتاي عانا, بار بولعانى – 7-8 كىتاپ. وسى بار ادەبيەتتىڭ وزىمەن دە وقىرمان اسا تانىس ەمەس. جوعارىدا ايتىلعان 20 شاقتى كىتاپتىڭ كەيبىرى عانا ەلىمىزدىڭ نۇر-سۇلتان, الماتى سەكىلدى ءىرى قالالارىنىڭ كىتاپحانالارىنىڭ قورىندا (وندا دا بارلىعىندا ەمەس) بولعانىمەن, اۋىلدار, اۋداندار مەن وبلىستار كىتاپحانالارىنان مۇلدەم تابىلمايدى. كينو ونەرىنىڭ بەلگىلى شەبەرلەرىنىڭ (ستسەناريستەر, رەجيسسەرلەر, وپەراتورلار, اكتەرلەر, سۋرەتشىلەر ت.ب.) ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى تۋرالى ناسيحات تىم ماردىمسىز. مۇنداي ادەبيەتتىڭ سانى بار بولعانى 3-4-تەن اسپايدى. سوندىقتان قازاق كينوسىنىڭ ناسيحاتى, زەرتتەلۋى فيلم وندىرىسىمەن قاتار دامۋى كەرەك. مۇنى ءبىر-بىرىنەن ءبولىپ-جارماعانىمىز دۇرىس.
گۇلاجار ماشراپوۆا, كينوتانۋشى, قازاقستان كينوسىنشىلارى قاۋىمداستىعىنىڭ مۇشەسى:
– بۇگىندە جانرلىق الۋان ءتۇرلى دامىپ كەلەدى. قازىر ءبىز فيلمدەردىڭ ىشىنە, اسىرەسە درامالار, كومەديالار مەن تريللەرلەردىڭ اراسىنا از-ازدان حاررورا جانرىن قوسىپ, جۇمىس ىستەۋگە تىرىسىپ جۇرگەندەردى كورەمىز. بۇل تاجىريبە ءبىزدىڭ كينويندۋستريانىڭ ءوسۋى مەن دامۋى تۋرالى پىكىر قالىپتاستىرادى. بىراق ءوسۋ ادەتتە, جۇمىس بارىسىنداعى اۋىرتپالىقتارمەن قاتار جۇرەدى. مىسالى, ءبىز كەيبىر جانرلىق تەڭگەرىمسىزدىكتى بايقاۋ ۇستىندەمىز. ءبىزدىڭ كورەرمەندەر اراسىندا ەڭ تانىمال ءارى تابىس اكەلەتىن ەڭ پايدالى جانر كومەديا بولعاندىقتان, ولاردىڭ سۇرانىسقا ساي كوپتىگىن اڭعارامىز. سايكەسىنشە باسقا جانرلاردىڭ جەتىسپەيتىندىگى كوڭىلگە كىربىڭ ۇيالاتادى.
ماسەلەن, بىزگە ءالى دە بولسا ساپالى ەكشن-فيلمدەر, تريللەرلەر, قورقىنىشتى كينوكارتينالار اۋاداي قاجەت. بۇل تيىسىنشە سول جانرلاردى دامىتادى. وكىنىشكە قاراي, كومەديالىق فيلمدەردى تۇسىرۋشىلەر كوبىنە تاۋەكەلگە بارمايدى ءارى باسقا باعىتتا تاجىريبە جاساۋعا جۇرەكسىنەدى. بارلىق رەجيسسەر كورەرمەن تالعامىنا سايكەس سيۋجەتتىك بۇرىلىستاردى, كەيىپكەرلەر تيپتەرىن جانە ۇقساس ازىلدەردى قولدانۋدى ءجون كورەدى.
ەگەر بۇرىن قازاقستاندىق كينو اۆتورلىق جانە كوممەرتسيالىق كينو بولىپ ەكىگە بولىنگەن بولسا, قازىرگى كەزدە ءبىز كينونىڭ ەكى ءتۇرى ءبىر-بىرىنە قاراما-قارسى قادام باسىپ كەلە جاتقانىن كورىپ وتىرمىز. مىسالى, اۆتورلىق كينونىڭ ەڭ تانىمال وكىلىنىڭ ءبىرى, كينورەجيسسەر ءادىلحان ەرجانوۆتى الايىقشى. ونىڭ بارلىق ءفيلمى كوپتەگەن حالىقارالىق كينوفەستيۆالگە قاتىسقانىنا قاراماستان جەرگىلىكتى پروكاتقا ىلىنە المادى. ايتسە دە سوڭعى ەكى جىلدا جاعداي وزگەردى. ءا.ەرجانوۆ كوممەرتسيالىق كينودا تانىمال بولعان اكتەرلەرمەن جۇمىس ىستەي باستادى. بۇل اكتەرلەردىڭ نەعۇرلىم شىعارماعا سالماق بەرەتىنىن, بەرىلگەن ءرولدى وتە شەبەر وينايتىنىن, كورەرمەندەردىڭ كينوعا دەگەن قىزىعۋشىلىعىن ارتتىراتىنىن بىلدىرەدى. سوندىقتان رەجيسسەر اۆتورلارعا, ۇنەمى جاڭا يدەيا شەڭبەرىندە جىلجىپ, ولاردىڭ ءستيلىنىڭ ينتەللەكتۋالدىلىعىن جانداندىرۋى, ءوز كينوسىنىڭ كەڭ اۋديتوريانى قىزىقتىرۋى قاجەت.
ءبىز بۇل تەندەنتسيانىڭ دامۋىن اسىرەسە ءادىلحان ەرجانوۆتىڭ «قاپ-قارا ادام» فيلمىنەن ايقىن كورەمىز. بۇل ءسوزسىز اۆتورلىق فيلم, ەڭ كەرەمەتى ءدال وسى تۋىندى قالىڭ كورەرمەنگە وتە تانىمال بولدى. پاندەميا باستالعانعا دەيىن تالاي بيىككە قول جەتكىزدى. بىرنەشە تانىمال رەسەيلىك ونلاين-كينوتەاترعا شىعارىلدى. سونداي-اق ونى ورىس حالقى ۇلكەن قوشەمەتپەن قابىلدادى.
وسىنىڭ ناتيجەسىندە اكتەر دانيار الشينوۆ رەسەي نارىعىندا كاسىبي سۇرانىسقا يە بولدى. مىسالى, ول جاقىندا سەنساتسياعا تولى رەسەيلىك «Happy End» تەلەحيكاياسىنا قاتىستى. بۇل رەتتە رەجيسسەر ءادىلحان ەرجانوۆ تا رەسەيلىك پروديۋسەرلەر اراسىندا ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋدىرۋدا. ونىڭ دا سوڭعى ەكى ءفيلمى رەسەيلىك پروديۋسەرلەردىڭ قارجىلاندىرۋىمەن ءوندىرىس ساتىسىنا كوتەرىلدى.
بۇگىندە بىزدە حالىقارالىق «ا» كلاسىنداعى كينوفەستيۆالدەردە ۇلكەن سۇرانىسقا يە بىرقاتار رەجيسسەر بار. ولاردىڭ اراسىندا ءبىز سول ءادىلحان ەرجانوۆتى, سونداي-اق ەمير بايعازيندى, فارحات ءشارىپوۆتى, ءشاريپا ۋرازباەۆانى, ەرلان نۇرمۇحامبەتوۆتى اتاي الامىز. بۇل – ناعىز گالاكتيكا. ولار كانن, ۆەنەتسيا, بەرلين جانە بەدەلدى ماراپاتقا يە بولعان باسقا دا حالىقارالىق كينوفەستيۆالدىڭ كونكۋرستىق باعدارلامالارىنا قاتىسقان ءوز سالاسىنىڭ شەبەرلەرى. ولار سونداي-اق قازاقستاندىق كينونى الەمدىك ارەناعا شىعارعان جاس رەجيسسەرلەر رەتىندە دە كورەرمەن قوشەمەتىنە يە. بۇل ءبىزدىڭ كينومىزدىڭ جانە تۇتاستاي ەلىمىزدىڭ تانىمال بولۋىنا ىقپال ەتەدى.
الداعى ۋاقىتتا اۆتورلىق قۇقىق پەن كوممەرتسيالىق كينونىڭ بىرىگۋ تەندەنتسياسىنىڭ ءوسۋى ىقتيمال. اۆتورلارمەن جۇمىس ىستەيتىن كينوتەاترلار ءوزىنىڭ كوركەمدىك قۇندىلىعىن جوعالتپاستان كەڭ اۋديتورياعا جاقىنداي تۇسەدى. ال كوممەرتسيالىق كينوتەاتر ۋاقىت وتە كەلە ءوز باعاسىن كوتەرىپ, ساپا جاعىنان جوعارىلاۋعا تىرىسادى. ەكەۋى دە باسەكەلەستىككە توتەپ بەرۋگە ۇمتىلادى.
ەرجان جۇمابەكوۆ, كينوتانۋشى, Baiqonyr International Short Film Festival-ءىنىڭ باعدارلامالىق ديرەكتورى:
– بۇگىنگى قازاق كينوسىنىڭ بەت-بەينەسى تۋرالى ايتار بولساق, ەڭ اۋەلى جاستار كينوسى تۋراسىندا ايتىپ وتكەنىمىز دۇرىس بولار. ويتكەنى بۇگىنگى تاۋەلسىز جاس كينورەجيسسەرلەر وزدەرىنىڭ شىعارماشىلىق الەۋەتى مەن كوركەمدىك دەڭگەيىن دالەلدەي وتىرىپ, قازاقستاندا عانا ەمەس شەتەلدىك فەستيۆالدەردە توپ جارىپ كەلەدى. ولاردىڭ اراسىندا تالانتتى جاستار وتە كوپ, اتاپ ايتار بولساق, ءادىلحان ەرجانوۆ, ەمير بايعازين, فارحات ءشارىپوۆ, ءشاريپا ورازباەۆا, ايجان قاسىمبەك سىندى رەجيسسەرلەر توبى دارا قولتاڭباسىمەن بىردەن تانىلدى. بۇل رەجيسسەرلەردىڭ ەرەكشەلىگى سول – ۋاقىتپەن بىرگە جۇرەدى. ۋاقىتتى سەزىنە بىلەدى. ياعني قازىرگى تاڭدا بولىپ جاتقان قوعامدىق-الەۋمەتتىك ماسەلەلەرگە دەر كەزىندە ءوزىنىڭ پىكىرىن, كوزقاراسىن جەتكىزە ءبىلدى. ماسەلەن, ءشاريپا ورازباەۆانىڭ ء«ماريام», «قىزىل انار» ءفيلمى بۇگىنگى ايەل بەينەسىن جان-جاقتى, شەبەر جەتكىزۋىمەن ايرىقشا. سول سياقتى ءادىلحان ەرجانوۆتىڭ «قاپ-قارا ادام», فارحات ءشارىپوۆتىڭ «18 كگتس» فيلمدەرى بۇگىنگى قوعام شىندىعىن وزەكتى, ومىرشەڭ سۇراقتار توڭىرەگىندە كوتەرىپ ءجۇر.
كينوونەر جانە كوممەرتسيالىق ماقساتتا كوڭىل اۋلاۋ ءۇشىن تۇسىرىلەتىن فيلمدەردىڭ باعىتى دا, ماقساتى دا, ماعىناسى دا ءبىر-بىرىنەن الشاق جاتىر. اسىرەسە كورەرمەننىڭ ەستەتيكالىق ءھام تالعام كوزقاراسىن قالىپتاستىرۋدا كينونىڭ ورنى ۇلكەن. وكىنىشكە قاراي, قازاقستاندىق كورەرمەن مەن كينو اراسىندا شەشىلمەي كەلە جاتقان ماسەلەلەر بار. ونىڭ بىردەن ءبىر سەبەبى, تاۋەلسىزدىك العان ەلەڭ-الاڭ شاقتا گولليۆۋدتىق, ەۋروپالىق فيلمدەردىڭ قيساپسىز اعىلىپ كەلۋى كورەرمەننىڭ كوڭىلىن جاۋلاپ الىپ, وزىندىك دەڭگەيىن قالىپتاستىردى. وسىلاي ءبىز ءوز كورەرمەنىمىزدى جوعالتىپ الدىق دەۋگە بولادى. سوندىقتان ءبىزدىڭ قازىرگى مىندەتىمىز ءتول كورەرمەنىمىزدىڭ زەيىنىن وزىنە, ءتۇپ تامىرىنا بۇرۋىمىز كەرەك.
كينو ونەرىنىڭ دامۋىنا اسەرىن تيگىزەتىن بىردەن ءبىر فەنومەنى قاي زاماندا بولماسىن, ول – ۇلتتىق نەگىزى. كوپتەگەن كوركەمدىك كونتسەپتسيالار وسى ۇلتتىق تاقىرىپتاردان ءنار الا وتىرىپ, جۇزەگە استى. مادەني جانە قوعامدىق جايتتارمەن استاسقان وزىنە عانا ءتان مىنەز بەن ۇلتتىق بولمىسى سول ەلدىڭ كينەماتوگرافياسىن العا جەتەلەپ وزىنشە ەرەكشەلەندىرىپ وتىرادى.
دانا امىربەكوۆا, كينوسىنشى, قازاقستان كينوسىنشىلار قاۋىمداستىعىنىڭ مۇشەسى:
– قازىرگى كينو نەگىزگى ءۇش باعىتتا دامىپ كەلەدى. اتاپ ايتار بولساق, كينونى ونەر تۇرعىسىندا قاراستىراتىن Art cinema, كينونى قارجى تابۋ كوزى رەتىندە پايدالانىپ, ءونىم رەتىندە قاراستىراتىن Mainstream جانە مەملەكەتتىڭ تاپسىرىسىمەن تۇسىرىلەتىن تاريحي جوبالار. پوستكەڭەستىك ەلدەردىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك جاعدايىنا, ەكونوميكاسى مەن مادەنيەتىنە توڭكەرىس جاساعان گەوساياسي اپات ورىن العان 1990 جىلدارمەن سالىستىرعاندا, وتاندىق كينو سالاسى قارقىندى تۇردە دامۋ ۇستىندە دەپ ايتۋعا بولادى. مىسالى, وسىدان وتىز جىل بۇرىن قازاق ەكرانىنا جىلىنا ءبىر فيلم جول تارتسا, بۇگىندە جىلىنا جارىق كورەتىن وتاندىق فيلمدەرىمىزدىڭ سانى 60-قا جەتتى. سان جاعىنان الىپ قاراعاندا, بۇل – شىن مانىندە, ۇلكەن جەتىستىك. الايدا ساپاسىنا ءۇڭىلىپ, كاسىبي تۇرعىدا باعا بەرەر بولساق, اتتەگەن-اي دەگىزەتىن تۇستارى دا جوق ەمەس.
Art cinema, دەمەك اۆتورلىق تۋىندىلار ۇسىناتىن سۋرەتكەرلەرىمىز الەمنىڭ ەڭ ۇزدىك فەستيۆالدەرىندە ۇزدىك اتانىپ, جالاۋىمىزدى بيىكتە جەلبىرەتىپ ءجۇر. ەۋروپا مەن باتىستىڭ عاسىردان استام ۋاقىت ىشىندە ويلاپ تاپقان كينو ءتۇسىرۋ ءادىس-تاسىلدەرىن جوعارى دەڭگەيدە مەڭگەرگەن ءبىزدىڭ كينوگەرلەر الەمنىڭ مەن دەگەن سۋرەتكەرلەرىمەن تەكەتىرەسە الادى. دەسەك تە, بۇلار قانداي فيلمدەر؟ ءيا, كينو ءتىلى تۇرعىسىنان ءمىنسىز دەرسىز... الايدا تۋىندىلاردىڭ ءتۇپ نەگىزى ستيل مەن فورماعا عانا كەلىپ تىرەلمەيدى. كەز كەلگەن ونەردىڭ تامىرى نەعۇرلىم تەرەڭدەي تۇسسە, سوعۇرلىم شىنايى ءارى ءمان-ماعىناعا تولى بولادى. وكىنىشكە قاراي, وتاندىق رەجيسسەرلەرىمىز ەۋروپا مەن باتىس ەلدەرىنەن ءتۇسىرۋ تاسىلدەرىن ۇيرەنۋمەن شەكتەلمەي, يدەيالارىن دا سولاردان الىپ ءجۇر. ولار فيلمدەرىندە ءوز مادەنيەتى مەن ادەبيەتىنە, ءدىنى مەن دىلىنە, ومىرلىك فيلوسوفياسىنا سىلتەمە جاسايدى. ال سولارعا بارىنشا ۇقساعىسى كەلىپ, ەلىكتەيتىن ءبىزدىڭ كينوگەرلەر بولسا, ءوز مادەنيەتىمىز بەن دۇنيەتانىمىمىزدىڭ ءتۇپ نەگىزى بولىپ تابىلاتىن فولكلورىمىز بەن ادەبي شىعارمالارىمىزدى ىسىرىپ قويىپ, بىرەسە باتىس جازۋشىلارىنىڭ تۋىندىلارىنا, ودان قالسا وزگە ءدىننىڭ قاعيدالارى جازىلعان بيبلياسىنا بەت بۇرادى. بۇدان كەيىن قازاقتىڭ ءيسى اڭقىپ تۇراتىن «مەنىڭ اتىم قوجا», «قىز جىبەك», «تۇلپاردىڭ ءىزى» سىندى ۇزدىك تۋىندىلار قايدان بولسىن؟
بۇگىنگى كۇننىڭ رەجيسسەرلەرى – ينديۆيدۋاليستەر. بۇل اۆتورلىق, دەمەك ونەر كينوسى ءۇشىن جاقسى, ارينە. سەبەبى وزىنە ءتان قولتاڭباسى بار سۋرەتكەر عانا اۆتورلىق تۋىندى جاساي الاتىنى بەلگىلى. بۇنداي فيلمدەردە اۆتور ءوزىن ويلاندىراتىن ماسەلەلەردى قايتالانباس ءتۇسىرۋ مانەرى مەن ەرەكشە قولتاڭباسى ارقىلى سۋرەتتەيدى. دەسەك تە, كينو – اۋەل باستان سينتەزدى ونەر. وسى رەتتە مەملەكەتتىڭ تاپسىرىسىمەن تۇسىرىلەتىن تاريحي تۋىندىلارعا ينديۆيدۋاليزم كەرى اسەرىن تيگىزەتىنى حاق. اسىرەسە, تاريحي جانر ءبىر ادامنىڭ عانا كوزقاراسى ارقىلى تۇسىرىلمەۋى كەرەك. مىسالى, «قىز جىبەك» ءفيلمىن سۇلتاناحمەت قوجىقوۆتىڭ اۆتورلىق تۋىندىسى دەۋگە بولمايدى. بۇل تۋىندىنى جارىققا شىعارۋ ءۇشىن سول زامانداعى مادەنيەت پەن ونەر سالاسىنىڭ ەڭ ۇزدىكتەرى جابىلا جۇمىس اتقارعان. ولاردىڭ ارقايسىسى ءوز سالاسى بويىنشا اقىل-كەڭەسىن ۇسىنىپ, تۋىندىنىڭ ءساتتى شىعۋىنا بارىن سالعان. ال بۇگىنگى تاڭدا بۇنداي ءۇردىس بايقالمايتىنى وكىنىشتى.
ەندى قالىڭ كوپشىلىككە ارنالعان Mainstream باعىتىنا كەلەيىك. ءيا, كوممەرتسيالىق فيلمدەرىمىزدىڭ سانى كۇن ساناپ ارتۋدا. الەمدى ءدۇر سىلكىندىرىپ, ءومىر ءسۇرۋ سالتىنا وزگەرىس ەنگىزگەن پاندەميانىڭ الدىندا اپتاسىنا كەم دەگەندە ءبىر وتاندىق ءفيلمنىڭ پرەمەراسىنا باراتىن كۇنگە جەتكەن بولاتىنبىز. دەسەك تە, جانرلىق تۋىندىلاردىڭ 70 پايىزى تەك كومەديا جانرىندا تۇسىرىلەدى. گولليۆۋد پەن بولليۆۋدتىڭ تاپتاۋرىن بولعان شابلوندارىنا سۇيەنىپ, ابدەن جاۋىر بولعان سيۋجەتتەرىن قايتالاپ, وندا دا وتە ءالسىز كوشىرمە جاساپ جۇرگەن بۇل فيلمدەر تۇسەتىن اكتەرلەر مەن وقيعا ءوربيتىن ورىندار, دەمەك لوكاتسيالار بولماسا, قازاق دۇنيەتانىمىنان, ءومىر ءسۇرۋ سالتىنان مۇلدە الشاق.
كوممەرتسيالىق فيلمدەردىڭ كوڭىلگە قونىمسىز بولاتىنىنىڭ بىردەن ءبىر سەبەبى كاسىبي كينوگەرلەردىڭ جانرلىق كينوعا دەگەن سالقىنقاندىلىعىندا دەپ ەسەپتەيمىن. كينو سالاسىنىڭ كاسىبي ماماندارى قالىڭ كوپشىلىككە ارنالعان فيلم ءتۇسىرۋدى وزدەرىنە نامىس كورەدى. ولار الەمگە ەسىمدەرىن تانىتقىسى كەلىپ, تەك فەستيۆالدەرگە ارنالعان اۆتورلىق فيلمدەر تۇسىرگىلەرى كەلەدى. جاقىندا نۇرلان قويانباەۆتىڭ You Tube جەلىسىندە بەرگەن سۇحباتىن كوردىم. سۇحبات بارىسىندا ول وسى ماسەلەنى كوتەرىپ, ەگەر كاسىبي رەجيسسەرلەر جانرلىق كينوعا بەت بۇرسا, اۋەسقوي رەجيسسەرلەر بۇل سالادان بىردەن ىسىرىلىپ قالاتىنىن اشىق ايتتى. پروديۋسەردىڭ ويىمەن كەلىسەمىن. ەستەرىڭىزدە بولسا, كەڭەس زامانىندا اۆتورلىق كينو تۇسىرمەس بۇرىن, كينو رەجيسسەرى ءوز بىلىكتىلىگىن جانرلىق فيلم ءتۇسىرىپ دالەلدەۋى شارت بولعان. الەمگە اۆتورلىق كينو رەجيسسەرى رەتىندە تانىلىپ, ەسىمى كينو تاريحىندا التىن ارىپتەرمەن جازىلىپ قالعان اندرەي تاركوۆسكيدىڭ ءوزى تىرناقالدى تۋىندىسىن كوپشىلىك كورەرمەنگە ارناپ تۇسىرگەن. سول ءۇردىستى قايتا جانداندىرىپ, قولعا الۋىمىز كەرەك. سوندا Mainstream باعىتىنداعى فيلمدەردىڭ دە ساپاسى ارتا تۇسەرى انىق. كينو – ادامنىڭ سانا-سەزىمىنە, پسيحولوگياسىنا, وي-ءورىسى مەن دۇنيەتانىمىنا اسەر ەتەتىن, اتوم بومباسىنان دا قاتەرلى قارۋ. دۇرىس ماقساتتا پايدالانسا, كينو بۇكىل ادامزاتتى بىرىكتىرىپ, الەمدەگى جاماندىقتىڭ ازايۋىنا, ادامزاتتىڭ تازارۋىنا سەپتىك ەتۋگە قاۋقارلى. سونىمەن قاتار ول ادامزاتتى اقىلىنان اداستىرىپ, ءتۇزۋ جولدان تاي̆دىرىپ, ز ۇلىمدىقتىڭ ورناۋىنا دا جۇمىس ىستەي الادى. كىمنىڭ جانە قانداي ماقساتتا پايدالانۋىنا بايلانىستى, ارينە.
سونداي-اق بۇگىندە جەتكىلىكتى دارەجەدە ءمان بەرىلمەيتىن اسا ماڭىزدى سالا بار. ول – كينو سىنى. ەلىمىزدە كينوتانۋشىلاردى وقىتىپ, كاسىبي ءبىلىم بەرەتىن ەكى ۇلكەن عىلىم ورداسى بار. ءبىرى – ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسى بولسا, ەكىنشىسى – نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتى. بۇل وقۋ ورىندارىنان جىلىنا كەم دەگەندە 10-15 تۇلەك بىتىرەدى. الايدا كينوتانۋشى مامان تىكەلەي جۇمىس اتقاراتىن مەكەمەلەر جەتكىلىكسىز بولعاندىقتان, ءبىرى كاستينگ مامانى, ەكىنشىسى ۆيدەو ينجەنەر, ءۇشىنشىسى پروديۋسەر جانە ت.ب. بولىپ جۇمىسقا ورنالاسادى. ارينە, جوعارىدا اتالعان ماماندىقتاردى اتقارۋعا كينوتانۋشىنىڭ ءبىلىمى دە, بىلىكتىلىگى دە جەتەدى. دەسەك تە, سىننان الشاقتاپ كەتەتىندىكتەرى وكىنىش تۋدىرادى. وسى رەتتە كاسىبي سىنشىلاردىڭ ورنىن جۋرناليستەر اتقارىپ ءجۇر. جۋرناليستەردىڭ ءبىلىمى تەرەڭ, ءتىلى كوركەم بولعانىمەن, كينو سالاسىنىڭ جىلىگىن شاعىپ, مايىن ىشكەن كينوتانۋشىلارمەن تەكەتىرەسە المايدى. ءبىر كۇنى ساياساتتى زەرتتەپ, ەكىنشى كۇنى ەكونوميكا تۇرعىسىندا پىكىر ءبىلدىرىپ, ءۇشىنشى كۇنى ونەرگە قاتىستى ماقالالار جازاتىن جۋرناليستەر كوپ جاعدايدا ءۇستىرت ويلار ايتىپ, كينو تىلىنە قاراعاندا تەاترعا جاقىن فيلمدەرگە جوعارى باعا بەرگەن ماقالالارىن وقيمىز. سول سەبەپتى تەلەديدار مەن گازەت-جۋرنالدارعا ءبىر-ءبىر كينوتانۋشى بەكىتىلسە, ول مامان باسقا ەش سالاعا كوڭىل بولمەي, الاڭسىز كينونى زەرتتەپ, تەرەڭ تالداۋلار جاساپ تۇرسا, ونى وقىعان كورەرمەننىڭ دە تالعامى قالىپتاسا تۇسەرى انىق. رەسەيدە كاسىبي كينو سىنىنا ارنالعان ەكى بىردەي جۋرنال بار. ءبىرى – «يسكۋسستۆو كينو», ەكىنشىسى – «كينوۆەدچەسكيە زاپيسكي». كينوتانۋشىلاردىڭ تەرەڭ تالداۋلارىن وقىپ, ءار جاڭا فيلمگە قاتىستى كاسىبي پىكىرلەرىن وقيتىن كينوعا قاتىستى ارنايى جۋرنالدار اشىلسا, كورەرمەن ءسۇيىپ كورەتىن «سوڭعى مۋزا» (Abai tv), «اشىق كورسەتىلىم» (ەل ارنا) ىسپەتتەس باعدارلامالار كوپتەپ تۇسىرىلسە نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.
اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ءمينيسترى ايدا بالاەۆا حانىمنىڭ كينوسىنشىلارمەن كەزدەسۋىندە وسى ماسەلەنى كوتەرگەن ەدىم. مينيستر حانىم ويىممەن كەلىسىپ, بۇل ماسەلەنى قولعا الاتىنىن ايتقان بولاتىن. «سىن تۇزەلمەي, ءمىن تۇزەلمەيدى» دەمەكشى, قازاق كينوسىنىڭ دەڭگەيىن كوتەرۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن كورەرمەن تالعامىن قالىپتاستىرۋىمىز كەرەك. تالعامدى كورەرمەننىڭ تالابى دا باسقا بولادى. تالاپ باسقا بولعاندا كورەرمەنگە ۇسىنىلاتىن تۋىندىلاردىڭ ساپاسى دا ارتا تۇسەدى. ال كورەرمەننىڭ تالعامىن قالىپتاستىرىپ, جاقسى مەن جاماننىڭ ارا-جىگىن اجىراتۋدى ۇيرەتەتىن بىردەن-ءبىر مامان – سىنشى.
دايىنداعاندار
مارجان ءابىش,
ايا ءومىرتاي,
مۇحتار كۇمىسبەك,
«Egemen Qazaqstan»