سوڭىمىزدان شۇباتىلعان بۋداق-بۋداق شاڭ قالدىرىپ, ەمىل وزەنىنىڭ وڭ جاعاسىمەن زىرلاپ كەلەمىز. قۇمداۋىت دالانى قاق جارعان وزەن قىتايدان باستالىپ, تارامدالا الاكولگە قۇيادى. ءبىز دە تارباعاتاي ۇلتتىق پاركى قىزمەتكەرلەرىمەن بىرگە كولگە قوسىلعان ساعاسىنا تابان تىرەگەنبىز. ەكى كۇنگە جوسپارلانعان ساپاردىڭ العاشقى كۇنىندە ەمىلدەگى قۇستاردى تاسپاعا تارتساق, ەرتەسى قاراباس تاۋىنداعى ارقارلاردى كورەمىز بە دەگەن نيەت بار.
ەمىلدى ەن جايلاعان قاناتتىلار
ساسكەنىڭ كەزى. وزەننىڭ كولگە قۇيار تۇسىنداعى قۇستاردىڭ ساڭقىلىنان قۇلاق تۇنادى. ازان-قازان. ايدىننىڭ بەتىن سىزا جۇزگەن قاسقالداق قامىستىڭ اراسىنا ەنىپ بارا جاتقاندا زەڭگىر كوكتە توپتاسىپ جۇرگەن بىرقازانداردىڭ ەكى-ۇشەۋى قاناتىمەن سۋدى سابالاي كولگە قوندى. سويتكەنشە بولعان جوق, شاڭق-شاڭق ەتكەن شاعالا شاباق ءىلىپ, كوز ۇشىنداعى ارالعا اعاراڭداي ۇشتى. تاڭەرتەڭ جول بويىنداعى قوس تىرنانى سۋرەتكە تۇسىرەمىز دەپ بەكەر جانتالاسىپپىز. ءبىز كەلگەن جەر بەينە ءبىر قۇس بازارىنداي. اققۋى ۇشىپ, قازى قونىپ جاتىر. اقباس تىرنالارى ەمىلدىڭ بويىندا ەركىن ويناقتايدى.
– قۇستىڭ ءبارى وسىندا. اققۋ, ۇيرەك, اققۇتان, تىرنا, شاعالا, سارىالا قاز... اق قۇيرىقتى سۋ بۇركىتكە دەيىن بار. كەزىندە بالىقتى وسى قۇرتتى دەپ, اۋلاۋعا رۇقسات بەرىپتى. سودان ازايىپ كەتكەن. قازىر – قىزىل كىتاپتا. سويتسە, بالىقتى قىلعىتاتىن بىرقازاندار عوي دەيمىن. ولار كوكتەمدە ۇشىپ كەلىپ, جۇپتاسىپ, ەكى-ءۇش جۇمىرتقا سالادى. ءبىر قىزىعى, انالىعى مەن اتالىعى كەزەكتەسە باسىپ, 30-35 كۇننەن كەيىن بالاپان شىعارادى. بالاپاندارى ەكى ايدان سوڭ ەمىن-ەركىن ۇشادى. قازاقستان بويىنشا بۇيرا جانە قىزعىلت بىرقازان بولسا, ۇلتتىق پاركتىڭ اۋماعىن ەكەۋى دە مەكەندەيدى, – دەپ تابيعات جايلى اڭگىمە ايتىپ كەلە جاتقان عىلىمي قىزمەتكەر رينات قابسامەتوۆ كىلت توقتادى. – انە-انە, – دەدى سىبىرلاي.
مويىن سوزا قاراساق, قوس اققۋ سۋ بەتىندە تەڭسەلىپ ءجۇر. كۇبىر-كۇبىر سويلەسىپ كەلە جاتقانىمىزدى ەستىدى مە, وزەندى ورلەي ءجۇزدى. جاعالاۋمەن مىسىق تابانداپ ءبىز كەلەمىز. اياقتىڭ استى كەبىر توپىراق. ءشول دالاداعىداي جارىلىپ كەتكەن. اققۋلاردان كوز الماي كەلە جاتقانىمىزدا, الدىمىزدان پىر ەتىپ اققۇتان ۇشپاسى بار ما. سەلك ەتتىك. قاس قاعىم ساتتە كوكجيەككە ءسىڭىپ عايىپ بولدى. قورعاۋعا الىنعان سوڭ شىعار بالكىم, قاناتتىلاردىڭ مۇنشاما كوبەيگەنى. ات شاپتىرىم اۋماقتان عانا سان ءتۇرلى قۇستاردى بۇرىن-سوڭدى كەزدەستىرمەپپىز. ءىرى قۇستارعا ءمان بەرىپ, ۇساق-تۇيەكتى كوزگە دە ىلگەمىز جوق. ايتپەسە, جەر باۋىرلاپ قارلىعاشتار ۇشادى, قاراتورعايلار سايرايدى.
ۇلتتىق پارك قۇرىلىپ, تارباعاتايدىڭ كۇنگەيى ەرەكشە قورعاۋعا الىنعالى ەكى-ءۇش جىل عانا بولدى. وسى ۋاقىت ىشىندە قۇجاتتارى رەتتەلىپ, كەرەكتى ماماندار جۇمىسقا تارتىلدى. ينسپەكتورلار وزدەرىنە بەكىتىلگەن اۋماقتى قىزعىشتاي قوري باستاعان سوڭ اڭشى اتاۋلى مىلتىقتارىن سۇيەپ قويۋعا ءماجبۇر بولعان. قازىر قورىق اۋماعىندا تۇلكى تۇگىلى تىشقان اتۋعا رۇقسات جوق. ءبارى زاڭمەن بەكىتىلگەن.
تىم بولماعاندا بالىق اۋلاۋعا بولاتىن شىعار دەيمىز عوي وسى اۋماقتىڭ ينسپەكتورى مەرەي دالدىرباەۆقا. سويتسەك, جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا 5 كيلوعا دەيىن رۇقسات بار ەكەن. كوبىنەسە قارماققا تابان, سازان, موڭكە, كوكسەركە سىندى بالىقتار ىلىنەدى. وزەن بويىندا ەكى-ءۇش ساعات ءجۇرىپ, «بالىعى تايداي تۋلاعان, باقاسى قويداي شۋلاعان» ءوڭىر ەكەنىنە كوز ابدەن جەتتى.
كۇن جەلكەدەن تۇسكەندە, كەرى قايتقانبىز. كەرى قايتقاندا, قول سوزىم جەردەن ءسىبىر ەلىگىن كوردىك. الاڭسىز جەلىپ كەلە جاتقان. ءبىز مىنگەن كولىكتىڭ ءدۇرىلىن ەستي سالا, ەكى ورعىپ, ورمانعا كىرىپ جوعالدى.
– 143 500 گەكتارداي پاركتىڭ اۋماعىندا قۇستىڭ 272 ءتۇرى كەزدەسسە, جورتىپ جۇرگەن اڭنىڭ ءتۇرى 370-تەن اسادى. وسىمدىكتىڭ 1 640 ءتۇرى بار. ونىڭ 35-ءى «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن. 169 ءتۇرلى وسىمدىك تەك تارباعاتاي تاۋىنا ءتان. سوڭعى جىلدارى عالىمداردىڭ زەرتتەۋىمەن تاعى 3 ءتۇرلى وسىمدىك انىقتالدى, – دەيدى ۇلتتىق پاركتىڭ عىلىم, اقپارات جانە ەكولوگيالىق مونيتورينگ ءبولىمىنىڭ باسشىسى جاڭىلحان الىمسەيىتوۆا.
پارك قىزمەتكەرلەرى جول-جونەكەي ەرەكشە وسىمدىكتەردىڭ گۇلدەپ تۇرعان ۋاقىتىن داپتەرگە تىركەپ, جان-جاعىنان سۋرەتكە ءتۇسىرىپ الىپ وتىردى. قىزعىلت قوشقىل گۇلدەرى توگىلىپ تۇرعان اناۋ اعاش تاماريكس دەپ اتالادى. ايتۋلارىنشا, سورتاڭ توپىراقتا وسەدى. افريكانىڭ ساحارا دالاسىندا كوپ كەزدەسەتىنى دە سوندىقتان عوي.
جالپى, ءۇرجار – تۇگىن تارتساڭ ماي, گ ۇلىن تارتساڭ بال شىعاتىنداي ءوڭىر. شىبىق شانشىساڭ, نۋعا اينالادى. ولاي دەپ وتىرعانىم, جولاي قارابۇلاققا بۇرىلعانبىز. اۋىلدىڭ ءور جاعىنا ۇلتتىق پارك قىزمەتكەرلەرى سوناۋ كاتونقاراعايدان شىرشا الىپ كەلىپ, وتىرعىزىپ جاتىر. التايدىڭ جەلەگى الاكولدىڭ جاعاسىن جەرسىنە مە دەيمىز عوي.
– ءالى-اق جايقالىپ كەتەدى. 2 مىڭ ءتۇپ شىرشا وتىرعىزدىق. ون گەكتار تالىمباقتى بيىل وسى قارابۇلاقتان اشتىق. جارتىسى – جەمىس اعاشتارى. ىشىندە ءۇرجاردىڭ برەندىنە اينالعان سيۆەرس الماسى دا بار. سونىمەن قاتار الەت ۋچاسكەسىنە دە وتىرعىزامىز. ول جاقتا الما باعى دا جايقالىپ تۇر. ال قارابۇلاقتا قىسى-جازى سۋ بار. ءبىر جاعىنان اۋىلدىقتاردى جۇمىسپەن قامتيمىز. باق كەڭەيگەن سايىن جۇمىس ورنى دا كوبەيە تۇسەدى, – دەيدى تارباعاتاي مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ ديرەكتورى الىبەك توقىمتاەۆ.
پارك باسشىلىعى پيتومنيك اشىپ, ءار ءتۇرلى اعاش وتىرعىزعانداعى ماقساتتارى – اۋداننىڭ كوگالدانۋىنا از دا بولسا ۇلەس قوسۋ. سونداي-اق ەرتەڭ اعاشتاردىڭ وزەگى بەكىپ, جايقالعان سوڭ اۋدان تۇرعىندارىنا ساتىپ, پاركتىڭ قارجى قورىن مولايتۋ.
قار بارىسى قاراباستى مەكەندەي مە؟
ەرتەسى جەر بەتىنە جارىق تۇسەر-تۇسپەستەن ماقانشى اۋىلىنىڭ تۇسىنداعى تۋريستىك مارشرۋت – قاراباس تاۋىنا اسىقتىق. تارباعاتاي ۇلتتىق پاركىنىڭ اۋماعىندا قاراباستان بولەك تاعى ءۇش باعىت بار – الەمدى, الەت, قۋساق. ونىڭ ءبارىن ءبىر كۇندە ارالاپ شىعۋعا اياعىمىز جەتە قويماس. ازىرشە, تەڭىز دەڭگەيىنەن 1500 مەتر بيىكتىكتەگى قاراباستىڭ قۇزار شىڭىنا شىعىپ, ارقارلاردى راسىمگە تارتساق, ءتاۋبا دەپ كەلەمىز. ءبىز بەت العان بيىك – تارباعاتايدىڭ سىلەمى ەمەس, ءوز الدىنا جەكە تۇرعان تاۋ. قىستاي باسىندا قار جاتپاعان سوڭ قاراباس اتالىپ كەتسە كەرەك. تۇياقتىلاردىڭ قىستاپ شىعۋىنا دا قولايلى.
«تارباعاتاي مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى» دەگەن بەلگىدەن وتكەن سوڭ كولىكتەن ءتۇسىپ, اتقا قوندىق.
– ارقارلار قازىر سوقپاقتىڭ بويىنان الىستاپ كەتكەن شىعار. قاتپار تاۋدىڭ جىقپىل-جىقپىلىن اتپەن ارالاپ كورەيىك, – دەگەن ينسپەكتور فارحات حيحماتاليموۆ شۋ-شۋلەپ جول باستادى. – ەي, سەن قىستا كەلشى, «سنەگوحودپەن» ارقارلاردىڭ ءدال الدىنا اپارايىن. قازىر كوبى تارباعاتايعا اۋىپ كەتتى. مۇندا اقساق-توقساعى عانا قالدى, – دەدى اتىن سيپاي قامشىلاپ.
جان-جاعىمىزداعى جالاما شىڭداردى كوزبەن شولىپ كەلەمىز. ينسپەكتورلاردىڭ ءمىنىس اتتارى تاۋ-تاسقا ابدەن توسەلگەن ەكەن. سۇرىنەدى-اۋ دەگەن قورىم تاستاردان لىپ-لىپ ەتىپ وتە شىعادى. تىزگىنگە يە بولىپ, تاقىمدى قىسىپ وتىرساڭ بولدى. شاۋجايلاپ يىققا شىققاندا كۇن باتىستان تارباعاتاي تاۋى كورىندى. باسىندا قار جاتىر. فارحات توڭىرەككە ءدۇربى سالىپ كوردى. ءاي, قايدام, تىقىر ەتكەن دىبىسقا سەلك ەتە قالاتىن ارقار ات تۇياعىنىڭ ءدۇبىرىن اۋدەم جەردەن سەزەتىن شىعار دەگەن ويمەن كەلە جاتقان ەدىم, جال بولىپ سوزىلعان ءبىر شىڭنان الدەنە قاراۋىتتى. ءسال قيمىلسىز تۇردى دا ودان بيىكتەۋ تاسقا قارعىپ شىقتى. ءايمۇيىزدى ارقار. اتتان ءتۇسىپ, كامەراعا تارتقانشا بولعان جوق, قارا باتىرىپ ۇلگەردى. اياڭداپ قارسى الدىمىزداعى بەتكە تاياعاندا, بۇتا-قاراعاننىڭ اراسىنان توقتىسى تۇرا قاشتى. كوز الماي قاراپ تۇردىق. شاپشىما شىڭنىڭ بيىگىندە جۇرگەن توپقا بارىپ قوسىلدى. دۇربىمەن تارتىپ كورىپ ەدىك, 20-30 شاقتىسى ەركىن جايىلىپ ءجۇر. تاستان تاسقا سەكىرىپ, قوزىلارى ويناقتايدى. قۇلجاسى اينالانى قالتقىسىز باقىلاپ تۇر.
– قوزىسى بار ارقارلار وتە ساق بولادى. ءسال ارتىق دىبىس ەستىسە, الىستاپ كەتەدى. وسىدان ەكى-ءۇش جىل بۇرىن قاراباستا ميگراتسياعا جارامايتىن, اۋرۋ-سىرقاۋلارى عانا قالىپ, باسىم بولىگى تارباعاتايعا ءوتىپ كەتەتىن. جانۋار بولعانمەن, قازىر قاۋىپتىڭ جوعىن سەزەدى, الاڭسىز ورىستەيدى. ءتفا-ءتفا, مىلتىق اسىنىپ, تاۋ كەزىپ جۇرگەندەر جوق قازىر, – دەيدى فارحات ينسپەكتور.
جارىقتىق جانۋار-اي, قۇلجاسى توبەمىزدەن تونگەن شىڭنان بىزگە تاكاپپارلانا قارادى. شالىس قيمىل جاساساق, ۇركىتىپ الامىز با دەپ سۇلۋ جانۋاردى كوزبەن عانا باقىلادىق. ايتپەگەندە, فوتوعا تىم جاقىننان ءتۇسىرىپ الۋعا بولار ەدى...
– قىتايمەن ەكى ورتاداعى شەكارا سىزىعىندا بيىكتىگى 2 مىڭ مەتردەي اقتاس دەگەن شىڭ بار. تەرىسايىرىق, وكپەتى, ماڭىراقتى مەكەن ەتەتىن تاۋتەكە سول اقتاسقا كەلۋى مۇمكىن. ال تاۋتەكە جۇرگەن جەردە, قار بارىسى بار. باياعىدا شەجىرە قارتتار اقتاستا ءىلبىس بار دەپ وتىراتىن. سول راس بولۋى مۇمكىن. الداعى ۋاقىتتا فوتوتۇزاق قۇرىپ كورەمىز. بالكىم ءىلبىس تە ىلىنەتىن شىعار كامەراعا, – دەگەن فارحات قاراباستىڭ بيىگىنە تاياپ قالدىق دەگەندەي يەك قاقتى.
ۇيدەي تاستىڭ ۇستىندە ارقاردىڭ باس سۇيەگى جاتىر. تەگى قاسقىرعا جەم بولسا كەرەك. ءمۇيىزدىڭ ساقينالارىنا قاراساق, كارتەيىپ, ءالى كەتكەن جۇپ تۇياقتى سەكىلدى. جىرتقىش تا وتاردىڭ السىزىنە شابادى ەمەس پە؟! تابيعاتتىڭ زاڭى.
قاراباستاعى تۋريستىك مارشرۋتتىڭ دىتتەگەن جەرىنە جەتتىك. اينالا الاقانداي. يەكتىڭ استىندا اقشوقى اۋىلى جاتسا, شىعىسىنان قىتايدىڭ قايقى شاتىرلى عيماراتتارى مۇنارتادى. «نكۆد» ءمورى سوعىلعان شوقىعا شىعىپ ەدىك, قارسى الدىمىزدان توبەسى كوك تىرەگەن ءزاۋلىم ۇيلەر جارق ەتتى. ميلليونداي تۇرعىنى بار شاۋەشەك قوي.
تاۋ دەسە, التايعا شىعىپ كەتەمىز ادەتتە. ايتايىن دەگەنىم, الاكول جاعالاپ كەلگەن تۋريست تارباعاتايدى ارالاپ قايتسا دا بولادى. ۇلتتىق پاركتىڭ ەكولوگيالىق اعارتۋ, رەكرەاتسيا جانە تۋريزم ءبولىمىنىڭ باسشىسى جانسايا بەيسەنوۆانىڭ ايتۋىنشا, اقىلى تۇردە تابيعاتقا شىعىپ, شاتىرلى لاگەر ۇيىمداستىرۋعا بولادى. تارباعاتايدى ارالاپ قايتام دەگەن ساياحاتشى ءۇشىن بوزجىراداعىداي اپپاق جارتاستار مۇندا دا بار. تاريحي سىردى بۇككەن پەتروگليفتەر دە وسى ماڭدا. راس, جازدىڭ ءبىر كۇنىندە شىڭعا شىعىپ, ءتۇز تاعىلارىن قىزىقتاپ, تاۋدىڭ ساف اۋاسىمەن تىنىستاپ قايتقانعا نە جەتسىن؟!
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
ءۇرجار اۋدانى