شۋ وڭىرىندەگى ناۋبەت شىندىعى

1928-1930 جىلداردىڭ ارالىعىندا شۋ وڭىرىندەگى كىشىگىرىم اۋداندار الماتى وكرۋگىنىڭ قۇرامىندا بولعان. الماتى قالاسىنداعى ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆتەن الىنعان انىقتاما بويىنشا, بۇكىلرەسەيلىك ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ 1930 جىلدىڭ 23 شىلدەسىندە شىققان قاۋلىسى نەگىزىندە وكرۋگتەر تاراتىلىپ, ولاردىڭ ورنىنا اۋداندىق اكىمشىلىك-اۋماقتىق باسقارۋ ۇيىمداستىرىلادى. وسى قاۋلىمەن جاڭادان قۇرىلعان 121 اۋدان قاتارىندا شۋ اۋدانى قۇرىلادى. ورتالىعى – شۋ اۋىلى بولىپ بەكىتىلەدى.

اتالعان قاۋلىنىڭ نەگىزىندە 1930 جىلعى 17 جەلتوقسانداعى قازاق اكسر ورتالىق كوميتەتىنىڭ جانە حالىق كوميسسارلار كەڭەسىنىڭ قاۋلىسىمەن بۇرىنعى الماتى وكرۋگىنىڭ قۇرامىندا بولعان شوقپار مەن مويىنقۇم اۋداندارى جانە ۆوزنەسەنسك (قازىرگى قوناەۆ اۋىلدىق وكرۋگى) اۋىلى بىرىكتىرىلىپ, شۋ اۋدانى بولىپ قايتا قۇرىلدى.

سونىمەن, شوقپار اۋدانىنىڭ اۋىلدارى شۋ اۋدانىنا قوسىلعاننان كەيىن جاپپاي ۇجىمداستىرۋ جوعارىدان تۇسكەن نۇسقاۋلار بويىنشا اكىمشىلىك كۇشتەۋ ارقىلى جۇرگىزىلە باستادى. بايلار مەن بي-بولىستاردىڭ مال-مۇلكىن تارتىپ الىپ, كولحوزعا بىرىكتىردى. اسىرا سىلتەۋشىلىكتىڭ سالدارىنان قاناۋشى ساناتىندا ورتاشا شارۋالار دا تاركىلەنىپ كەتتى. ءتىپتى كەيبىر اۋىلداردا ءبىرلى-جارىم كەدەيلەردىڭ دە مالىن سىپىرىپ الدى. جەرگىلىكتى بيلىك وكىلدەرىنىڭ شەكتەن شىققانى سونشالىقتى, ورتا شارۋالار مەن كەدەيلەردى جازىقسىز جازاعا تارتتى, ولاردىڭ مالىن ءجونسىز تاركىلەپ, تۇراقتى مەكەنىنەن كۇشتەپ جاپپاي كوشىرە باستادى. كەڭەس بيلىگىنىڭ وسىنداي حالىققا قارسى جۇرگىزگەن ارەكەتتەرى شۋ وڭىرىندەگى ەل-جۇرتتى اشتىققا ۇرىندىردى. قاراپايىم شارۋالار, جالپى بۇكىل جۇرتشىلىق ۇجىمداستىرۋعا دايىن ەمەس ەدى. سوعان قاراماستان, شۋ اۋدانىندا جۇرتتى كولحوزدارعا بىرىكتىرۋمەن قاتار, استىق دايىنداۋ ناۋقانى دا قوسا جۇرگىزىلدى. كەڭەستىك بيلىك جوسپارلانعان استىقتى ورىنداماعان شارۋاشىلىق يەلەرى مەن جەكە ادامداردى قاتاڭ جازاعا تارتتى. سونىڭ دالەلى رەتىندە مىنا مالىمەتتەرگە نازار اۋدارايىق:

«ارتىق استىعىن وتكىزبەگەنى ءۇشىن 64 باي-كۋلاك شارۋاشىلىعىنا 43 367 سوم ايىپپۇل سالىندى, وعان قوسا مەملەكەتتىك قارىزداردى وتەۋدەن بولەك ولاردان 22 748 سوم ايىپپۇل الىندى. سونىمەن قاتار 16 شارۋاشىلىق يەسى 1,5-2 جىلعا سوتتالىپ, 3-تەن 5 جىلعا دەيىن جەر اۋدارىلدى».

شۋ ايماعىنداعى حالىققا ۇجىمداستىرۋ بارىسىندا سەكسەۋىل, ەت, ءجۇن جانە ت.ب. مال ونىمدەرى بويىنشا تىم ۇلكەن مىندەتتەر جۇكتەلدى. ءۇستى-ۇستىنە ەت جانە ءجۇن وتكىزۋ شارالارى ءىس جۇزىندە مالدى جاپپاي قىرۋعا ۇلاستى. كەڭەس وكىمەتىنىڭ ۋاكىلدەرى اۋدان كولحوزدارىنداعى ءداندى داقىلداردىڭ ءبارىن, ءتىپتى تۇقىمعا ساقتالعان قوردى دا جۇك ۆاگوندارىنا تيەپ, رەسەيگە جىبەرىپ جاتتى. جەرگىلىكتى شولاق بەلسەندىلەر ەلدىڭ بالا-شاعاسىن اسىراۋ ءۇشىن وزدەرىندە قالدىرعان از عانا ازىق-ت ۇلىگىن دە تارتىپ العان. ەگەر استىعىن جاسىرىپ قالاتىن بولسا, ولاردى وتە قاتال جازالاعان. كىنالىلەر قىلمىسكەر رەتىندە جاۋاپقا تارتىلدى. كەڭەستىك بيلىكتىڭ قۇقىق ورگاندارى اۋىلدارداعى باي, مولدا, بيلەرگە قارسى جازالاۋ شارالارىن كۇشەيتە ءتۇستى. وسى شارالاردى ىسكە اسىرۋ كەزىندە ءتۇرلى اسىرا سىلتەۋشىلىككە جانە شەكسىز قياناتقا جول بەرىلدى. ۇكىمەتتىڭ تاركىلەۋ كوميسسياسى كولحوزدىڭ مەنشىگىنە تەك مالدى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە جەكە وتباسى م ۇلىكتەرىن, ولاردىڭ شارۋاشىلىققا جارامدى ەڭبەك قۇرالدارىن, تىپتەن ءۇي قۇستارىن دا زورلىقپەن وتكىزىپ وتىرعان. ارحيۆ قۇجاتتارىنان الىنعان تومەندەگى دەرەكتەر – سونىڭ دالەلى.

«تەك 1930 جىل ... ازىق-ت ۇلىك سالىعى جوسپارىن ورىنداۋدان باس تارتتى دەگەن ايىپتاۋمەن اۋداندا 65 باي جانە كۋلاك سوتتالدى, ولاردىڭ ىشىندە 40 وتباسىنىڭ دۇنيە-مۇلكى تاركىلەنۋگە ءتيىس بولدى. ال ولاردان الىنعانى 71 جىلقى, 11 تۇيە, 4 سيىر, 64 قوي, 12 كيىز ءۇي جانە 4 كىرپىشتەن سالىنعان ءۇي ەدى».

جاپپاي جازالاۋ مەن اشارشىلىقتىڭ زارداپتارى 1930 جىلى جاڭادان قۇرىلعان شۋ اۋدانىنىڭ قۇرامىنا كىرگەن شوقپار ايماعىنداعى قازاقتارعا دا كەلىپ جەتتى. الماتى وكرۋگى تاراتىلار الدىندا عانا شوقپار ايماعى اۋىلدارىنىڭ حالقى ءبىر ءۇزىم نانعا زار بولىپ باسى اۋعان جاققا بوسىپ كەتتى. اشىققان شۋلىقتاردىڭ باسىم بولىگى جاياۋ-جالپىلاپ كورشىلەس قىرعىز ەلىنە بەت الدى, ال قولدارىندا تاركىلەۋدەن جاسىرىپ قالعان كۇش-كولىكتەرى بار بايلار كەدەي-كەپشىكتەرىمەن, جارلى-جاقىبايلارىمەن بىرگە قىتاي استى.

شەتەلگە قونىس اۋدارۋ – قازاقتاردىڭ كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋعا كورسەتكەن قارسىلىعى جانە اشارشىلىقتان قۇتىلۋدىڭ ءبىر امالى بولاتىن. كەڭەس بيلىگى بوسقان قازاقتاردى ەلگە قايتارۋعا ارەكەت جاسادى. جان-جاققا قاڭعىرىپ كەتكەن كەيبىر بوسقىنداردى وكىمەتتىڭ ارنايى قۇرىلعان جاساعى جيناپ الىپ, پويىزدارعا وتىرعىزىپ, بوس قالعان ەلدى مەكەندەرگە جونەلتىپ جاتتى.

1930 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا-اق شۋ اۋدانىنىڭ ءار جەرىندە اشارشىلىقتىڭ بەلگىسى كەڭ ەتەك الا باستادى. وسى كەزدە مال باسىنىڭ كۇرت كەمىپ كەتۋى سالدارىنان ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعى اۋداننىڭ بارلىق وڭىرىندە ايقىن سەزىلدى. ۇجىمداستىرۋ جىلدارىندا اۋدانداعى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ باسىم بولىگىنە استىق جەتپەدى.

اۋىل شارۋاشىلىعىن ۇجىمداستىرۋدىڭ ستاليندىك مودەلى قازاقستاننىڭ بارلىق ايماعىندا جالپى جۇرتشىلىقتىڭ نارازىلىعىن تۋعىزدى. ولار اتاجۇرتىنان باسقا ايماقتارعا كوشۋ, كولحوز بەلسەندىلەرىن ءولتىرۋ جانە قارۋلى جاساق قۇرۋ ارقىلى قارسىلىقتارىن ءبىلدىرىپ وتىردى. سولاردىڭ ءبىرى – 1931 جىلى شۋ وڭىرىندە بيلىككە قارسى جولشىباەۆ باستاعان كوتەرىلىس بولدى. ولارعا تويتارىس بەرۋ ءۇشىن كوممۋنيستەردىڭ اسكەري وتريادى قۇرىلادى. العاشقى ۇرىستان كەيىن جولشىباەۆتىڭ جاساعى شەگىنىپ, قازىرگى قورداي اۋدانىنا قاراستى اڭىراقاي تاۋلارىنا قاراي بەت الادى. وسى كەزدە ول قوردايداعى كوتەرىلىسشىلەرمەن بايلانىس جاساپ, كەڭەس بيلىگىنە قارسى كۇش بىرىكتىرۋگە كەلىسەدى. بىراق بۇل ۋاعدانى قىزىل وتريادتىڭ باسشىلارى ءبىلىپ قويىپ, ەكى جاقتىڭ بىرىگۋىنە جول بەرمەيدى. اقىرىندا, قىزىلداردىڭ كۇشى باسىم بولىپ, 1931 جىلدىڭ قازان ايىندا كوتەرىلىسشىلەر تولىعىمەن جەڭىلىسكە ۇشىرايدى.

بۇل سول جىلعى كەڭەس وكىمەتىنە قارسى باعىتتالعان جالعىز عانا كوتەرىلىس ەمەس ەدى. شۋ وڭىرىنە جاقىن ماڭداعى سارىسۋ, بالقاش, قورداي, قاستەك جانە تاعى باسقا اۋدانداردا وسىنداي كوتەرىلىستەر كەڭ ورىن الدى.

عالىم م.قوزىباەۆتىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, 1930 جىلدىڭ باسىندا-اق كورشى ەلدەرگە شۋ وڭىرىندەگى قازاقتاردىڭ 60 پايىزى كوشىپ كەتكەن.

باسى اۋعان جاققا بوسىپ كەتكەن ەل-جۇرت ءشوپتىڭ تامىرىمەن, وسىمدىكتىڭ جاپىراعىمەن قورەكتەنە باستايدى. كەيبىر اۋدانداردا اشىققان ادامدار يت پەن مىسىقتى جانە سارىشۇناقتى وتقا قاقتاپ جەپ, قاتقان تەرىلەردى سۋعا قايناتىپ, سونىڭ سورپاسىن ىشكەن. كونەكوز شەجىرەلى قارتتاردىڭ ايتۋلارىنا قاراعاندا, قازىرگى جامبىل وبلىسىنىڭ سول كەزدەگى اۋليە-اتا, شۋ, قورداي, تالاس, مەركى اۋداندارىندا ادام ەتىن جەۋ وقيعالارى دا بولعان. سونىمەن قاتار وسى اۋدانداردا توناۋ مەن تالاۋ كۇشەيىپ, ادام ءولتىرۋ كوبەيىپ كەتكەن. اشتىقتان ەسى اۋىسىپ جىندانىپ كەتكەندەر دە بولىپتى.

قازاق ەلىندەگى 1932-1933 جىلدارداعى ناۋبەتتى زەرتتەپ جۇرگەن تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور تالاس وماربەكوۆ شۋ اۋدانىنداعى اشتىقتان بولعان ماسقارا قۇبىلىس تۋرالى مىناداي دەرەكتەر كەلتىرەدى:

«شۋ پوسەلكەسىنىڭ ماڭايىنداعى توڭىرەكتە №75 باراقتاعى بوسقىندار جاتاعىنىڭ جانە تاماقتاندىرۋ ورنىنىڭ سانيتارلىق جاعدايىن تەكسەرىپ شىقتىق. سوندا مىنالارعا كەزدەستىك: ىشىندە بوسقىنداردىڭ جاتاقحاناسى جانە تاماقتاندىرۋ ورنى ورنالاسقان №75 باراق جان توزگىسىز جاعدايدا. باسپانا ءال-دارمەنى تاۋسىلعان, كوبى ازەر دەگەندە قوزعالاتىن بوسقىندارعا لىق تولى. باسپانا ءىشى بىلعانىش, ساسىق. جۇزگە تارتا اش ادامدار جەردە جاتىر. باسپانانىڭ اينالاسى لاستانىپ كەتكەن. بارلىق جەردە سۇيەكتەر, جىرتىلعان كيىمدەر, ادامداردىڭ قۇسىقتارى جانە شىعىس جاعىندا توعىز ولىك جاتىر, باراقتان ءبىراز جەردە سولتۇستىكتە جەردە تاعى دا ولىك, تاعى بەس ولىك جاتىر. كومىلمەگەنى, سيراق جانە قار ەتتەرىنىڭ كەسىلىپ الىنعانى كىسى ەتىن جەۋ بولعانىن ايعاقتايدى. قازاق بەيىتى جاس مولاعا تولى». بۇل قۇجاتقا جەتى ادام قول قويعان.

تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ ستالينگە 1933 جىلدىڭ 9 ناۋرىزىندا جازعان حاتىنان تاعى دا ءبىر دەرەكتەردى كەلتىرەيىك:

«كوپتەگەن قالالاردان (اۋليە-اتا, شىمكەنت, سەمەي, قىزىلوردا جانە باسقالار) جانە تەمىرجول ستانسالارىنان ولگەن قازاقتاردىڭ ولىكتەرى سىرتقا شىعارىلۋدا. شۋ اۋدانىنىڭ ورتالىعى نوۆو-ترويتسك اۋىلىندا (جاندوسوۆتىڭ مالىمەتى) كۇن سايىن دەرلىك 10-12 قازاق ولەدى, سونداي-اق اۋداننان كوممۋنيستەردىڭ 60 پايىزى كەتىپ قالعان. سارىسۋ اۋدانىندا 7000 شارۋاشىلىق بولسا, ەندى ولاردىڭ 500-گە جۋىعى قالعان... باسقالارى اۋليە-اتا جانە ت. ب. اۋداندارعا قاشقان. قىرعىز جەرىنە كوشكەندەر بار. قاراشا ايىندا وسى اۋداننان جۇزدەگەن ادام وتباسىمەن بىرگە الىس اۋىلدارعا جىلجىعان. ەل-جۇرتتىڭ جارتىسى قىرىلعان. قاڭتار ايىنىڭ ەكىنشى بەسكۇندىگىندە جولدا 24 ولىك تابىلعان. ولارعا قاراقشىلار دا شابۋىل جاساعان. ايەلدەر بالالارىن سۋعا لاقتىرعان. 5-6 قاڭتار كۇندەرى اۋليە-اتا قالاسىنداعى ءشايحانالار ماڭىنان ولگەن 20 بالانىڭ دەنەسى تابىلعان. وسى ۋاقىت ىشىندە 84 ەرەسەك ادام ولگەن», دەپ شۋ جانە باسقا اۋداندارداعى قازاقتاردىڭ باسىنا تونگەن زۇلماتتى ستالينگە جەتكىزگەن.

شۋ حالقى نارازىلىقتارىن كوتەرىلىس جاساۋ جانە اتاجۇرتىن تاستاپ باسقا ەلدەرگە ۇدەرە كوشۋ ارقىلى بىلدىرۋىمەن قاتار, ەل ىشىندەگى اۋىلداستارى مەن اعايىن-تۋىستارىنىڭ قامىن ويلاپ, ولاردى اشتىقتان قۇتقارۋدىڭ امالدارىن ويلاستىرعان ازاماتتار دا بولعان. ەلدىڭ باسىنا تونگەن اشارشىلىق اپاتىنان اۋىل-ايماعىن امان الىپ قالۋعا ارەكەت جاساپ, سول الاساپىران, قارالى كەزەڭدە كوپتەگەن وتباسىلاردىڭ ءتۇتىنىنىڭ وشپەۋىنە سەپتىگىن تيگىزگەن, قامقورلىق تانىتقان قايىرىمدى جاننىڭ ءبىرى – نۇرمان بي بولعان. بۇل كىسىنىڭ اشىققان ەلگە ىستەگەن قامقورلىعى بۇگىنگە دەيىن شۋ قازاقتارىنىڭ ەسىندە ساقتالىپ, ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. سوڭعى جىلدارى تولە بي اۋىلىنىڭ ءبىر كوشەسىنە ءبيدىڭ ەسىمى بەرىلدى.

شۋ وڭىرىندەگى ءشىنالى باي دا اشارشىلىق جىلدارىندا قاراماعىنداعى اۋىل-ايماقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە بارىنشا كوڭىل ءبولىپ, اسىرەسە, 1931-1932 جىلدارى تۇتاس ءبىر اۋىلدى اشتىقتان قۇتقارىپ قالعانى جايىندا زۇلمات زاماننىڭ كۋاگەرلەرى بولعان, بۇگىندە جەر باسىپ, ءتىرى جۇرگەن كونەكوز قارتتار ەسكە الىپ وتىرادى. الايدا, ءشىنالى بايدىڭ بۇل ارەكەتى جاڭا بيلىككە ۇناماي, 1932 جىلى «حالىق جاۋى» رەتىندە سىبىرگە ايدالىپ, سوندا قايتىس بولادى.

وكىنىشكە قاراي, كەڭەس وكىمەتىنىڭ باسشىلىعى ناۋبەت جىلدارداعى وراسان زور اپاتتىڭ سەبەپتەرىن كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋ مەن وتىرىقشىلاندىرۋ, سونىمەن قاتار استىق جانە ەت دايىنداۋعا قاتىستى ەكەندىگىن, تاعى باسقا ءىرى قاتەلىكتەرىنەن بولعاندىعىن مويىنداماي ءوتتى. بۇل جونىندە ەل اراسىندا ءسوز قوزعاۋعا دا قاتاڭ تىيىم سالدى. بارلىق كىنانى باي-كۋلاكتار مەن الاش زيالىلارى سياقتى الەۋمەتتىك توپتارعا اۋداردى.

قالاي ايتساق تا, سول اشارشىلىق زۇلماتىنان قازاقتاردىڭ جاپپاي قىرىلعانى – اششى شىندىق. سولاردىڭ ىشىندە شۋ وڭىرىندە دە اشتىقتىڭ قۇرباندارى كوپ بولعانىن دالەلدەۋگە تىرىستىق. بۇل ناۋبەتتى ودان ءارى تەرەڭ زەرتتەپ, تاريحتىڭ اقتاڭداق تۇستارىنىڭ اقيقاتىن اشىپ, بۇگىنگى جانە كەلەشەكتەگى وسكەلەڭ ۇرپاققا جەتكىزۋ – پارىزىمىز.

تۇڭعىشبەك بايقۇلوۆ,

ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى