XX عاسىردىڭ باسىنداعى قازاق پروزاسىندا ايەل تەڭسىزدىگى تاقىرىبى ەرەكشە ورىن الادى. قازاق ادەبيەتىندەگى رومان جانرىنىڭ العاشقى قارلىعاشتارى – «باقىتسىز جامال», «قالىڭ مال» شىعارمالارىنىڭ اتاۋلارىنىڭ وزىنەن-اق, ولاردىڭ تاقىرىپتىق يدەياسى ايقىن اڭعارىلىپ تۇر. قازاق كوركەم پوۆەسىنىڭ كوش باسى سانالعان «شۇعانىڭ بەلگىسى» دە قازان توڭكەرىسىنە دەيىنگى قازاق ايەلىنىڭ قوعامداعى بەيشارا كۇيىن ارقاۋ ەتكەن.
اتالمىش كەزەڭدەگى قالامگەر بىتكەننىڭ بارلىعى دەرلىك شىعارماشىلىعىنا ارقاۋ ەتكەن, سول تۇستا جازۋشىلىق الىپپەسىنە اينالعان ايەل تەڭسىزدىگى تاقىرىبىنىڭ ادەبيەتىمىزدىڭ بۇرىنعى تاريحىندا كورىنىس بەرمەي كەلۋىن قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟ اۋىز ادەبيەتى ۇلگىلەرىندەگى ۇلت ءدىلىنىڭ تابيعاتىن, سالتى مەن تۇرمىسىنىڭ, ادەت-عۇرپى مەن ءداستۇرىنىڭ ارعى-بەرگى تاريحىن زەردەلەسەك, قازاق حالقىنىڭ ايەل زاتىنا دەگەن ىقىلاس-مەيىرىمىنىڭ ەرەكشە ىستىق بولعاندىعىن كورەمىز. بۇل ەندى بولەك اڭگىمە, ال ءبىزدى تولعاندىراتىنى – حح عاسىردىڭ باسىنداعى ادەبيەت وكىلدەرى قازاق ايەلىنىڭ جاسامپاز بەينەسىن جاساي الدى ما دەگەن ماسەلە.
بۇل كەزەڭدەگى ادەبيەتتە قازاق ايەلىنىڭ تولىق مانىندەگى ۇلتتىق كوركەم بەينەسىن جاساعان بىردەن-ءبىر جازۋشى – سماعۇل سادۋاقاس ۇلى. قالامگەر ءوزى ءومىر سۇرگەن كەزەڭنىڭ تالاپ-سۇرانىسىنا ساي قازاق ايەلىنىڭ قوعامداعى ورنى مەن قىزمەتى, ايەل تەڭدىگى تاقىرىپتارىنا سول داۋىردە قالىپتاسقان تاپتىق, پارتيالىق كوزقاراس تۇرعىسىنان ەمەس, تازا حالىقتىق, ۇلتتىق كوزقاراس تۇرعىسىنان پايىم جاساي ءبىلدى.
سماعۇلدىڭ 1922 جىلى جازىلعان «سارسەنبەك» اتتى اياقتالماعان شىعارماسى – حح عاسىردىڭ باسىنداعى قازاق ادەبيەتىنىڭ ىشىندەگى شوقتىعى بيىك كوركەم تۋىندىلاردىڭ ءبىرى. شىعارماداعى نەگىزگى تاقىرىپ – قازاق حالقىنىڭ 1916 جىلعى ۇلت بوستاندىعى ءۇشىن كۇرەسى. الاشتانۋشى-عالىم ديحان قامزابەك ۇلى بۇل شىعارمانى رومان جانرىنا جاتقىزادى. اتالمىش روماننىڭ قاھارماندارى – سارسەنبەك, قابدەش, امانتاي, جۇپار, ءساليمالار – 1916 جىلعى پاتشا جارلىعىنا قارسى ءتۇرلى ارەكەتتەرىمەن كورىنەدى.
«سارسەنبەك» رومانىنىڭ باس كەيىپكەرلەرىنىڭ ءبىرى – جۇپار. سماعۇل سادۋاقاس ۇلى سومداعان جۇپار بەينەسى حح عاسىردىڭ باسىنداعى قازاق ادەبيەتىندەگى باسقا قالامگەرلەر سومداعان ايەلدەر وبرازىنان ءوزىنىڭ تازا ۇلتتىق بەينە ەكەندىگىمەن بىردەن ەرەكشەلەنەدى. جۇپار ب.ءمايليننىڭ شۇعاسى («شۇعانىڭ بەلگىسى» پوۆەسى) نەمەسە م. دۋلات ۇلىنىڭ جامالى («باقىتسىز جامال» رومانى), س.كوبەەۆتىڭ عايشاسى («قالىڭ مال» رومانى), س.تورايعىروۆتىڭ قامارى («قامار سۇلۋ» رومانى) سەكىلدى تراگەديالىق بەينە ەمەس. كەرىسىنشە, قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە الاشتىڭ ەر-ازاماتتارىنىڭ باسىن قوسىپ, بىرلىككە ۇندەپ, پاتشا اسكەرىنە قارسى كۇرەسكە باستاعان قاھارمان بەينە.
جۇپار – قىرداعى قازاق اۋىلىنىڭ باسىنا اۋىر كۇن تۋعان شاقتا باسقا ايەلدەر سياقتى وتباسى, وشاق قاسىندا قۇساعا بەرىلىپ شاراسىز وتىرمايدى, ەڭسەسى تۇسكەن ەلدىڭ ەر-ازاماتتارىنىڭ نامىسىن وياتار جالىندى ۇران تاستاپ, قول جينايدى, كۇشكە كۇش, قىسىمعا قىسىم كورسەتىپ, نايزانىڭ ۇشى مەن بىلەكتىڭ كۇشىمەن ەل نامىسىن قورعاپ قالۋ جولىن ويلايدى. مىسالى, روماندا جۇپار بەينەسى ء«ساليما كەلگەندە, ءۇيدىڭ ءىشى تولعان بالا-شاعا ەكەن. جۇپاردى تانىماي قالدى. ەركەكشە كيىنىپ الىپتى. ...بويى تىك. ناعىز بوزجىگىت دەرسىڭ» دەپ سۋرەتتەلەدى. جازۋشى جۇپاردىڭ سىرتقى بەينەسىن بەرۋدە ۇزاق, شۇبالاڭقى سۋرەتتەۋگە بارمايدى, ەركە ءوسىپ, قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە ەردىڭ جۇگىن ارقالاعان جاس قىزدىڭ بەينەسىن قىسقا ءارى نىق, نانىمدى ەتىپ كورسەتەدى.
جۇپار بەينەسىن اشۋدا سۋرەتكەر قىسقا قۇرىلعان ديالوگتاردى شەبەر پايدالانادى. كوركەم شىعارماداعى ديالوگ قاھارمان بەينەسىن بەرۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى ءارى كەڭىنەن تارالعان تاسىلدەرىنىڭ ءبىرى ەكەنى بەلگىلى. سۋرەتكەردىڭ جۇپار بولمىسىن اشۋدا كوبىنە كوپ قولداناتىن ءتاسىلى دە وسى – ديالوگ. مىسالى, ءوزىن وت باسىنا قارايلاپ قالعان ايەلدەردىڭ قاسىنان الىسقا جىبەرگىسى كەلمەگەن ساليماعا جۇپار: « – ...قازىر ەر جىگىتتىڭ باسىنا اسقار تاۋ ءتۇسىپ تۇر. سولارمەن بىرگە بولماعاندا, ازامات باسىممەن وت باسىنداعى سەندەرمەن بولعانىم ۇيات ەمەس پە!!!», دەيدى. مۇندا جۇپار ءوزىن ايەل زاتىمىن دەپ تۇرعان جوق, ەر ازاماتتىڭ ءسوزىن سويلەپ تۇر. جانە بۇل وقىرماندى بىردەن يلاندىراتىنداي اسا نانىمدى, شىنايى بەرىلگەن.
شىعارماداعى جۇپار بەينەسىنىڭ سومدالۋ ەرەكشەلىكتەرىن جان-جاقتى, تولىق اشۋ ءۇشىن بىرقاتار ۇزىندىلەر كەلتىرەيىك. جۇپار شىعارمادا شەبەر ۇيىمداستىرۋشى, قول جاساقتاۋشى, ەلدىڭ ەر-ازاماتتارىن پاتشا وكىمەتىنە قارسى باستاۋشى بولىپ كورىنەدى. پاتشانىڭ قازاق اۋىلدارىنان سوعىسقا وكوپ قازۋعا جاس بوزبالالاردى الۋ تۋرالى جارلىعىن ەستىسىمەن, اۋىلدىڭ باس كوتەرەر ەر ازاماتتارىن جيىپ العان جۇپار ناعىز ەل نامىسىن جوقتاۋشى, ۇيىمداستىرۋشى رەتىندە كورىنەدى:
« – ورىستىڭ ايداعانىنا بارماڭدار! زورلايتىن بولسا, قارسى تۇرىڭدار! سوعىسىڭدار, مەن دە سەندەرمەن بىرگە سوعىسام!..».
« – جۇپار, جۇپار, جاسا!», دەپ شۋىلداستى جاستار جاعى».
بۇل كورىنىستەردەن ءبىز جۇپاردى ەل سەنىمىن ارقالاعان, ەلدى نامىسقا شاقىرىپ, قولىنا قارۋ الۋعا ۇندەگەن جاۋىنگەر, اسكەرباسى رەتىندە تانيمىز.
باتىرلىق پەن وجەتتىلىككە, نامىس پەن قايسارلىققا ۇندەيتىن جۇپار بەينەسى روماندا شىعارمانىڭ باس قاھارمانى سارسەنبەكتىڭ وي-پىكىرى تۇرىندە دە بەرىلەدى. سارسەنبەك – وقىعان, كوزى اشىق, ەل مەن ۇلت مۇددەسى جولىندا تەرەڭ تولعانىستا جۇرگەن ازامات. بىراق سارسەنبەك قازاق جاستارىنىڭ قولىنا قارۋ الىپ, پاتشا اسكەرىنە قارسى شىعۋىن قولدامايدى. ءوزى تۇستاس قازاق وقىعاندارى سەكىلدى ول دا پاتشا اسكەرىنىڭ قارۋى قۋاتتى, كۇشى كوپ ەكەنىن جاقسى بىلەدى. از عانا قازاق جيىلىپ قولىنا قارۋ العاندا زيان ورىسقا ەمەس, قازاققا تيەتىنىن دە تۇسىنەدى. سوندىقتان ول باسىندا جۇپار باستاعان قارۋلى كۇرەس جولىن قۇپتاماعان. كەيىن كۇللى قازاق اۋىلدارى جۇپارعا ەرىپ, ورىس پاتشاسىنىڭ اسكەرلەرىنە تويتارىس بەرە باستاعان تۇستا سارسەنبەك تە ءتۇرلى ويعا قالادى. سارسەنبەكتىڭ جۇپارعا دەگەن كوزقاراسىن ونىڭ قابدەشپەن بولعان اڭگىمەسىنەن تانيمىز:
«– مەن ساعان ايتتىم عوي كەشە. بارىنە باسشى بولعان قارعاداي جالعىز قىز. التى الاشقا اتى جايىلىپ, قازاقتىڭ بوستاندىق تۋىن كوتەرىپ وتىر. ايەل!.. ايەل!.. قولىنا شوقپار الدى. ءبىز كىمبىز؟..وڭشەڭ سارى تۇيمەلى تورەلەرمىز. ءبىز جىلى ۇيدە وتىرمىز! بۇل دەگەنىڭ – ءبىز ءۇشىن بارىپ تۇرعان ۇيات, وڭباعاندىق. بىزگە سولار كورگەندى كورىپ ءولۋ دە كەرەك. نەدە بولسا سوندا بارامىز. قازاقتىڭ كوتەرگەن تۋىن شاما جەتكەنشە قۇلاتپاي ۇستاپ قالۋ كەرەك».
جۇپاردىڭ جاۋىنگەرلىك بەت-بەينەسى, ازاماتتىق, ەرلىك قاسيەتتەرى, اسقان جۇرەكتىلىگى كوبىنە شىعارمانىڭ باس قاھارمانى سارسەنبەكتىڭ اۋزىمەن سيپاتتالىپ وتىرادى. مىسالى, سارسەنبەك پەن بۇقاردىڭ سۇحباتىندا بىلاي دەلىنەدى:
«– ...ەندى كوتەرىلگەن تۋدى قۇلاتپاۋ كەرەك. ارينە, ورىس حالقىنىڭ كۇشتى ەكەندىگىنە قاراعاندا, ولارمەن سوعىسۋ – تەككە قان توگۋ. ءبارىبىر جەڭىلەمىز دەدىم. باسقا ودان دا ماڭىزدىراق بولجامدار جاساساڭ, مۇلدەم ولاي ەمەس ەكەن. ...ونىڭ ۇستىنە ءبىزدىڭ جاقتىڭ ىشىندە ايەل بار. مەن بۇعان ۇلكەن ماعىنالى ءمان بەرەمىن. مەنىڭ ويىمشا, بۇل بىزگە جىبەرىلگەن اۋليە. سوندىقتان ءبىز ولمەيمىز. ...ونى بىزگە «نامىسىڭدى وياتىڭدار» دەپ جاراتۋشىنىڭ ءوزى جىبەردى».
بۇل جەردە جۇپار ەر-ازاماتتاردىڭ نامىسىن وياتۋشى, جاراتقاننىڭ ەلشىسى, اۋليە رەتىندە كورىنەدى. ايەل بالاسىن بۇلايشا جوعارى دارىپتەۋ سول كەزەڭدەگى قازاق ادەبيەتىندە سيرەك كەزدەسەتىن جاعداي ەكەنىن دە ايتا كەتۋ كەرەك. حح عاسىردىڭ باسىنداعى «ايەل تەڭسىزدىگىن» ارقاۋ ەتكەن ساياسي-ناۋقاندىق شىعارمالار شوعىرىنداعى ايەلدەر بەينەسىمەن سالىستىرعاندا جۇپار بەينەسى ءوزىنىڭ ومىرشەڭدىگىمەن, رومانتيكالىق اسقاقتىعىمەن, حالىقتىق يدەيالارمەن ساباقتاسىپ جاتاتىندىعىمەن شولپان جۇلدىزىنداي ەرەكشە جارقىراي كورىنەدى.
وكىنىشتىسى, سماعۇل سادۋاقاس ۇلىنىڭ ءومىر جولى, ەلگە ەتكەن ەڭبەگى, قايراتكەرلىگى, ماقالالارى ءبىرشاما زەرتتەلگەنىمەن, الاش ارداقتىسىنىڭ ادەبي مۇراسى جالپىلاما, جاداعاي عانا ايتىلىپ, ءالى دە دۇرىس ءمان بەرىلمەي كەلەدى. جازۋشىنىڭ «سارسەنبەك» سياقتى رۋحتى رومانىن مەكتەپتەگى وقۋ باعدارلاماسىنا دا ەنگىزۋگە بولار ەدى.
قوستاناي وبلىسى