ادامزات دامۋىندا ءار حالىقتىڭ ءوز ارناسى بار. بۇل ارنانىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى, باعالى بولماعى ەلدىڭ ۇستانار جولىن بەلگىلەيتىن, حالىقتىڭ كوزدەر باعىتىن ايقىندايتىن ءبىرتۋار تۇلعالارىنىڭ وي كەڭىستىگىنەن ورىستەپ جاتپاق. بۇل ورايدا قازاق حالقىنىڭ وزگەگە كەتەر ەسەسى جوق. ويتكەنى دانالىق بولمىسى جاعىنان الەمدەگى وي الىپتارىنىڭ قاي-قايسىسىمەن دە يىق تەڭەستىرە, تاريح تورىنەن ورىن العان دانىشپان ابايى بار.
اباي ءىلىمى تەك كەشەگى تاريحتىڭ ەنشىسىندە قالاتىن قازاق ويىنىڭ وتكىنشى وركەندەۋ كەزەڭى بولىپ قالۋعا ءتيىس ەمەس, بۇگىننىڭ ۇمتىلار ماقسات-مەجەسى, ەرتەڭنىڭ باعىندىرعان بيىگى بولماعى ابزال. پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «اباي جانە ءححى عاسىرداعى قازاقستان» اتتى ماقالاسىندا ايتىلعان: «تولىق ادام» كونتسەپتسياسى, شىنداپ كەلگەندە, ءومىرىمىزدىڭ كەز كەلگەن سالاسىنىڭ, مەملەكەتتى باسقارۋ مەن ءبىلىم جۇيەسىنىڭ, بيزنەس پەن وتباسى ينستيتۋتتارىنىڭ نەگىزگى تۇعىرىنا اينالۋى كەرەك», دەگەن ويى بۇگىنگى ەلدىڭ اباي ارمانداعان قازاق بالاسىن قالىپتاستىرۋ جولىنداعى العا ۇستانار باعدارىن بەلگىلەپ تۇر.
قالىڭ ەلدى وركەنيەت تورىنە جەتەلەر كەمەل تۇلعا – بولمىسىنا «ىستىق قايرات», «نۇرلى اقىل», «جىلى جۇرەك» بەكەم ورنىققان تولىق ادام قالىپتاسۋ ءۇشىن نە ىستەمەك كەرەك؟ حاكىم ابايعا جۇگىنسەك, «ادام اتا-انادان تۋعاندا ەستى بولمايدى: ەستىپ, كورىپ, ۇستاپ, تاتىپ ەسكەرسە, دۇنيەدەگى جاقسى-جاماندى تانيدى-داعى, سوندايدان بىلگەنى, كورگەنى كوپ بولعان ادام ءبىلىمدى بولادى. ەستىلەردىڭ ايتقان سوزدەرىن ەسكەرىپ جۇرگەن كىسى ءوزى دە ەستى بولادى. ءاربىر ەستىلىك جەكە ءوزى ىسكە جارامايدى. سول ەستىلەردەن ەستىپ, بىلگەن جاقسى نارسەلەردى ەسكەرسە, جامان دەگەننەن ساقتانسا, سوندا ىسكە جارايدى, سوندا ادام دەسە بولادى». دەمەك, ادام بالاسىنىڭ قانداي بولماعى تاربيەدەن ەكەن. اتا-انانىڭ تاربيەسى عانا ەمەس, ءار ادامنىڭ ءوزىن ءوزى قالاي تاربيەلەۋىندە ەكەن. بۇگىنگى ۋاقىت ءۇشىن اسا قاجەتتى, اسا ماڭىزدى وي. ويلانىپ قالاسىڭ. «وسى ءبىز ءوز ۇرپاعىمىزدى, سونىمەن بىرگە ءوزىمىزدى ءوزىمىز قالاي تاربيەلەپ ءجۇرمىز؟ تاربيەلەپ ءجۇرمىز بە؟.. تاربيە ءجونىن ابايدان ىزدەسەك, قانداي جول كورەر ەدىك؟».
«ادام بالاسىنىڭ ەڭ جامانى – تالاپسىز...» دەيدى عۇلاما. دەمەك, ەڭ كەرەگى تالاپ ەكەن. ۇرپاعىڭدى, ءوزىڭدى ءبىلىمدى, ويلى, قارەكەتشىل ادامعا اينالدىرۋعا تالاپتانۋ, تالپىنۋ ەكەن. ۇلى ابايدىڭ بۇل ويى – ءدال وسى كۇننىڭ وزەكتى ماسەلەسى. ويتكەنى جاھاندى جايلاعان بۇگىنگى ادام بالاسى زامانعا لايىق ءبىلىم-عىلىمعا ۇمتىلماسا, ۇيرەنگەن عىلىمىن ىسكە جاراتۋ جولىن ويلانباسا, ويلانىپ تاپقان جولىن يگىلىككە اينالدىرۋ ءۇشىن ارەكەتتەنبەسە, ادامزاتتىڭ دامۋ قارقىنىنا ىلەسە الماي, ەسكى جۇرتتا اڭىرىپ قالا بەرمەك. ءسىز بەن بىزگە بۇل كەرەك پە؟ كەرەك بولماسا, ۇرپاعىمىزدىڭ, ءوزىمىزدىڭ بويىمىزعا ۋاقىت ۇدەسىنەن تابىلاتىن بىلىمگە, عىلىمعا, ەڭبەككە تالاپتانۋ مىنەزىن سىڭىرمەك ءجون.
الايدا تالاپتانۋ كوز قىزىعىپ, كوڭىل سۇيسىنگەن ءار نارسەنىڭ سوڭىنان جۇگىرە بەرۋ بولماسا كەرەك. ونداي قىلىقتىڭ سوڭى ەشتەڭەگە قول جەتپەي, ۋاقىتتى زايا كەتىرۋ بولىپ شىعارى انىق. ۋاقىتتان ۇتىلىپ, وكىنىپ وتىرماس ءۇشىن اۋەلى بويداعى قابىلەتتى تانىپ, سوعان سايكەس ىزدەنۋ, ەڭبەكتەنۋ جەمىستى بيىككە جەتكىزبەك. سان سالادان جيىلىپ كەلىپ, ءبىر ارنادا توعىسقان ءار ادامنىڭ جەتىستىگىنەن تۇتاستاي قوعامنىڭ يگىلىگى قۇرالماق. دەمەك, ءار ادام العا ۇمتىلىپ, تالاپتانعان سايىن, ميلليونداردى بىرىكتىرگەن قوعام دا ىلگەرىلەي بەرمەك.
ال تالاپتانۋداعى ماقسات نە؟ دانىشپان اباي ول ماقساتتى دا ايقىن كورسەتەدى:
سەن دە – ءبىر كىرپىش دۇنيەگە,
كەتىگىن تاپ تا, بار, قالان! – دەيدى.
دەمەك, اباي ءۇمىت ەتكەن ءار قازاق بالاسىنىڭ پارىزى تۋعان ەلگە ادال نيەتپەن قىزمەت ەتۋ بولماعى ءلازىم. ويتكەنى ءار ادامنىڭ مىنەزىنەن, وي-نيەتىنەن, ءىس-ارەكەتىنەن, ماقسات-مۇددەسىنەن قوعامنىڭ جولى ايقىندالادى. قوعامنىڭ جولى دەگەنىمىز – بۇگىنگى ءسىز بەن ءبىز ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قازاق ەلىنىڭ جولى. سوندىقتان دا قازاق ەلىنىڭ وركەندەپ, كەمەلدەنۋىن ويلاعان ءار ازامات ءوزىن دامىتۋعا, كەمەلدەندىرۋگە ۇمتىلعانى ابزال. كەمەلدەنۋدەگى ماقسات – ۇلتقا قىزمەت ەتۋ. ال كەمەلدەنۋدىڭ ءبىر كورىنىسى – ارلى بولۋ, ەل ىسىنە ادال بولۋ, قارا باستىڭ قامىنان حالىقتىق ماقسات-مۇراتتى جوعارى قويۋ. ادامزاتتىق دانالىق بيىگىن باعىندىرعان قازاق كەمەڭگەرىنىڭ:
«پايدا ويلاما, ار ويلا,
تالاپ قىل ارتىق بىلۋگە!» – دەپ, ءبىلىمدى ار-ۇياتپەن ۇشتاستىرۋدى ۇلاعات ەتۋىنىڭ سىرى وسىندا.
ۇلى تۇلعانى وزىنە ۇستاز تۇتقان الاش ارداقتىسى احمەت بايتۇرسىن ۇلى: «ابايدى قازاق بالاسى تەگىس تانىپ, تەگىس بىلۋگە ءتيىس», – دەگەندە, ونىڭ كوزدەگەنى دە حاكىم ابايدىڭ ماقسات-مۇراتىن تانۋ, ابايدىڭ ونەگە ەتكەن ءورىستى جولىن ۇستانۋ بولعانى حاق. اقىننىڭ ءوزى دە «عىلىم تاپپاي ماقتانبا» ولەڭىندە: «مۇنى جازعان كىسىنىڭ اتىن بىلمە, ءسوزىن ءبىل!» – دەپ ايتىپ وتەتىنى بار. دەمەك, حالىقتىڭ ابىز بولمىستى پەرزەنتى ءوزىنىڭ اتىن شىعارۋدى ەمەس, ويلى ءسوزى ارقىلى قالىڭ ەلى قازاعىن وركەندى جولعا باستاۋدى ماقسات ەتكەنى انىق. ال اباي مەجەلەگەن ماقساتتى ءسىز بەن ءبىز ۇستانا الدىق پا؟ بويىمىزداعى اباي سىناعان كەمشىلىكتەردەن ارىلا الدىق پا؟
ءوز تۇسىنداعى تىرلىك كورىنىستەرىنە زەر سالا وتىرىپ, كوڭىلىنە الاڭ كىرەتىن ويشىل اقىننىڭ:
...قازاقتىڭ وزگە جۇرتتان
ءسوزى ۇزىن,
بىرىنەن ءبىرى شاپشاڭ,
ۇقپاس ءسوزىن.
كوزدىڭ جاسى,
جۇرەكتىڭ قانىمەنەن
ەرىتۋگە بولمايدى
ىشتە مۇزىن.
...اداسىپ, الاڭداما جول
تابا الماي,
بەرىرەك ءتۇزۋ جولعا شىق,
قامالماي.
نە عىلىم جوق
نەمەسە ەڭبەك تە جوق,
ەڭ بولماسا كەتتىڭ عوي
مال باعا الماي, –
دەپ, جۇرت تىرلىگىنە رەنىش ءبىلدىرۋى, قاپالانا نالۋى جايدان-جاي بولماعانى جانە تۇسىنىكتى.
كەمەڭگەر اقىننىڭ الاڭى – ەلدىڭ جايى, ەلدىڭ بۇگىنگى ءحالى, ەرتەڭگى ورنى. اقىن تامىرى ورتاق بولسا دا, ءبىر-بىرىمەن ۇعىسا الماي, ءسوز قۋالاسىپ جۇرگەن جۇرتىنىڭ كەلەر كۇنىنە الاڭدايدى. تۇتاسا جۇمىلىپ, ىرزىق-بەرەكەلى جولعا ءتۇسۋدىڭ ورنىنا, ءبىرىن-ءبىرى تۇرتپەكتەپ, ەتەكتەن تارتىپ, كەجەگەسى كەيىن كەتكەن حالقىنىڭ كەلەشەگىن ۋايىمدايدى. بىراق ءتۇپسىز قايعىعا بوي الدىرىپ, سارىۋايىمعا سالىنبايدى. ەلدى وركەندەتەر جول عىلىم-ءبىلىم مەن ەڭبەك ەكەندىگىن تاعى دا ويعا سالادى.
ۇلى اقىندى الاڭداتقان جاعداي ءالى دە ماڭىزدى, ءالى دە وزەكتى. دەمەك, ءبىزدىڭ ويلانۋىمىز كەرەك-اۋ, ويلانىپ قانا قويماي, اباي ۇلگى ەتكەن وركەندەۋ جولىنا ءتۇسۋىمىز كەرەك-اۋ. بۇل جول ەلدىڭ دامۋىنا سەپتىگى تيەتىن عىلىم جولى, ەلدىڭ داۋلەتى ارتۋىنا ۇلەس قوساتىن ەڭبەك جولى ەكەنى انىق. ەندەشە, نە كەدەرگى؟
كەدەرگى – كەزىندە اقىن ابايدىڭ جانىنا تىنشۋ بەرمەگەن الاۋىزدىق, اياقتان شالعان باقتالاستىق, اۋىزبىرشىلىكتىڭ جوقتىعى, كۇپىلدەك ماقتانگويلىك, داقپىرت قۋعان داڭعويلىق, پارىقسىز پاڭدىق, كورەالماۋشىلىق سياقتى كەلەڭسىز مىنەزدەر. مىنەزدەگى ءمىندى بۇگىن تۇزەپ, اداسقان ويدى بۇگىن وڭعا باعىتتاماساق, جەتەر جەرىمىز قايسى؟ بۇل سۇراقتىڭ جاۋابىن دا دانىشپان سوزىنەن تابامىز:
ەل بۇزىلسا, تابادى شايتان
ورنەك,
پەرىشتە تومەنشىكتەپ,
قايعى جەمەك.
ءوزىمنىڭ يتتىگىمنەن
بولدى دەمەي,
جەڭدى عوي دەپ شايتانعا
بولار كومەك.
سىرتتانسىنباق, قۋسىنباق,
ورشىلدەنبەك,
سىبىرمەنەن توپ جاساپ
بولەك-بولەك.
ارامدىقپەن بار ما ەكەن
جاننان اسپاق,
وزىمەن ءوزى ءبىر كۇن بولماي ما
الەك؟
اقىن ايتار اقىل بىرەۋ: توپ-توپقا ءبولىنىپ, ەل بۇزىلماۋ كەرەك. ەل بۇزىلسا, حالىق قامىن ويلاعان جاقسىنىڭ جولى جابىلىپ, بار قايراتى ءارىسى اۋلەتىنەن اسپاي جۇرگەن پىسىقتاردىڭ جولى وڭعارىلماق. ونداي حالگە جەتكەن ەلدە «باس-باسىنا بي بولعان وڭكەي قيقىم» ءوز ءدارىبىن اسىرعان ازعانتاي عانا توبىنىڭ قامىن كۇيتتەپ, ىنتىماق-بىرلىككە شاقىرعان اياۋلىنىڭ الدىن وراپ, اياعىنان شالىپ, اقىرىندا تۇتاس ەلدەن بەرەكە قاشپاق.
ەلگە بەرەكەنىڭ قۇتايۋى ءار ادامنىڭ مىنەز-قۇلقىنان, پيعىل-نيەتىنەن, تىرلىك-قارەكەتىنەن باستالماق. بەرەكەسىزدىكتىڭ بەل الۋى دا سولاي. تۇپتەپ كەلگەندە, ورتاق ءومىردىڭ قانداي بولماعى سول قوعامداعى ءار ادامعا قاتىستى. ءار ادام ءوز قوعامى ءۇشىن جاۋاپتى. اباي سوزىمەن ايتقاندا, «ادام بالاسىن زامان وسىرەدى, كىمدە-كىم جامان بولسا, زامانداسىنىڭ ءبارى ۆينوۆات». دەمەك, زاماننىڭ قانداي بولماعى قوعامىنا, قوعامنىڭ قانداي بولماعى ادامىنا بايلانىستى ەكەن. ال ەل جۇگىن يىعىنا ارتىپ, ەل مەرەيىن بيىكتەتەر ازاماتقا اينالۋ ءۇشىن ادام بالاسى قانداي بولماق كەرەك؟ ونىڭ جاۋابىن دا اباي ويىنان تابامىز:
...وسىنى وقىپ, ويلاي بەر,
بولساڭ زەرەك,
ەڭبەكتى سات,
ار ساتىپ نەگە كەرەك؟
ءۇش-اق نارسە ادامنىڭ قاسيەتى:
ىستىق قايرات, نۇرلى اقىل,
جىلى جۇرەك.
حاكىم ايتقان ءۇش قاسيەتتىڭ سيپاتىنا ويلانا قاراساق, قاي-قايسىسىنا دا ساۋلەلى جىلىلىق ءتان ەكەنىن بايقايمىز. بۇل جايت ادام بالاسىنىڭ ءبىر-بىرىمەن قارىم-قاتىناسىندا ادامگەرشىلىك, ىزگىلىك, تازا نيەتتىلىك جاتۋى قاجەتتىگىن اڭعارتادى. سانانى جەتەلەر اقىل-وي ادام بالاسىنا دەگەن ىزگى نيەتكە نەگىزدەلىپ, جۇمسالار قايرات جاقسىلىق جولىنا باعىتتالىپ, جۇرەك جىلۋى ءبىر-ءبىرىمىزدى باۋىر تارتۋعا ارنالىپ جاتسا, اينالا دۇنيە كۇن شۋاعىنا بولەنگەندەي ومىرگە جاقىنداي بەرەرىڭدى ۇعاسىڭ. ابىز بولمىستى اقىن ايتقان قاسيەتتەرگە پاراسات كوزىمەن ءۇڭىلىپ, بويىمىزعا سىڭىرە بىلسەك, قالىڭ ەلى, قازاعىنىڭ قامىن ويلاپ, ەرتەڭىنە الاڭ بولىپ وتكەن دانىشپان اباي ارمانىنىڭ ورىندالۋىنا, تامشىداي بولسا دا, ۇلەس قوسقان بولار ەدىك. ول ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە كەرەگى – ءبىر اتانىڭ بالاسىنداي جۇمىلىپ, ەل مەن جەرگە قىزمەت ەتۋ, ەل بىرلىگىن ماقسات تۇتۋ. وسىناۋ ماقسات جولىندا:
ءبىرىڭدى, قازاق, ءبىرىڭ دوس
كورمەسەڭ, ءىستىڭ ءبارى بوس,
– دەگەن كەمەڭگەر ءسوزى ەلدىكتى مۇرات ەتكەن ءار ازاماتتىڭ ومىرلىك تەمىرقازىعىنا اينالسا, بىرلىك جولى بەرەكەلى بيىكتەرگە جەتكىزەرى ءشۇباسىز.
سوزىنە ادامزات ۇيىعان ۇلى اباي ۇلاعاتىن ۇلىقتاپ, اباي جولىن باعدار ەتكەن ەلدىڭ كەمەلدىك بيىگىنە قول جەتكىزىپ, وركەنيەت تورىنەن ورىن الارى انىق.
امانجول ءالتاي,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى