اۋىلدىقتار اكىم سايلاۋىنان نە كۇتەدى؟

بۇل ساۋالداردى اۋىلدا تۇرىپ جاتقان اعايىن مەن بۇگىندە اۋىل اكىمى بولىپ قى­ز­مەت اتقارىپ جۇرگەن ازاماتتارعا جول­داپ, سويلەسىپ كوردىك. جۇرتتىڭ سوزى­نەن باي­قاعانىمىز, ەنگىزىلگەلى وتىر­عان ما­ج­و­ري­تارلىق سايلاۋ جۇيەسى ءوزى باس­قا­رىپ وتىر­عان اۋىلدىڭ جاعدايى ءۇشىن شىن جا­نى اۋىراتىن, ءىستىڭ كوزىن بىلەتىن, بەدەل­دى دە ءادىل اكىمدەردىڭ قالىپتاسۋىنا جول اشادى.

قازىر اۋىلدا تالاي جىلدان بەرى كۇر­مەۋى شەشىلمەي, قوردالانىپ جاتقان ما­سەلە كوپ. وڭىردەگى شالعاي اۋىلدارعا بارا قالساڭىز, تۇرعىنداردىڭ اڭگىمەسى, نەگىزىنەن, جولدىڭ ناشارلىعى, اۋىزسۋ مەن «كوگىلدىر وتىننىڭ» جوقتىعى, جا­يىلىم مەن شابىندىقتىڭ جەتىسپەۋشى­لىگى, قىستا جولدىڭ جابىلىپ قالاتى­نى, مۇنى شەشۋگە ءتيىس اكىمقارالار­دىڭ قولى­نان ەشتەڭە كەلمەيتىنى سياق­تى تۇيت­­كىلدى جايلار توڭىرەگىندە ءوربيدى. ولار­­دىڭ سوزدەرىنەن ەگەر اۋىل, اۋىلدىق وكرۋگ, اۋدان باسشىلارىن تىكەلەي حالىق ساي­لاي­تىن بولسا, كوكەيكەستى ماسەلەلەر بىرتە-بىرتە ءوز شەشىمىن تاۋىپ, تۇرمىس تۇزە­لىپ, اۋىل وڭالا باستار ەدى دەگەن ءۇمىت ساۋ­لەسىن اڭعارعانداي بولدىق.

شىنىندا دا قازىرگى اۋىل اكىم­دەرى­نىڭ شارۋاسى باستان اسىپ جاتسا دا, جۇ­مىس­تارىنان ماردىمدى ناتيجە شى­عىپ جاتقانى شامالى. ماسەلەنىڭ ءبارى قار­جىعا كەلىپ تىرەلەتىندىكتەن, اۋىل اكىم­دەرى – اۋدانعا, اۋدان وبلىسقا قول جايۋ­مەن شەكتەلەدى. مىسالى, مارات نۇر­­جانوۆ – 8 جىلدان بەرى ۇزىنكول اۋدانى­نا قاراستى وباعان اۋىلدىق وكرۋگى­نىڭ اكىمى. بيىل تامىزدا ەكىنشى وكى­لەتتىك مەرزىمى اياقتالادى. ونىڭ اكىم­دىك قىزمەتىن ءارى قاراي جالعاستىرۋ-جال­عاس­تىرماۋىن تىكەلەي سايلاۋ ارقىلى وكرۋگ تۇرعىندارى شەشەدى.

مارات نۇرجانوۆتىڭ ايتۋىنشا, حالىقپەن جۇمىس ىستەۋ وڭاي ەمەس. قازىرگى اۋىل اكىمدەرى اۋدان باسشىسىنىڭ دا, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ دا ءتىلىن تابۋ كەرەك. ايتپەسە, «نە اربا سىنادى, نە وگىز ولەدى». اۋىلدا شەشىلمەي جاتقان ماسەلە كوپ. بىراق اۋىلدىق وكرۋگ اكىمىنىڭ قولىنداعى قارجى ماردىمسىز بولعاندىقتان, قىسقا ءجىپ كۇرمەۋگە كەلمەيدى. بۇگىندە وبا­عاندا 652 تۇرعىن تۇرادى ەكەن. ولاردان ءتورتىنشى دەڭگەيلى بيۋدجەتكە جىلىنا 600-700 مىڭ تەڭگە سالىق تۇسەدى. ال اكىم مەن اكىمدىك ماماندارىنىڭ ايلىعى, ءجۇرىپ-تۇراتىن كولىكتىڭ كۇتىمى مەن جانارمايى, كومپيۋتەرلىك تەحنيكاسى, عي­ما­رات­تى جىلىتاتىن وتىنى بار – بارى­نە جىلىنا 13 ملن تەڭگە شاماسىندا قار­­جى قاجەت. اكىمنىڭ قولىندا مۇن­داي قار­جى جوق. سوندىقتان ءالى كۇنگە دەيىن مەم­لەكەتكە قاراپ وتىر. ايتەۋىر, اۋىل­دىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن شەشۋگە جەر­گىلىكتى شارۋا قوجالىقتارى كومەكتەسەدى.

ءتورتىنشى بيۋدجەتتىڭ قورجىنى توق بولسا, اۋىلدا ءبىراز شارۋا وبلىستىڭ ارالاسۋىنسىز-اق, جەرگىلىكتى دەڭگەيدە شەشىلەر ەدى. بىراق بۇل بيۋدجەتتىڭ جەر­گىلىكتى اكىمدىككە بەرىلگەنىنە ءبىراز جىل وتسە دە, ونىڭ اۋىلدا قانشالىقتى مول­شەردە قالۋى ءتيىس ەكەنىن اۋداندىق ءماس­لي­حات ەمەس, وبلىستىق ءماسليحات شەشەدى. اۋىل اكىمدەرى ەڭ اۋەلى وسى ماسەلەنى اۋىل­دىڭ پايداسىنا شەشىپ الۋ كەرەك دەيدى. ءتورتىنشى بيۋدجەت قاراجاتى جەر­گىلىكتى اكىمدىكتىڭ قاتىسۋىمەن بولىنبەي, ءىس وڭعا باسپايدى. اۋىل اكىمىن حالىق سايلاسا دا, ول ءبارىبىر قاجەت قارجىنى الۋ ءۇشىن اۋدان اكىمىنە تاۋەلدى بولىپ قالا بەرەدى. توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيى­نى, اۋىلدىڭ دەربەس بيۋدجەتى توعاي­ماي, مىقتى اكىم شىعۋى نەعايبىل. جەر­گى­لىكتى بيۋدجەت جەتكىلىكتى بولسا, اۋىل­دا كاسىپكەرلىك تە قارقىندى دامىر ەدى. وكىنىشكە قاراي, قازىر كوپتەگەن شال­عاي ەلدى مەكەندە اكىمدەر اۋىلدى وركەن­دەتۋگە ەمەس, وسى قالپىندا ۇستاپ قالۋعا عانا تىرىسىپ ءجۇر.

– قىستىگۇنى بوراندا جول بولماي قا­لادى. وندايدا مەن شارۋا قوجالى­عىنىڭ باسشىسىنا بارامىن. ول تراكتورىم دالادا تۇر, وت المايدى دەيدى. قازىر ءار جەردە ءورت شىعىپ جاتىر. ونى سوندىرۋگە كومەك بەرەتىن شارۋالار ەگىس القابىندا ءجۇر. ولاردىڭ وزدەرىنىڭ جۇمىسى باس­تان اسادى: تەحنيكاسى سىنادى, ادامى جەتپەيدى, ەگىس ءجۇرىپ جاتىر, قىزۋ ۋاقىت. ال ءورتتى كىم ءسوندىرۋ كەرەك؟ ەرىكتىلەر جاساعىنىڭ باسىن قوسىپ مەن ءسوندىرۋىم كەرەك. جۇرتقا جاعۋ دا قيىن. قازىر, مىنە, ۆاكتسينالاۋ ءجۇرىپ جاتىر. ەلدىڭ كوبى الەۋمەتتىك جەلىدەگى الىپقاشپا اڭگى­مەگە سەنەدى. ال ولارعا ءتۇسىندىرىپ ايت­ساڭ, تىڭداعىسى دا كەلمەيدى. بىرەۋى تۇرىك ۆاكتسيناسى كەرەك دەيدى, ەكىنشىسى رەسەيلىك ۆاكتسينا كەرەك دەيدى, سۇراعانىن تاۋىپ الىپ كەلسەڭ, قان قىسىمىم كوتەرىلىپ تۇر دەگەندى جەلەۋ ەتىپ, ەكپەدەن باس تارتادى. مەملەكەت بەرىپ جاتقان شاعىن نەسيەلەرگە كەلسەك, ونى اۋەلدە حالىق دۇرىس تۇسىنبەدى. پايداسىن ايتساڭ, «ويباي, نەسيەگە جولاماڭدار, ەرتەڭ قوسىمشا جۇمىس ورنىن اشۋ كەرەك ەكەن, اش قۇلاقتان, تىنىش قۇلاق» دەپ كەرى تارتىپ, بۇرا سويلەيتىندەر بار. قازىر سول ادامدار نەسيە الاتىن ەدىك دەپ جانتالاسىپ, جۇگىرىپ ءجۇر. كەش بولسا دا ءتۇسىنىپ جاتىر. مەن ءبارىنىڭ بۇكىل قۇجاتىن دايىنداپ بەرەمىن, قولىمنان كەلگەنىنشە كومەكتەسەمىن: اناۋ Egov.kz. پورتالىنا ءۇڭىلىپ, اۋدانداعى ستاتيستيكا, اۋىل شارۋاشىلىعى, جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعىنا دەيىن بىرگە بارىپ, بيزنەس-جوسپارىن جاساۋعا دەيىن كومەكتەسەمىن. ويتكەنى سولاي جەتەكتەپ جۇرمەسەڭ, جۇرتتىڭ كوبى ءوزى ىزدەنىپ, ءىس قىلۋعا قىرسىز. ءبىراز جۇگىرەدى دە, قۇرسىن, بولمايدى دەپ قولدى ءبىر سىلتەيدى. اۋىل تۇرعىندارى ءالى دە بولسا, ءوز قۇقىقتارىن دۇرىس پايدالانبايدى, مەملەكەت تاراپىنان جاسالىپ جاتقان قولداۋدى ءارى قاراي ۇقساتىپ, ءىلىپ اكەتەتىندەر سيرەك. ەگەر اۋىل اكىمىن حالىق تىكەلەي سايلايتىن بولسا, وندا جۇرت شارۋانىڭ ءبارىن وعان ءۇيىپ قويماي, اۋىلدىڭ كوركەيۋى ءۇشىن وزدەرى دە تىربانا باستايدى. سايلاۋ اۋىل تۇرعىندارىنىڭ دا, اكىمنىڭ دە جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرادى. دەگەنمەن, وباعان وكرۋگىنەن جىلىنا 4-5 ادام شاعىن نەسيە الادى, – دەدى اۋىلدىق وكرۋگ اكىمى.

مۇنىڭ سىرتىندا, اۋىل اكىمدىگىندە مامان­دار از, جالاقى تومەن. قازىر اۋىل­دىق اكىمدىكتەگى ماماندار 80-90 مىڭ تەڭگە ايلىق الادى.

– جاقىندا ءبىر مامانىم شەكارا قىزمەتىنە اۋىسامىن دەپ وتىر. وندا 12 جارىم جىل عانا جۇمىس ىستەيمىن, باس­پانا ماسەلەسىن شەشىپ بەرەدى, بارلىق جەڭىلدىك جاسالادى. مەملەكەتتىك قىز­مەت­تەگىدەي كۇن سايىن ەمەس, كۇنارا جۇ­مىس­قا بارامىن دەيدى. بىزدە سوسىن قا­عاز­باس­تىلىق وتە كوپ, ءبارى شۇعىل, ءبارى جەدەل. اۋىلدا ينتەرنەت ءالى كۇنگە دەيىن جوق. بيىل ەندى ينتەرنەت قويامىز دەپ ۋادە بەرىپ وتىر. قازىر, شىنىن ايتقاندا, ادىسكەردىڭ ءوزىن تابۋ قيىن بولىپ وتىر ماعان, – دەدى مارات نۇرجانوۆ.

وباعان اۋىلدىق وكرۋگىندەگى كۇرمەۋ­لى ماسەلەلەر – توزىعى جەتكەن جول مەن ورتا­لىقتاندىرىلعان اۋىز سۋ قۇبىرى­نىڭ جوقتىعى.

– بۇلار – جىلدا كوتەرىلەتىن ماسە­لەلەر. اۋدانداعىلار بيۋدجەتتە اقشا جوق, وزدەرىڭ قاراجات تاۋىپ, شەشىڭدەر دەيدى. ودان جولدى جوندەپ بەر دەپ شارۋا قوجالىقتارىنا بارساڭ, كوكتەمگى ەگىس ءبىتسىن دەيدى, ودان ءشوپ ناۋقانى ءبىتسىن دەيدى, ول بىتكەن سوڭ, كۇزگى جيىن-تەرىنگە دايىندالۋ كەرەك دەيدى. سونىمەن ۋاقىت ءوتىپ بارادى. ءبىزدىڭ ماڭايداعى ەڭ قۋات­تى شارۋاشىلىق – «ولجا-اگرو» كومپا­نيا­سى. ول كومەكتەسۋدەي-اق كومەكتە­سىپ جاتىر. بىراق ولاردىڭ جەرگىلىكتى ديرەكتورلارىندا جەتكىلىكتى بيلىك جوق. «وسى وكرۋگتىڭ 18 مىڭ گەكتار جەرىنە ەگىن ءوسىرىپ, شاش-ەتەكتەن پايدا كورىپ وتىرسىزدار. جەرگىلىكتى حالىققا ءبىر جاع­داي جاساپ, جولدى جوندەۋگە قولۇشىن سوزىڭىزدار», دەپ ايتىپ جاتىرمىن. جارايدى دەپ, شىعارىپ سالادى. جوق دەپ ايتپايدى. وسىلاي سوزىلا بەرەدى. بۇلاي بولماس ءۇشىن, ولار اقىرى وسى جەردىڭ يگىلىگىن كورىپ وتىرعان سوڭ, جەرگىلىكتى شارۋا قوجالىقتارى مەن ءىرى جاۋاپكەرشى­لىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىكتەردىڭ تابىسىنان بەلگىلى ءبىر پايىزدى ءتورتىنشى دەڭگەيدەگى اكىمدىكتەردىڭ شوتىنا اۋدارۋ زاڭداستىرىلسا, ول قارجىنى قاي­دا جۇمسايتىنىن تۇرعىندار اقىل­داسىپ شەشسە, سوندا عانا اۋىلدىڭ ەڭسەسى كوتەرى­لەدى. ءبىز قازىر م ۇلىك, جەر, كولىك سالى­عىن جيناپ وتىرمىز. جەكە تابىس سالى­عىنا 3 جىلعا موراتوري جاريالاندى. بۇ­دان ازعانتاي عانا قارجى تۇسەدى, ونى­مەن قاي جىرتىعىڭدى جامارىڭدى بىل­مەيسىڭ. الداعى تامىزدا مەنىڭ ەكىنشى مەر­زىمىم ءبىتۋى ءتيىس. ەگەر جۇرتشىلىق قالا­سا, الداعى سايلاۋعا قاتىسامىن. ەڭ باس­تىسى, سايلاۋ كەزىندە جوعارىدا ايتىل­عان ماسەلەلەردىڭ ءبارىن كوپ بولىپ تال­قىلاپ, ەل بولىپ شەشۋ جولىن ىزدەس­تىرە­مىز دەگەن ويدامىن. سايلاۋ بۇعان مەنى دە, حالىقتى دا مۇددەلى ەتەدى. ول ءۇشىن, ارينە جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باس­قارۋ تەتىك­تەرىن جەتىلدىرۋ كەرەك, – دەدى مارات نۇرجانوۆ.

بۇعان دەيىنگى ءماسليحات دەپۋتاتتارى سايلاعان اۋىل اكىمدەرىنىڭ ءبىر كەم­شىن تۇسى – اۋىل اكىمدەرىن اۋدان اكىمى تاڭدايتىندىقتان, ولار, ەڭ الدى­مەن, حالىق الدىندا ەمەس, اۋدان اكىمى­نىڭ الدىندا جاقسى اتانعىسى كەلىپ تۇ­را­دى. ياعني تۇپتەپ كەلگەندە, ەڭ ال­دى­مەن اۋىل مۇددەسىنە ەمەس, اۋدان اكى­مى­نە قىزمەت ەتەدى. ال اۋدان اكىمى بۇل لاۋازىمعا وزىنە قولايلى ادامدى عانا تاڭدايدى. قولايسىز ادامنان قۇ­تىلۋعا تىرىسادى. ماسەلەن, وسىدان ەكى-ءۇش جىل بۇرىن دەنيسوۆ اۋدانى اكىم­دىگى تاراپىنان سول اۋدانعا قاراستى تەلمان اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمىنە قى­ساس­تىق جاسالدى. بۇرىنعى اكىم نۇرلان دوسپاەۆتىڭ ايتۋىنشا, بار پالە «سىباعا» باعدارلاماسىنان باستالعان.

– ءبىر جەرگىلىكتى كاسىپكەر اۋدان باس­شىلارىنىڭ قولداۋىمەن «سىباعاعا» قاتىسىپ, قارجى الماق بولدى. مەن ول كاسىپكەردىڭ جۇمىس ىستەپ تۇرعان مال فەرماسى بار, ءىرى قاراسى بار دەگەن انىقتاما بەرۋىم كەرەك ەكەن. الايدا ول كاسىپكەر­دە مۇنىڭ ءبىرى دە جوق ەدى. انىقتامانى ءوزى ەمەس اۋداندىق اۋىلشارۋاشىلىق ءبولىمىنىڭ قىزمەتكەرى ارقىلى سۇراتتى. ول كەلىپ, بۇل سول كەزدەگى اۋدان اكىمىنىڭ تاپسىرماسى ەكەنىن, ەگەر ورىندالماسا, مەن ءۇشىن ارتى ناسىرعا شاباتىنىن ايتىپ, قوقان-لوقى كورسەتۋگە دەيىن باردى. مەن انىقتاما بەرۋدەن باس تارتتىم. كوپ كەشىكپەي ماعان قىسىم جاسالا باستادى. اۋدان اكىمى تاراپىنان جۇمىسىما كەدەرگى كوبەيىپ, ماعان ءتىپتى اۋىلدان شىعۋعا تىيىم سالىندى, – دەيدى بۇ­رىنعى اۋىل اكىمى.

وسىلايشا, نۇرلان دوسپاەۆ اۋىلدىق وكرۋگ اكىمدەرىنىڭ كەزەكتى سايلاۋىندا وت­پەي قالادى. جەرگىلىكتى تۇرعىندار نا­­را­­زىلىق تانىتا باستاعان سوڭ, اۋدان باس­شىلارى مۇنىڭ سەبەبىن ن.دوس­پاەۆ­تىڭ دۇرىس جۇمىس ىستەي الما­عان­ى­­نان دەپ تۇسىندىرەدى. مۇنىڭ ار­تى اۋدان باس­شىلىعى مەن اۋىلدىق وك­رۋگ تۇر­عىن­دارىنىڭ اراسىنداعى داۋ­عا ۇلاس­قان. اۋىلدىق وكرۋگ اكىمىنىڭ ۇيىم­داس­­تىرۋشىلىق قابىلەتى مەن ىسكەرلىگىن, مىن­دەتىنە ادالدىعىن جاقسى بىلەتىن جەر­گىلىكتى حالىق بۇكىل وكرۋگ بولىپ, وبلىس باسشىسىنا, استاناعا شاعىمدانىپ, اۋپىرىمدەپ ءجۇرىپ, ن.دوسپاەۆتىڭ كانديداتۋراسىن سايلاۋ تىزىمىنە ەنگىزدىرتە­دى. بىراق بۇرىنعى اۋدان باسشىلىعى ۇمىتكەردىڭ رەيتينگىن قولدان تومەندەتىپ, ەڭ سوڭعى ورىنعا قويادى. وسىلايشا, حا­لىق قالاپ تۇرعان اكىمدى ءماسليحات دەپۋتاتتارى وتكىزبەي تاستايدى.

وسى ماسەلەمەن ءبىراز جىل اينالىسىپ, ادىلدىك ىزدەپ قاجىعان اۋىل تۇر­عىن­دارىنىڭ ءبىرى – بۇرىنعى اۋىلدىق ار­دا­گەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى, زەينەت­كەر ليۋبوۆ سيمچەنكو. ول قانشا ايت­قانىمەن, حالىقتىڭ ۇنىنە سول ۋاقىتتاعى اۋدان باسشىلارى قۇلاق اسا قويماعانىن ايتىپ كەيىدى.

– ەگەر ءبىز اۋىل كوركەيسىن دەسەك, اۋىل حالقى تاتۋ-ءتاتتى ءارى جاقسى تۇر­سىن دەسەك, ءبىز جەرگىلىكتى جەردەگى ءوز كوش­باس­شىمىزدى تاڭداۋىمىز كەرەك. ال مۇنداي مىندەتتى اتقارا الاتىن ءبىزدىڭ اۋىلداعى بىردەن-ءبىر ازامات – نۇرلان دوسپاەۆ ەدى. ول ءبىزدىڭ اۋىلدى 2013 جىلدان 2017 جىلعا دەيىن باسقاردى. نۇرلان اكىم بولىپ تۇرعان كەزدە قىرۋار ءىس تىندىردىق: سوعىستا ءىز-ءتۇزسىز جوعالعانداردىڭ ءتىزىمىن جا­ساپ, تۇگەندەدىك, بارلىق تۇرعىندى ور­تاق ىسكە جۇمىلدىرىپ, ارداگەرلەر كە­ڭە­سىن قايتا قالپىنا كەلتىرىپ, ارداگەر­لەر حورىن ۇيىمداستىردىق. اۋىلدى ابات­تاندىردىق. نۇرلان اكىم بولىپ تۇرعان كەزدە ءبىز كەز كەلگەن ىسكە قۇلشىنا كىرىسەتىنبىز. ول وتستاۆكاداعى پودپولكوۆنيك, ناعىز وفيتسەر, ۇستانىمى بەرىك, شەبەر ۇيىمداستىرۋشى, تاباندى ازامات ءارى ءادىل باسشى ەدى. حالىققا بەرگەن ۋادە­سىن مىندەتتى تۇردە ورىندايتىن. كەز كەلگەن ماسەلەنى بىزبەن اقىلداسا وتىرىپ, اۋىلد­ىڭ پايداسىنا شەشەتىن. اۋدان باس­شىلارى ۇسىنعان جالعان قۇجاتقا قول قويماعانى ءۇشىن ول كىسىنى ەكىنشى مەر­زىمگە وتكىزبەي تاستادى. ءبىز اۋىل بولىپ جينالىپ, قول قويىپ, ءوز اكىمىمىزدى قاي­تارىپ بەرۋىن قانشا تالاپ ەتسەك تە, مۇنىمىزدان تۇك شىقپادى. ال قازىرگى اكىم جەرگىلىكتى حالىقتىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ وتىر دەي المايمىن. مىسالى, بىلتىر توسەلگەن اسفالت شۇرق-تەسىك بولىپ ويىلىپ, كوشەمىز بۇرىنعى تاز قالپىنا قايتا كەلدى. بىلتىر سۋ وتكىزىپ ەدى, قىستا قاتىپ قالدى. جەر استىندا مۇز بولىپ قاتىپ قالعان سۋ قۇبىرىن ءالى كۇنگە دەيىن جىبىتە الماي جاتىر. ءبىزدىڭ تىلەگىمىز – ءوزىمىزدىڭ بۇرىنعى اكىمىمىزدى قايتارىپ الۋ. ەندى, مىنە, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ اۋىل اكىمدەرىن تىكەلەي سايلاۋ جونىندەگى ساياسي رەفورماسى ءبىزدىڭ ءوز كوشباسشىمىزدى قايتارىپ الۋعا دەگەن ءۇمىتىمىزدى قايتا وياتقانداي بولىپ وتىر, – دەدى ليۋبوۆ يۆانوۆنا.

مىنە, وسىلايشا, الداعى اكىمدەر سايلاۋىنان اۋىلدىقتار ۇلكەن ءۇمىت كۇتىپ وتىر.