كوفە جانە ادەبيەت

1961 جىلى ادامزات بالاسى العاش رەت عارىشقا ۇشتى. 1901 جىلى ادەبيەت سالاسى بويىنشا نوبەل سىيلىعى بەرىلە باستادى. ال تاحاۋي احتانوۆ 1968 جىلى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ العاشقى لاۋرەاتى اتاندى («دالا سىرى» پوۆەسى ءۇشىن). الەم­دىك وركەنيەتكە ۇلكەن قوز­عاۋ سالعان ءھام قازاق رۋحانياتىنا جاڭا تىنىس الىپ كەلگەن بۇل وقيعالار باستاۋ العالى كوپ-كوپ جىلدار ءوتتى. ارادا جۇز­دەگەن جاقسى شىعارمالار جازىلدى. جاپپاي وقىلدى. باعالانعاندارى ۋاقىتىندا ما­راپات الدى, كوزىنىڭ تىرىسىندە ەلەنبەگەندەر كەيىن الدى. مۇل­دەم الماعاندارعا, دەمەك «بۇيىرمادى». ال سىنشىنىڭ, ياكي وقىرماننىڭ شىن باعاسىن الماعان شىعارمالار ىندەتىپ ىزدەسەڭ, كوپ-اق. جالپى, قاي سالا­نىڭ بولماسىن, تالانتتى ادا­مىن باعالاۋعا كەلگەندە ءبىز ءوزى اسا ءمارت ەمەسپىز. بۇل سوزى­مىزگە تاريح كۋا (قازىرگى قوعامعا دا قاتىسى بار-اۋ). القيسسا. نە­گىزگى اڭگىمە قازىرگى ادەبيەت تۋ­رالى ەدى.

اقىل مەن ءبىلىمنىڭ ارقا­سىن­دا بۇگىندە ادامزات ءتۇرلى يگى­لىك­تەرگە قول جەتكىزدى. تەح­نو­لوگيانىڭ كۇرت دامۋى­نان سوڭ حالىقتىڭ ءومىرى جاق­سار­دى, تىرشىلىگى جەڭىلدەدى. قى­زى­عى, وسىنداي قولجەتىمدى قو­عامدا ءومىر ءسۇرىپ وتىرىپ, كەي­دە وقيتىن جاقسى دۇنيە تاپ­پايتىنىڭ بار. ياعني جاقسى ءومىر سۇرۋگە, مۇمكىندىگىنشە ءبارى بار, بىراق كوڭىلىڭ تولقىپ وتىرىپ وقيتىن كىتاپ جوق (ياعني از). بۇل ماسەلەنىڭ دە قوعامدا ەكى ۇشىن كورەمىز. قازىر كوپشىلىك (اسىرەسە, قازاقتىلدىلەر) كى­تاپ وقىمايدى دەيمىز. ال وقي­تىنداردىڭ كەڭىس­تىگى تار. ەكىن­شىدەن, كوركەم شىعار­مالار­دىڭ وقتىن-وقتىن جازىلىپ, جاريا­لانىپ جاتپاعانى تاعى بار. وسى ەكى قاراما-قايشىلىقتىڭ قوسىندىسىنان بۇگىنگى قازاق ادەبيەتىنىڭ احۋالى شىعادى.

ءبىر جاعىنان, ءبىز, وقىرمان قاۋىم نەگىزىنەن وتكەن عاسىر­داعى نەمەسە 2000 جىلداردىڭ باسىندا جازىلعان ءتاۋىر شىعار­مالاردى ءالى وقىپ تاۋىسقان جوق­پىز. قايتالاپ وقيتىندارى دا جوق ەمەس. كوڭىل كۇيگە قا­راي كەيدە سەبەپسىز «اي مەن اي­شانى» وقىعىڭ كەلەدى. كەي­دە «شىنارىم مەنىڭ, شىراي­لىم مەنىڭ» پوۆەسىندەگى تاسجولدىڭ بويىن ساعىناسىڭ. بۇدان بولەك شەتەل كلاسسيكاسى قانشاما؟! دەگەنمەن ءبارىبىر وتكەن ۋاقىت­تىڭ ەمەس, قازىرگى ءومىردىڭ – اي­نالامىزداعى ادامداردىڭ تاع­دىرىن وقىعىڭ كەلەدى. بۇگىنگى وقىرمان كوركەم اڭگىمەدەن ءوز زامانىن كورگىسى كەلەدى. بىرەۋدىڭ جاڭا دۇنيەسى جارق ەتە قالسا, قۋانىپ, ىشتەي دايىندالىپ وقي­سىڭ. بولاشاعىنان زور ءۇمىت كۇتەسىڭ. جازۋعا ءجيى وتىرسا ەكەن دەيمىز. جازعانى ءساتتى شىقسا ەكەن دەيمىز.

بالكي, جاڭا شىعارمالار كوپ جازىلماي جۇرگەندىكتەن, وقىرمانعا كىتاپ وقىتا الماي وتىرعان بولارمىز؟..بۇگىنگى ادەبي ورتاداعى اۋا جايىلعان تەندەنتسيانىڭ ءبىرى – شەت تىلىنە اۋدارىلۋ. ءيا, قازاق اۆتورلارىنىڭ وسى اۋدار­ما سالاسىنا كەلگەندە بەلسەندى ىقىلاسى بۇرىننان ەرەكشە. كەڭەس ۋاقىتىندا بۇل جۇمىستى مەملەكەتتىڭ ءوزى تى­كەلەي قولعا الىپ, قارقىندى تۇر­دە جۇرگىزدى. ارينە, ول كەزدەگى قازاق جازۋشىلارىنىڭ قارىم-قابىلەتى دە جوعارى بول­دى ءھام ەلدەگى ادەبيەتتىڭ, وقىر­ماننىڭ مارتەبەسى دە بيىك ەدى. ال قازىر شىعارماشىلىق تەمپەرامەنتىمىز تومەن بو­لا تۇرا وزگە تىلدەرگە اۋدارىل­عىمىز كەلەدى. كىم نە جازسا دا, ايتەۋىر بوتەن ءبىر تىلگە اۋدا­رىلسا ەكەن دەيدى. ياعني ونىڭ شىعارماسى باسقا تىلگە ءتار­جى­مالانسا, دەڭگەيىنىڭ وسكەنى دەيدى. ءبىزدىڭ كۇدىگىمىزشە, بۇل عادەتتىڭ ارتىندا جازۋشىلىق ماقتان دەيتىن مىنەز جاتقانداي.

بىرنەشە جىل بۇرىن «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا قازىرگى زامانعى قازاق ادەبيەتىنىڭ ۇزدىك ۇلگىلەرى بۇۇ-نىڭ التى تىلىنە اۋدارىلعان ەدى. مەملەكەت تاراپىنان باس­تاۋ العان وسىنداي جوبالارعا كوڭىلىڭ ءجىبيدى. ويتكەنى بۇ­گىن­گى ادەبيەت مەملەكەتتىڭ قول­داۋىنا مۇقتاج: شەتەل شىعار­مالارىنىڭ قازاق تىلىنە اۋدارىلۋى ماسەلەسىندە دە. اۋدارما سالاسىنان بولەك, قازىرگى ادە­بيەتتىڭ قامى ءۇشىن جاسالاتىن ەل ىشىندە دە تالاي يگى ءىس بار. اقيقاتىندا, اۋدارما دەگەننىڭ ءوزى كەز كەلگەن ادەبيەتتىڭ ءوز مەم­لەكەتىندە قالىپتاسىپ, بەل­گىلى ءبىر دەڭگەيدە دامىعان سوڭ عانا ىستەلەتىن جۇمىس ەمەس پە؟.. ءارى اۋدارما سۇرانىستان تۋماي ما؟..

مويىنداۋ كەرەك, الپاۋىت ەلدەر قازاقستاننىڭ ءوزىن شىرامىتىپ ارەڭ تانيدى, ولار ءبىزدىڭ ادەبيەتكە قىزىعا ما؟ بايقاساق, ادەبي ورتادا جۇرگەن كەيبىر اۆتور بۇل جۇمىسپەن جوس­­پارلى تۇردە اينالىسادى. ءسوي­تىپ, اعىلشىن, يسپان, قى­تاي, ت.ب. تىلدەرگە اۋدارىلادى.­ دەگەنمەن ول كىتاپتاردى سول ەلدە بىرەۋ وقيدى دەگەنگە ساۋ اقىل سەنبەيدى. جورىساق, بۇل – دا جازۋشىلىق ماقتاننىڭ ءبىر ءتۇرى. شەت تىلىندەگى جاپ-جا­ڭا مۇقاباعا قاراپ وتىرىپ, ءسۇيسىنۋ ءھام اينالاسىنا ماق­تانۋ, مارقايۋ, تۇساۋكەسەرىن وت­كىزۋ. جالپى, وزگە تىلگە اۋدا­رىلۋعا نەگە قۇمارمىز؟ بۇل قانداي مىنەز؟ بالكي, بۇل دا بويىمىزداعى كومپلەكستەن تۋىن­داعان مىنەز شىعار. ءارى-بەرىدەن سوڭ, الەمدىك كەڭىستىككە قانداي شىعارما شىعادى؟ ادامزاتتىق تاقىرىپ قايدا قا­لادى؟ ماسەلە تاقىرىپتا دا ەمەس, ءوز وقىرمانىڭ وقىماعان دۇنيەنى وزگە تىلگە اۋدارىپ, شەتەلگە ۇمتىلۋ قانشالىقتى دۇرىس؟ ءوز وقىرمانىڭدى جاقسى شىعارماعا تامساندىرىپ, تول­عاندىرىپ, مويىنداتا الساڭ – تالانت دەگەن سول ەمەس پە؟..

قازاق اۆتورلارىن شەت تىل­دەرگە جاپپاي ءتارجىمالايتىن ءھام باعى جانىپ جاتسا, نو­بەلدى دە بەرەتىن ۋاقىت كە­لەدى. كەيىن. وعان دەيىن ۇزاق ءومىر ءسۇ­رۋ كەرەك.