قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2014 جىلدىڭ 17 قاڭتار كۇنگى حالىققا جولداۋىندا: «مەن ەلىمىزدىڭ 2050 جىلعا دەيىنگى دامۋىنىڭ جاڭا ساياسي باعدارىن جاريا ەتتىم. باستى ماقسات – قازاقستاننىڭ ەڭ دامىعان 30 مەملەكەتتىڭ قاتارىنا قوسىلۋى. ول – «ماڭگىلىك قازاقستان» جوباسى, ەل تاريحىنداعى ءبىز اياق باساتىن جاڭا ءداۋىردىڭ كەمەل كەلبەتى» دەۋى, ءسوز جوق بولاشاقتاعى مەملەكەتتىك رەسمي يدەولوگيا, ياعني «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىنىڭ جاريالانۋى بولاتىن.
ەلباسى ۇسىنىپ وتىرعان «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىن: عاسىرلار توعىسىندا, ءىرى دەرجاۆالار اراسىندا باسەكەگە توتەپ بەرىپ, وزىندىك قورعانىس ساياساتىن ۇستانۋ دەپ تۇسىنۋگە بولادى. سونىمەن قاتار قازاق حالقىنىڭ عاسىرلار بويى ارمانداعان ماقساتى, تاۋەلسىزدىك جولىنداعى جانقيارلىق ارەكەتتەرىن «ماڭگىلىك ەل» يدەولوگيالىق ۇعىمىنا ءسىڭىرۋ ارقىلى ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى قالىپتاستىرۋدىڭ العىشارتى قالاندى دەۋگە دە بولادى.
ماڭگىلىك ەل – جالپىقازاقستاندىق ورتاق شاڭىراعىمىزدىڭ ۇلتتىق يدەياسى. بابالارىمىزدىڭ ارمانى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن ەلوردادا اسقاق رۋحىمىز بەن ماڭگىلىك مۇراتىمىزدى پاش ەتىپ تۇرعان «ماڭگىلىك ەل» سالتانات قاقپاسىنىڭ سالىنۋى – اتالعان يدەيانىڭ مەملەكەتتىك يدەولوگياعا اينالعاندىعىنىڭ ءبىر دالەلى.
«ماڭگىلىك ەل» ۇعىمىنىڭ تاريحى مەن تامىرى تەرەڭ جانە ەتيمولوگيالىق اتاۋ تۇرعىسىنان ۇلكەن ماعىنالىق ءمانى بار. بۇل ءسوز ايقىنداۋشى لەكسيكولوگيالىق ءمانى جونىنەن ء«تاڭىر», «قۇداي» سوزدەرىمەن ماعىنالاس. ياعني «ماڭگىلىك ەل» ۇلتتىق يدەياسىنىڭ نەگىزگى ءمانى – ماڭگىلىك ماقسات-مۇراتتارىمىز بەن مادەني-رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزعا نەگىزدەلگەن, مەملەكەت قۇراۋشى قازاق حالقى مەن وزگە دە ەتنوستاردىڭ ۇلتتىق يدەيالارىن ءبىر ارناعا توعىستىراتىن ۇستىن ەكەندىگىندە. ال وسىنداي ۇلتتىق ۇستىن-يدەياعا نەگىز بولىپ وتىرعان – بابالارىمىزدىڭ كوزى, تاريحىمىزدىڭ وزەگى – كونە تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرى ەكەنى انىق.
وسىدان 20 جىلدىڭ الدىندا, ەل تاۋەلسىزدىگىنە 10 جىل تولعان مەرەيلى مەرەكە قارساڭىندا كۇلتەگىننىڭ كوك تاسى ۇلى دالا توسىنە ورالدى. اتالعان جادىگەر جايلى دۇنيەجۇزىلىك تۇركولوگ عالىمدار ءبىر اۋىزدان, مۇنداعى ەسكەرتكىش تاڭبا ماڭگى تاسقا ويىپ بادىزدەلگەن ەجەلگى تۇركىلەردىڭ عۇمىرلىق ارمان-مۇراتى ءھام بولاشاق ۇرپاعىنا قالدىرعان وشپەس وسيەتى ىسپەتتەس دەپ قارايدى. قازىرگى تىلمەن ايتساق, ەجەلگى بابالارىمىزدىڭ ەل بىرلىگى مەن ۇلىس تۇتاستىعى جولىندا ۇستانعان بۇلجىماس, اينىماس ساياسي يدەولوگيالىق ۇستىنى.
مىسالى, ەجەلگى ورحون جازبالارىنداعى: «وتۋكەن يىش ولۋرسار, بەڭگۋ ەل تۋتا ولۋرتاچى سەن» («وتۋكەن قويناۋىندا وتىرساڭ, ماڭگى ەلدىگىڭدى ساقتايسىڭ») نەمەسە «نەڭنىڭ سابىمەرسەر, بەڭگۇ تاشقا ۋرتىم» («بارلىق ءسوزىمدى ايتار, ماڭگى تاسقا باستىم») دەگەن جولدار (مىرزاتاي جولداسبەكوۆتىڭ اۋدارماسى) سوناۋ الىس عاسىردان كۇڭىرەنىپ جەتكەن كوك تۇركىلەردىڭ ءۇنى ەكەنى انىق.
ياعني ءبىز بۇگىنگى ۇرپاق جوعارىداعى جازبا ماتىننەن ماڭگى تاسقا باسىلعان ماڭگىلىك ەل يدەياسىن اتا-بابالارىمىز بۇدان XIII عاسىر بۇرىن ۇستانعانىن كورەمىز. «تۇرك جۇرتىنىڭ داناگويى, ءۇش بىردەي قاعاننىڭ كەڭەسشىسى بولعان تونىكوك ابىز ەكىنشى تۇرك قاعاناتىن قۇرعاننان كەيىن «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىن قولعا الدى. بۇل يدەيالىق ۇستىننىڭ نەگىزگى باعىتى – ەلدىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن گەوساياسي جانە ىشكى, سىرتقى قورعانىس شەڭبەرىن جاساپ, ماڭگىلىك ەل ساياساتىن ىسكە اسىرۋعا باعىتتالدى. وسى يدەيا, سول مۇرات بۇگىنگى قازاق ەلىنىڭ باس ۇرانىنا اينالىپ وتىر. كونە تۇركىلەردىڭ «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى ءۇش نەگىزدەن تۇرادى: ونىڭ ءبىرىنشىسى – كونە تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرىندەگى «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى, ەكىنشىسى – ءال-ءفارابيدىڭ «قايىرىمدى قالا» فيلوسوفياسى, ءۇشىنشىسى – ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ «قۇتتى بىلىك» داستانى» دەيدى عالىمدار («MANGI EL» جۋرنالى. № 9, 2013. –108 بەت).
تونىكوك ەسكەرتكىشىندە مەملەكەتتىڭ تۇراقتى بولۋى ءۇشىن بيلىكتى ۇستاپ وتىرعان قاعان مەن اقىلگوي دانا بىراۋىزدىلىعى, ءسوز بەن ءىستىڭ اجىراماۋى, ەلدىڭ تۇتاستىعى ءۇشىن ىنتىماقتىڭ, بارلىق كۇشتەردىڭ ۇيىتقىسى بولۋ قاجەتتىگى ءتۇپ نىسانا رەتىندە ايتىلادى. سونىمەن قاتار بۇل جەردە «ماڭگىلىك ەل» ۇعىمى, تاۋەلسىزدىك رۋحى, ازاتتىق يدەياسى ءبىر-بىرىمەن ۇندەسىپ تۇر.
دەمەك بۇگىنگى تۇركى ۇرپاعى ءۇشىن ەجەلگى يدەولوگيالىق ۇستىن «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىن جاڭعىرتۋ – زامان تالابى. ويتكەنى ادامزات تاريحىن تۇركىلىك مادەنيەتسىز, تۇركىلىك ساناسىز, تۇركىلىك تاريحسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. بىرنەشە جىلدىڭ الدىندا انكارا قالاسىندا وتكەن عالامدىق تۇركىتانۋشىلار باسقوسۋىندا التاي-تۇركتانۋشى بەليكوۆ «كەشىكپەي مايا كۇنتىزبەسىنىڭ ەسەبى بويىنشا الەم حالىقتارىنىڭ تۇتاس ءبىر كەزەڭى اياقتالىپ, تۇركى جۇرتىنىڭ قايتا داۋىرلەۋى باستالدى» دەگەنىندەي, كوك تۇركىنىڭ ءبىر بۇتاعى – قازاق پاسسيونارلىعىنىڭ ويانۋ ۇدەرىسى, ەلوردا تورىنە ورنىققان ماڭگى تاس – كۇلتەگىن ەسكەرتكىشى نەگىزىندە قالانۋى – ۋاقىت تالابى, زامانا سۇرانىسى.