ءوزارا ساۋدا ءوسىپ, ساياسي, مادەني قارىم-قاتىناستاردىڭ نىعايۋى نەگىزىندە, ونىڭ ۇستىنە اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالاردىڭ قارىشتى دامۋىنىڭ سەبەبىنەن الەم ەلدەرى ءبىر-بىرىنە اجىراماستاي بايلانعان. ءبىز بۇل پروتسەستى جاھاندانۋ دەپ ءجۇرمىز.
جاھاندانۋ داۋىرىنە سۇعىنا ەنگەن سايىن ەل مەن ەلدىڭ اراسىنداعى ينتەگراتسيالىق پروتسەستەر نىعايا تۇسكەنى بەلگىلى. وسى ۇدەرىستىڭ ىرگەلى كورىنىسى – ەۋرووداقتىڭ قۇرىلۋى بولعان ەدى. بۇل – ەكونوميكالىق, ساياسي عانا ەمەس, تىعىز مادەني دە بايلانىس ورناتۋ تالپىنىسى. اسقىنعان ۇلتشىلدىقتان قاتتى شارشاعان كارى قۇرلىق ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن بىرىگۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعانى بارشاعا ءمالىم. ەسەپسىز قان توگىسكە, كەسكىلەسكەن شايقاستارعا قاراماستان, ولار باس بىرىكتىرە العان بولاتىن. وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارىنا ءتان پروتەكتسيونيزم دە كەلمەسكە كەتكەندەي ەدى.
دەگەنمەن, بۇگىندە جالپى ەۋروپالىق ينتەگراتسيانىڭ سىناقتارعا تاپ كەلگەنىن كورىپ وتىرمىز. ۇلىبريتانيانىڭ ەۋرووداقتان شىعۋى – شۋلى برەكسيت, كوشى-قوندىق ءارى قارجىلىق داعدارىستار... بۇل جاعدايلاردىڭ بارلىعىن كۇتپەگەن جەردەن كەلگەن COVID-19 مۇلدە ۋشىقتىرىپ جىبەردى. قالىپتاسقان جاعداي ءبىرىنشى كەزەكتە جات جۇرتقا ەمەس, ءتول ۇلتقا كومەك قولىن سوزۋ قاجەتتىلىگىن تۋعىزدى. شەكارالار جابىلدى, تاۋار الماسۋلار شەكتەلدى. اركىم ءوز ۇلتىنىڭ قامىن كۇيتتەپ كەتكەنىن كوز كورىپ وتىر. ۇمىت بولعان پروتەكتسيونيزم الدىمىزدان شىقتى. ءوزىنىڭ ايقىن بەينەسىن كورسەتتى.
بۇل شىنايىلىق نەنى كورسەتتى دەگەندە, ۇلت مۇددەسى وزگە مۇددەلەردەن جوعارى تۇراتىنىن كورسەتتى. قاي سالادا دا.
وسىعان قاراپ-اق, ورتاق مۇددە مەن قۇندىلىقتار, سەرىكتەستىك, ءوزارا ىنتىماقتاستىق ۇلتتىڭ جوعى تۇگەندەلگەندە عانا شىنايى ىسكە اساتىنىن تۇسىنگەندەي بولدىق. ال بۇل قاعيدا ءبىز سەكىلدى ەندى عانا ەركىندىكتىڭ ءدامىن سەزىنە باستاعان, تاريحىنا قايتا تەرەڭدەپ, رۋحىن تىكتەپ جاتقان ەل ءۇشىن اسا ماڭىزدى دەپ ەسەپتەيمىز. سوندىقتان پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ۇلت مۇددەسىن باتىل قورعاعان «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» ماقالاسى بۇگىنگىدەي اۋمالى-توكپەلى ۋاقىتتا اۋاداي قاجەت دۇنيە دەپ باعامدايمىز.
مەملەكەت باسشىسى وسى باعدارلامالىق ماقالاسىندا «جاھاندانۋ كەزىندە ەل جات جۇرتتىڭ ىقپالىنا بەيسانالى تۇردە ىلەسىپ كەتكەنىن اڭعارمايدى. باسقاشا ايتقاندا, ماجبۇرلىكتەن ەمەس, ساناسىنىڭ ۋلانۋى ارقىلى ءوز ەركىمەن تورعا تۇسەدى. سوندىقتان, جاڭا زاماننىڭ جاقسى-جامانىن ەكشەپ, ارتىقشىلىقتارىن بويعا سىڭىرۋمەن قاتار, تامىرىمىزدى بەرىك ساقتاۋىمىز قاجەت. ۇلتتىق بولمىسىمىزدان, ءتول مادەنيەتىمىز بەن سالت-داستۇرىمىزدەن اجىراپ قالماۋ – بارلىق وركەنيەتتەر ميداي ارالاسقان الاساپىراندا جۇتىلىپ كەتپەۋدىڭ بىردەن ءبىر كەپىلى», دەگەن بولاتىن. البەتتە, الەم ءبارى ءبىرىن-ءبىرى جاقسى تانيتىن ۇلكەن ءبىر اۋىلعا اينالعان تۇستا, مادەني بىرەگەيلىكتىڭ شەكاراسى شايىلىپ كەتە جازداپ تۇرعان كەزەڭدە ۇلتتىق بولمىسىمىز قاراڭعىدا جاعىلعان شىراق سەكىلدى كورىنەتىنى راس. وعان قايتا ورالۋ مەن قورعان بولۋ اسا ماڭىزدى. وسى ماقالادا مەملەكەت باسشىسى اتالعان ماسەلەلەرگە ايرىقشا ءمان بەردى.
اۋەلى توقتالعىمىز كەلەتىنى – ءتول تاريح تاقىرىبى. تاريح كەيدە وتكەن كۇننىڭ ەنشىسىندە قالا بەرەتىن وقيعالار تىزبەگى بولىپ كورىنسە دە, ول بۇگىنىمىزدى بايىپتاۋعا جانە بولاشاعىمىزدى باعدارلاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن قۋاتتى سالا ەكەنى ءسوزسىز. سوندىقتان بۇل باعىتتا ىرگەلى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ اۋاداي قاجەت. سەبەپ؟.. سەبەبى بىزدە تاريحي وقيعالار مەن تۇلعالارعا قاتىستى داۋ كوپ. وسى تاقىرىپتاردى تۇبەگەيلى جاۋىپ, ءبىر ءسات بۇگىن مەن بولاشاقتىڭ ماسەلەسىنە دە نازار اۋدارۋ كەرەك سەكىلدى. البەتتە, بىزگە بۇل ىستە بىلىكتى عالىمدار مەن مارتەبەلى عىلىم عانا سەرىك بولا الادى.
ماسەلەن, ەۋروپا تاريحىندا زەرتتەلمەگەن تاقىرىپ كەمدە-كەم. ءتىپتى كارى قۇرلىققا قانداي جەمىستىڭ, قاي جىلى, قالاي كەلگەنىن, ونى كىمدەر الا كەلگەنىن تابۋ وڭاي. مىنە, مۇنداي جەردە ارتىق داۋعا دا سەبەپ جوق. ال كۇللى ادامزاتقا ات ءمىنۋدى, اتقا ەر سالۋدى, شالبار كيۋدى ۇيرەتكەنىمىز تۋرالى ماقتانىشپەن ايتاتىن ءبىز سول ەجەلگى تاريح تۇگىل, وراسان زور ناۋبەت – اشارشىلىقتا قانشا ازاماتىمىزدان ايىرىلعانىمىز جونىندە ءالى كۇنگە دەيىن ءبىرىزدى تۇجىرىمعا كەلگەنىمىز جوق.
ارينە, بۇل ءۇشىن ۇزاق جول ءجۇرۋ قاجەت. دەگەنمەن, ىرگەلى زەرتتەۋلەر ءۇشىن قازىردەن تاريح عىلىمىن ناۋقانشىلدىق شەڭبەرىنەن شىعارۋ كەرەك سەكىلدى كورىنەدى. بىزدە ماڭىزدى تاريحي داتا كەزىندە عانا سول تاقىرىپ بويىنشا زەرتتەۋلەر باستالىپ, ەڭبەكتەر جارىق كورىپ, باق-تا ماتەريالدار جاريالانادى. اتاۋلى داتا وتىسىمەن, زەرتتەۋلەر دە توقتايدى, جارىق كورۋگە ءتيىس ەڭبەكتەر دە سايابىرسىپ قالادى. جاقسى باستالعان ءىس اياعىنا جەتپەي ورتا جولدا تياناق تابادى. مۇنداي تاسىلمەن ىرگەلى تاريحي زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, تاقىرىپتى قوپارا زەردەلەۋگە مۇمكىندىك بولمايتىنى تۇسىنىكتى.
ماسەلەن, پرەزيدەنتىمىز وسى ماقالاسىندا اشارشىلىق تاقىرىبىن قولعا الىپ, جان-جاقتى زەرتتەۋدى تاپسىردى. حالقىمىزدىڭ باسىنان وتكەن الاپات تراگەديا – اشارشىلىق تاقىرىبىندا ءالى كۇنگە دەيىن داۋلى ماسەلە كوپ. سوندىقتان بىزگە ۇزاق جىلعا سوزىلاتىن تياناقتى, بايىپتى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ قاجەت ەكەنىن ءتۇسىنۋىمىز شارت.
تاريحي سانانىڭ قالىپتاسۋىندا تاريحي ءبىلىمنىڭ ماڭىزى زور. بۇل, تۇپتەپ كەلگەندە, ازاماتتارىمىزدىڭ رۋحاني تىرەگىنە اينالا الادى. سول سەبەپتى دە تاريحىمىزعا تاۋەلسىز كوزقاراس كەرەك ەكەنى ايقىن. بۇعان, اسىرەسە, ەلىمىزدىڭ بولاشاعى – وسكەلەڭ ۇرپاق مۇقتاج. بۇگىنگى ماقسات – ولارعا جەڭىستى جالاۋلاتقان, جەڭىلىستى جاسىرعان جاساندى تاريح ەمەس, وبەكتيۆتى, بايىپتى تالداۋعا نەگىزدەلگەن تاريحتى جازۋ. مىنە, سوندا عانا كەلەر ۇرپاق وتكەننىڭ ونەگەسى مەن ساباعىن قوسا مەڭگەرەتىن بولادى.
سونىمەن قاتار پرەزيدەنتىمىز مەملەكەتتىك ءتىل ماسەلەسىنە قاتىستى دا پىكىر ءبىلدىردى. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى ەل تىزگىنىن العالى بەرى قازاق ءتىلىنىڭ قوعامدى بىرىكتىرۋشى فاكتورى تۋرالى ايتىپ كەلەدى. راسىندا, مەملەكەتىمىز بۇل ماسەلەدە اسىعىستىققا جول بەرمەي, ءوزىنىڭ كوزدەگەن ماقساتىنا سەنىمدى تۇردە قادام باسۋدا. قازاق ۇلتىنىڭ ۇلەسى قازاقتىلدى وڭىرلەردىڭ ەسەبىنەن ەسەلەپ ارتۋدا. سوندىقتان, قوعامدىق قارىم-قاتىناستى قازاق تىلىندە قۇرۋدىڭ قاجەتتىلىگى وزدىگىنەن ايقىندالا تۇسۋدە.
دەگەنمەن, بۇل – وزگە تىلدەردى تىقسىرىپ شىعۋدىڭ سەبەبى ەمەس. ءبىز ءاردايىم مۋلتيمادەني ورتادا ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىمىزدى ەستە ساقتاعانىمىز ءجون. بۇل الاش زامانىنان بەرى دە سولاي. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسىنىڭ بارشا ەتنوس وكىلدەرىنىڭ انا ءتىلىن, سالت-ءداستۇرىن دامىتۋعا مۇمكىندىك جاسالا بەرەتىنى تۋرالى ءسوز ەتكەنى ورىندى. بۇل – ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ تۇتاستىعىن ارتتىرا تۇسەتىن بىردەن-ءبىر فاكتور ەكەنىن ەستە ساقتاۋىمىز كەرەك.
وسى ورايدا مىنا ماسەلەگە نازار اۋدارتقىم كەلەدى. ءالى كۇنگە دەيىن مەملەكەتتىك ءتىلىمىز كەيبىر سالالاردا تولىققاندى قولدانىسقا يە بولا الماي جۇرگەنى جاسىرىن ەمەس. كۇندەلىكتى قىزمەت كورسەتۋ, قارجى سەكتورى, زاڭ جانە ت.ب. سالالار قازاقىلانا الماي كەلەدى. ءبىز بۇل رەتتە ەسكى ادەتىمىزدەن, ۇيرەنشىكتى سوقپاعىمىزدان جالت بۇرىلعىمىز كەلمەيدى. بىراق جاڭاعا جول سالماي, تاۋەكەلدىڭ قايىعىنا مىنبەي, قازاق ءتىلىمىزدىڭ قولدانىس اياسىن ەش كەڭەيتە المايمىز. بۇل جەردە ساياسي ەرىك-جىگەر مەن قوعامدىق سۇرانىس قاتار ءجۇرىپ وتىرۋى شارت دەپ ەسەپتەيمىز.
وتكەن جىلى ءبىز ەل بولىپ اباي قۇنانبايۇىلىنىڭ مەرەيتويىن تاعىلىمدى اتاپ وتتىك. وسى اتاۋلى داتانىڭ اياسىندا جەر-جەردە بىرەگەي اباي ينستيتۋتتارى اشىلدى. مەنىڭ ويىمشا, وسى ينستيتۋتتار قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋدى نەگىزگى مىندەتى ەتىپ بەلگىلەسە ورىندى بولاتىن سەكىلدى. سەبەبى اباي ينستيتۋتتارى قاز-قاتار كىتاپتار ورنالاستىرىلعان بوس كابينەت كۇيىندە قالۋ ءۇشىن اشىلعان جوق ەدى. ولاردا «British Council», «Japan Foundation» جانە ت.ب. سەكىلدى يدەولوگيالىق مازمۇن بولۋى شارت دەپ سانايمىز. مۇنداي ينستيتۋتتار ەڭ اۋەلى وڭىرلەردە اشىلسا, مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋگە نيەت بىلدىرگەن ازاماتتار باس قوساتىن ورتالىققا اينالسا دەگەن ۇلكەن تىلەك بار. ەلىمىزدىڭ ىشىندە وسىنداي تاجىريبەنى جەتىلدىرە الساق, ونى شەتەلدەردە دە ىسكە اسىرۋعا, ءبىرىنشى كەزەكتە, ونداعى قانداستارىمىزعا جانە وزگە ەلدىڭ ازاماتتارىنا قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋگە قولدانا الار ەدىك.
مەملەكەت باسشىسى ماقالاسىندا الاش تاقىرىبىن دا اينالىپ وتكەن جوق. قاسىم-جومارت توقاەۆ ء«بىز كەزىندە ەلگە قىزمەت ەتۋدىڭ وزىق ۇلگىسىن كورسەتكەن الاش قايراتكەرلەرىنەن تاعىلىم الامىز. ولار وتكەن عاسىردىڭ باسىندا تاۋەلسىزدىك يدەيالارىن حالىق اراسىندا دارىپتەۋگە زور ەڭبەك ءسىڭىرىپ, ازاتتىق جولىندا قۇربان بولدى. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ مەرەيتويى اياسىندا وسىنداي ءبىرتۋار تۇلعالاردى ەسكە الىپ, ولاردىڭ مۇراسىن جاستارىمىزعا جانە بۇكىل الەمگە پاش ەتۋىمىز كەرەك. سونىمەن بىرگە وسى تاقىرىپتى زەرتتەپ جۇرگەن عالىمدار مەن جازۋشىلاردىڭ دا ەڭبەگى قولداۋعا يە بولۋى جانە باعالانۋى قاجەت. الاش ارىستارىنىڭ اسىل مۇراسىن يگەرۋ جالعاسا بەرۋگە ءتيىس», دەگەن ەدى.
ءبىز – ءالى كۇنگە دەيىن ءوزىمىزدىڭ باتىرلارىمىزدى ىزدەپ كەلە جاتقان قوعامبىز. ءبىر قاراعاندا, ولاردى شەتەلدەن «يمپورتتاۋعا» دا جالىققان سياقتىمىز. ارينە, الىپتار – ادامزاتقا ورتاق, دەگەنمەن ءوز ۇلتىڭنىڭ ۇلىلارىن توبەڭە تۇتۋ – رۋحىڭ مەن نامىسىڭدى شىڭداۋدىڭ مۇمكىندىگى. مىنە, وسى رەتتە بىزگە الاش ارىستارى وزىق ۇلگى بولاتىنداي.
سەبەبى الاشتىقتار ساياسي ءارى قوعامدىق ىستەردىڭ كوش باسىندا تۇردى. ولار العاش بولىپ قازاقتىڭ ەۋروپالىق ۇلگىدەگى تاۋەلسىز مەملەكەتىن قۇرۋعا ۇمتىلدى. ۇلتتىق عىلىمىمىزدىڭ نەگىزىن قالادى. اربىرەۋى جاڭا سالالاردا عىلىمي ەڭبەكتەردى دۇنيەگە اكەلدى. ءتول ادەبيەتىمىزدى جاڭا ساتىعا كوتەردى.
جاپپاي قۋعىندالدى. اتۋ جازاسىنا كەسىلدى. بىراق, ءولىمدى قاسقايىپ تۇرىپ قارسى الدى. الاشتىقتاردىڭ تاعدىر جولى تانىعان جاندى بەيجاي قالدىرمايدى. مىنە, ولار بۇگىنگى ۇرپاق ءۇشىن ەلدىك پەن ورلىكتىڭ ەرەن ۇلگىسى بولا الاتىنى ءسوزسىز.
سوندىقتان پرەزيدەنتىمىز ايتقانداي, ءبىز ولاردى بارىنشا دارىپتەۋگە مىندەتتىمىز. بۇل باعىتتا تىڭ زەرتتەۋلەرگە تۇرەن سالعان ابزال. بۇل جەردە داۋرىقپا ءسوز ەمەس, دايەكتى ىزدەنىستەر ارقىلى عانا ولاردىڭ اتىن ماڭگىلىك ەتە الامىز. ال ءوزىنىڭ ۇلگى تۇتار باباسى بار ۇلتتىڭ وزگەگە قارايلاپ تۇرمايتىنى تۇسىنىكتى عوي.
...جاھاندانۋ ءداۋىرى, ءسوز جوق, ادامداردى ورتاق قۇندىلىقتار, ورتاق تانىم اياسىنا بىرىكتىرۋگە باستايدى. دەگەنمەن, ءتول تاريح, ءتىل, ءداستۇر ءوزىنىڭ قايتالانباس ەرەكشەلىكتەرىمەن دارالانىپ تۇراتىنى ءسوزسىز. سوندىقتان ۇلتىمىزدىڭ تاريحىن تۇگەندەۋگە, ءتىلىن تۇعىرىنا قوندىرۋعا, ۇلىلارىن ۇلىقتاۋعا دەگەن تالپىنىس قاي كەزدە دە وزەكتى. وسى تۇرعىدان العاندا پرەزيدەنتىمىزدىڭ حالىقتى ورتاق ماقساتتارعا جۇمىلدىرۋعا دەگەن وي-تىلەگىنە ءۇن قوسۋىمىز ماڭىزدى.
جاھاندانۋ كەزەڭىندە الپاۋىت ەلدەردىڭ ەسەسى كەتپەيدى. كەرىسىنشە, ولاردىڭ تەحنولوگيالىق, تىلدىك, مادەني ىقپالى ارتىپ, وزگە ەلدەرگە اسەرى بىلىنە باستايدى. البەتتە, ولار بۇرىنعىداي ءوز ۇستەمدىكتەرىن قارا كۇش ارقىلى دالەلدەمەيدى, كەرىسىنشە, كۇندەلىكتى قارىم-قاتىناستا سەندىرۋ, يلاندىرۋ ارقىلى مويىنداتادى. مۇنى ءبىز «soft power» دەپ ءجۇرمىز.
ارينە, مۇنىڭ ىقپالىنا توتەپ بەرۋدىڭ جولى – ءوزىڭنىڭ تۇپنەگىزىڭە ءۇڭىلۋ جانە ورالۋ, تاريحىڭدى تانۋ, ءتىلىڭدى قاستەرلەۋ, ءداستۇرىڭدى دارىپتەۋ. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ماقالاسى وسى باعىتتاعى كۇرەستىڭ ارقاتىرەگى بولادى دەگەن سەنىم بار.
بەرىك ءۋالي,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى