قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى − ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن وسىدان ءتورت جىل بۇرىن ەلوردادا «ەكسپو-2017» حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمەسى دۇركىرەپ ءوتتى. دۇنيەجۇزىلىك دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلعان ايتۋلى ءىس-شاراعا 115 مەملەكەت پەن 22 حالىقارالىق ۇيىم قاتىسىپ, ونى 4 ملن ادام تاماشالادى. جالپاق الەم نازار اۋدارعان كورمەدە جاڭاشىل عىلىمي-تەحنيكالىق جەتىستىكتەرمەن بىرگە سوعان قاتىسۋشى ەلدەردىڭ تاريحى مەن سالت-ءداستۇرى, مازمۇندى مادەنيەتى كورسەتىلدى.
بىرەگەي عيمارات بەدەرى
«ەكسپو–2017» حالىقارالىق كورمەسى «بولاشاق ەنەرگياسى», الەمدىك قاۋىمداستىقتى تولعاندىراتىن ەنەرگيانىڭ بالامالى كوزدەرى سەكىلدى ەڭ وزەكتى تاقىرىپقا ارنالدى. كورمە كەشەنىنىڭ جالپى الاڭى – 174 گەكتاردى قامتىدى. ونىڭ ىشىندە 25 گەكتار تىكەلەي كورمە ايماعىنا بولىنگەن, وعان قازاقستاننىڭ ۇلتتىق پاۆيلونى, حالىقارالىق, تاقىرىپتىق جانە كورپوراتيۆتىك پاۆيلونى كىردى. ونداعى شار ءتارىزدى كەشەن «ەكسپو-2017» كورمەسىنىڭ ارحيتەكتۋرالىق كوركەم ۇلگىسىنە اينالدى. قازىر مۇندا NUR ALEM بولاشاق ەنەرگياسى مۋزەيى ورنالاسقان. بۇگىندە اتالعان مۇراجاي ءپاريجدىڭ ەيفەل مۇناراسى نەمەسە لوندوننىڭ حرۋستال قامالى سەكىلدى كوپشىلىككە تانىلىپ قالدى. ءبىز بۇگىن وسى مۋزەي تۋرالى ءسوز قوزعاۋدى ءجون كورىپ وتىرمىز.
قازىر NUR ALEM – ادامدار ەڭ كوپ باراتىن تۋريستىك نىساننىڭ ءبىرى. ودان قالا تۇرعىندارى مەن قوناقتارى زاماناۋي جاڭا تەحنولوگيالار تۋرالى تىڭ اقپارات الادى. سونىمەن قاتار ول 2017 جىلدىڭ قاراشا ايىنان ەرەكشە قورعالاتىن مەملەكەتتىك ساۋلەت نىسانى بولىپ تانىلدى.
QazExpoCongress ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى گۇلجان سەرگەباەۆانىڭ ايتۋىنشا, NUR ALEM نىسانى – ديامەترى 80 مەتر جانە بيىكتىگى 100 مەتر بولاتىن شار ءپىشىندى الەمدەگى بىرەگەي عيمارات. مۇراجايدىڭ مەتالل كونسترۋكتسياسىنىڭ سالماعى – 13 مىڭ توننا – بۇل ايگىلى ەيفەل مۇناراسىنان ەكى ەسە كوپ. عيماراتتىڭ اۋدانى بەس فۋتبول الاڭىنا تەڭ. ءار اينەكتىڭ وزىندىك قۇرىلىمى بار جانە سالماعى 800 كيلوعا دەيىن تارتادى.
– مۋزەي اشىلعاننان باستاپ, اپتا سايىن بىزگە ەكى مىڭنان استام ادام كەلەدى. Cونداي-اق ەلىمىزگە رەسمي ساپارمەن كەلگەن مارتەبەلى قوناقتار دا مۋزەيگە ات باسىن بۇرماي كەتپەيدى. نەگىزى, بىزدە جۇمىس ىستەيتىن ەكسكۋرسوۆودتاردىڭ ورتاشا جاسى – 25. ولار قازاقشا, ورىسشا, اعىلشىنشا ەمىن-ەركىن سويلەيدى. قىتاي, تۇرىك تىلدەرىن دە مەڭگەرگەن. مۋزەيگە كىرۋ بيلەتىنىڭ قۇنى دا قولجەتىمدى, بار بولعانى – 1500 تەڭگە. زەينەتكەرلەر مەن وقۋشىلارعا – 500 تەڭگە, ستۋدەنتتەرگە – 800 تەڭگە جەڭىلدىك جاسالعان. ال بارلىق توپتاعى مۇگەدەك ازاماتتار, كوپ بالالى انالار, جەتىم بالالار جانە التى جاسقا دەيىنگى بالدىرعاندار تەگىن كىرەدى, – دەيدى گۇلجان سەرگەباەۆا.
عارىش الەمىنىڭ عالاماتتارى
NUR ALEM مۇراجايى 8 قاباتتان تۇرادى. ءار قابات ارنايى تاقىرىپقا ءبولىنىپ, جاساقتالعان. ءبىز ەكسكۋرسيانى سەگىزىنشى قاباتتان باستادىق. بۇل «بولاشاق استانا» دەپ اتالادى. مۇندا 2050 جىلعا دەيىنگى نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ ساۋلەتتى ماكەتى قويىلعان. وندا شاھارداعى ەڭ كورىكتى, ادامدار ءجيى باراتىن «بايتەرەك», «حازىرەت سۇلتان» مەشىتى, «پيراميدا», «حان شاتىر», «استانا وپەرا» تەاترى, «نازارباەۆ ورتالىعى» سەكىلدى ساۋلەتتى نىساندار كورىنىس تاپقان. سونداي-اق ەلباسىنىڭ ءوزى باس بولىپ قولعا العان استانانىڭ اينالاسىن اباتتاندىرۋعا ارنالعان جاسىل بەلدەۋ جوباسى دا ايشىقتى بەينەلەنگەن. وسى قاباتتا ءبىزدى تاڭعالدىرعان, 83 مەتر بيىكتىكتە ورنالاسقان شىنى كوپىر. ەكسكۋرسوۆود توعجان سەرجانقىزىنىڭ ايتۋىنشا, شىنىنىڭ قالىڭدىعى 4 سم قۇرايدى. وتە بەرىك جاسالعان. شىنى كوپىر 7 تونناعا دەيىنگى جۇكتى كوتەرەدى. ءبىز دە اتالعان كوپىردەن ء«بىسمىللا» دەپ ءوتىپ كوردىك. مولدىرەپ تۇرعان شىنىدان تومەنگە قاراعاندا ەپتەپ بويىمىزدى قورقىنىش بيلەدى.
سونىمەن قاتار وسى قاباتتا ەكى ۇلكەن ءدۇربى ورنالاسقان, ونىمەن ءسىز قالانىڭ كورىكتى جەرلەرىن جاقىننان كورەسىز. قازىر جەر بەتىندەگى ادام سانى 7 ميللياردقا جەتسە, 2050 جىلعا قاراي 9 ميللياردقا بارادى دەگەن بولجام بار. سوعان بايلانىستى ەلەكتر ەنەرگياسىن ۇنەمدەيتىن ءتۇرلى جوبامەن تانىسۋعا بولادى. ەرەسەكتەر مەن بالالارعا ارنالعان «جاسىل قالا» اتتى تانىمدىق ويىن كەلۋشىلەردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزادى.
ال جەتىنشى قابات «عارىش ەنەرگياسى» دەپ ايتىلادى. بۇل ارادا عارىشتان قۋات ءوندىرۋ بويىنشا بولاشاقتى بولجايتىن جوبالار مەن عىلىمي-زەرتتەۋلەر بەرىلگەن.
ايتپاقشى, ءار قاباتتا ءسىزدى روبوت-توسىپ الادى. ماسەلەن, سەگىزىنشى قاباتتاعى روبوت «بولاشاق» دەپ اتالسا, جەتىنشى قاباتتاعى قۇلتەمىر, پلانەتا قۇرمەتىنە «شولپان» دەپ قويىلعان. بۇل روبوتتار قازاقشا, ورىسشا جانە اعىلشىنشا سويلەپ, قىسقاشا اقپارات بەرەدى. تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى, ولار عالامتورعا قوسىلعاندىقتان ءسىزدىڭ كەز كەلگەن سۇراعىڭىزعا جاۋاپ تابادى. ءتىپتى ءازىل ايتىپ, بي بيلەيدى. وسى قاباتتاعى باستى ەكسپونات – پلانەتاري. وندا وسىدان 13 ميلليارد جىل بۇرىنعى عالامشارىمىز قالاي بولعاندىعى تۋرالى ۆيدەو كورسەتەدى. دالىرەگىندە ۇلكەن جارىلىس تەورياسىن كوزبەن كورەسىز. بۇل اقپارات ءۇش تىلدە دايىندالعان, العاش عالامنىڭ قالاي پايدا بولعاندىعىن 3-4 مينۋت ىشىندە تۇسىندىرەدى.
سودان كەيىن حالىقارالىق عارىش ستانساسىنىڭ ماكەتى قويىلعان. اتالعان عارىش ستانساسىنىڭ نەگىزىن امەريكا, رەسەي, جاپونيا جانە ەۋروپا ەلدەرىنىڭ 5-6 كومپانياسى قالاعان, وسى كومپانيالار تۋرالى ماڭىزدى مالىمەتتەرمەن تانىساسىز. بۇل عارىش ستانساسى كۇنىنە 15 اينالىم جاسايدى, نەگىزىنەن 350-435 مەتر بيىكتىكتە ورنالاسقان. ورتاشا جىلدامدىعى 28 مىڭ شاقىرىمدى قۇرايدى. كورابلدىڭ ىشىندەگى وتتەگى التى ادامعا ەسەپتەلگەن. كورابلدىڭ ۇلكەندىگى ءبىر فۋتبول الاڭىن قامتيدى. ءبىر ۋاق تاريحقا ۇڭىلسەك, حالىقارالىق عارىش ستانساسى 1984 جىلى اقش پرەزيدەنتى رەيگاننىڭ يدەياسىمەن قولعا الىنعان. سودان بەرى ءتۇرلى تاجىريبە جاسالىندى, تەك 2001 جىلى عانا العاش رەت حالىقارالىق عارىش ستانساسى اسپان الەمىنە ساپار شەكتى. ونىڭ باسقالاردان ايىرماشىلىعى ءتۇرلى عىلىمي تاجىريبەلەردى جۇرگىزەدى. ايتا كەتەيىك, حالىقارالىق عارىش ستانساسىن قۇرۋعا 83 ەلدەن عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇمىلدىرىلعان, ول ءۇشىن ءجۇز مىڭنان استام عارىش اگەنتتىگى جۇمىس ىستەگەن. ودان قالدى 100 ميللياردتان اسا ەۋرو عارىش ستانساسىنىڭ جاسالۋىنا جۇمسالعان. بۇل ستانسانىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى, ول ەنەرگيانى اسپان الەمىندە كۇن پانەلدەرىنەن الادى. 2024 جىلى حالىقارالىق عارىش ستانساسى جۇمىسىن توقتاتادى دەپ ەسەپتەلگەن. ويتكەنى ودان كەيىن مارستى زەرتتەۋ وپەراتسياسى باستالادى دەپ جوبالاندى. بىراق ول ءالى بەلگىسىز. سونىمەن بىرگە عارىشكەرلەردىڭ كيىمى, ازىق-ت ۇلىگى, تۇتىنعان زاتتارى دا كورنەكى جەردەن ورىن العان. عارىشكەرلەردىڭ ايدىڭ بەتىندەگى زەرتتەۋلەرى دە قىزىقتى بەينەلەنگەن.
كۇن ەنەرگياسىنىڭ قۋاتى
التىنشى قاباتقا كوتەرىلگەندە «كۇن ەنەرگياسى» بولىمىنەن كۇن قۋاتىن پايدالانۋدىڭ ەجەلگى داۋىردە قولدانعان ءتۇرلى تاسىلىنەن باستاپ, قازىرگى زاماناۋي وزىق تەحنولوگيالارعا دەيىنگى قۇرال-جابدىقتارمەن تانىساسىز. الدىمەن كۇن ماكەتىنىڭ ىشىنە كىرگەندە كۇن شۇعىلاسى ساپارىنان سىر شەرتەتىن قىسقاشا بەينەروليك كورسەتىلەدى. وندا ءتۇرلى ەلدىڭ جانە قازاقتىڭ تاڭبالى تاستارعا بايلانىستى ميفولوگياسى كەلتىرىلگەن. سونداي-اق جەر پلانەتاسى گلوبۋسىنان كۇننىڭ جەردىڭ قاي بولىگىندە كوبىرەك, قاي بولىگىندە ازىراق ەكەندىگى ايقىن بەرىلگەن. كۇن مەن ءتۇننىڭ اۋىسۋى دا ەشكىمدى بەي-جاي قالدىرمايدى.
ءبىزدى تاڭعالدىرعان تاعى ءبىر ەكسپونات – اتاقتى ABB شۆەيتساريالىق كومپانياسىنىڭ كۇن پانەلدەرىنەن جاساعان Solar Impulse ۇشاعىنىڭ ماكەتى. بۇل ۇشاق «ەكسپو−2017» كورمەسىنىڭ الدىندا ءابۋ دابيدەن باستاپ, كۇن ەنەرگياسىن پايدالانا وتىرىپ, جەردى اينالىپ شىققان. وسىعان قاراپ, كۇن ەنەرگياسىمەن الەمدى شارلاۋعا بولاتىندىعىن تۇسىنەسىز. قازىر وسى ۇشاقتى جاساعان كومپانيا كۇن ەنەرگياسىمەن جولاۋشىلار تاسىمالدايتىن ۇشاقتار شىعارۋدى جوبالاپ وتىر.
بەسىنشى قاباتتاعى «جەل ەنەرگياسىنان» كەلۋشىلەر تابيعاتتىڭ ەڭ كوركەم كورىنىسى – اۆرورا نەمەسە پوليار شۇعىلاسىن كورەدى. ونداعى ۇلكەن ەكى گلوبۋستىڭ ءبىرىنشىسى − ماتەريكتىڭ قاي جەرىندە قاتتى جەل سوعاتىندىعىن كورسەتسە, ەكىنشىسى – جەلدىڭ اۋا ماسساسىنىڭ قوزعالىسىن بەدەرلەيدى.
وسىنداعى كوز تارتارلىق جادىگەردىڭ ءبىرى – بوفر شكالاسىن كورسەتەتىن اەروديناميكالىق قۇبىر. ونىڭ ىشىندە بوفر شكالاسى بويىنشا 3, 5, 7 ماندەگى جەردەگى ءجيى كەزدەسەتىن جەلدىڭ جىلدامدىعى سانالادى.
سونداي-اق جەل گەنەراتورلارىنىڭ ماكەتى دە ايشىقتى. ايتالىق, يسپانيا كومپانيالارى ويلاپ تاپقان قاراپايىم جەل گەنەراتورلارىنىڭ كوپ شۋى بولعاندىقتان, عالىمدار ونىڭ قۇستارعا زياندى ەكەندىگىن بايقاعان. سوندىقتان اتالعان كومپانيا گەنەراتورلاردىڭ قالاقشالارىن الىپ تاستاپ, جاڭا تەحنولوگيا ويلاپ تاپقان. وسى قاباتتا وتاندىق عالىمدار جاساعان جەل گەنەراتورلارى دا قويىلعان. بۇلاردىڭ بوتەن شۋى جوق, ءارى ەنەرگيانى دا ەكى ەسە كوپ الادى. سونىمەن قاتار اۋا سۋ بۇرقاعى تەحنولوگياسى دا وزگەشە. ودان اۋا ماسساسىنىڭ قوزعالىسىن كورەسىز.
ءتورتىنشى قاباتتا كۇن ەنەرگياسىنىڭ «قويماسى» بولىپ تابىلاتىن بيوماسسا – ءداندى داقىلداردىڭ تۇرلەرىن قامتيتىن جاسىل پانوراما الاڭ تۇرىندە ۇسىنىلعان. مۇندا بالالارعا ارنالعان ويىن الاڭدارى مەن جىلى جايلار ورنالاسقان.
قازاقتىڭ كۇيى كۇمبىرلەيدى
ءۇشىنشى قابات تولىقتاي «كينەتيكالىق ەنەرگياعا» ارنالعان. بۇل جەردەن ەرتەدەگى ادامداردىڭ ەنەرگيا ءوندىرۋى ءتۇرلى مازمۇندى ماكەتتەرمەن بەينەلەنگەن. سونىمەن بىرگە كينەتيكالىق ەنەرگياعا بايلانىستى تاريحي ارتەفاكتىلەرمەن تانىستىراتىن ديناميكالىق سۋرەتتەرى بار ارحيۆ ماتەريالدارى دا وتكەن جىلداردىڭ شەجىرەسىن باياندايدى. ماسەلەن, نەمىستەر جاساپ شىعارعان كولىككە وتىرعان ادام, ماشينانىڭ پەدالىمەن ەنەرگيا جينايدى. سول ەنەرگيا كۇشىمەن كولىك ءوزى جۇرەدى. ماشينانىڭ ورتاشا جىلدامدىعى ساعاتىنا 85 شاقىرىمعا دەيىن جەتەدى.
سونداي-اق ۆەلوسيپەدپەن ۆيزۋالدى ەكسكۋرسياعا شىعۋعا بولادى. ول ءۇش دەڭگەيدەن تۇرادى: ءبىرىنشى, ساياباقتارمەن قىدىراسىز, ەكىنشى, قازاقتىڭ جازىق دالاسىمەن سەرۋەندەيسىز, ءۇشىنشى, استانانىڭ كورىكتى كوشەلەرىمەن جۇرەسىز. سونىڭ ءبارى ەكراننان كورىنىپ وتىرادى. بۇل ويىننىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى, ءسىز ۆەلوسيپەد تەبۋ ارقىلى قانشا ەنەرگيا جيناعانىڭىزدى بىلەسىز. ءبىزدى pavegen تەحنولوگياسى تاڭعالدىردى. مۇنى ۇلىبريتانيالىق عالىمدار شىعارعان. العاش رەت بۇل قۇرال تاجىريبە رەتىندە ۇلىبريتانيا مەكتەپتەرىندە قولدانىلعان. ياعني وقۋشىلاردىڭ قيمىل-قوزعالىسى مەن جۇرىسىنەن ءبىلىم ورداسى ەنەرگيا الادى. وسىنداعى تاعى ءبىر ەكسپونات – «كينەتيكا دوڭگەلەگى» دەپ اتالادى. ەكسپو كورمەسى بولعاندا Cirque du Soleil تسيركىنىڭ ارتىستەرى وسى ماكەتتەگى شارلارعا تۇرىپ, دوڭگەلەكتى قوزعالىسقا كەلتىرىپ, ەنەرگيانى جيناۋعا بولاتىندىعىن دالەلدەگەن.
ەندى ەكىنشى قاباتتاعى «سۋ ەنەرگياسى» ءبولىمى سۋدىڭ كومەگىمەن ەنەرگيانىڭ پايدا بولۋ پروتسەسىن كورسەتەتىن بوگەتتىڭ ينستالياتسياسىنان باستالادى. مۇندا سۋ ەنەرگياسىن وندىرگەن ەجەلگى سۋ دوڭعالاقتارىنىڭ ۇلگىسى ۇسىنىلعان. سۋ ەنەرگياسىن وندىرۋدە, سارقىراما – ەڭ نەگىزگى رەسۋرس بولىپ سانالادى. مىسالى, سۋ ەنەرگياسىنىڭ 76 پايىزىن وسىنداي سارقىرامالاردان الادى. تاعى ءبىر كوز توقتاتىن ەكسپونات – سۋاستى كەمەسىنىڭ ماكەتى. ءسىز ونىڭ ىشىنە كىرىپ, مۇحيتتا نەمەسە تەڭىزدە ءجۇزىپ جۇرگەن نەشە ءتۇرلى بالىقتاردى بايقايسىز. سونداي-اق جاساندى تولقىن تۋدىراتىن شوتلانديالىق تەحنولوگيا دا عىلىمنىڭ قانداي دەڭگەيدە دامىعاندىعىن دالەلدەيدى.
ال ءبىرىنشى قابات تولىقتاي ەل تاريحىن باياندايدى. بۇل قابات ەكى كىشى ايماققا بولىنگەن: بىرىنشىسىندە – قازاقستاننىڭ الۋان ءتۇرلى جانە كەڭ لاندشافتتارى, مادەنيەتى, تاريحى, بۇگىنى مەن بولاشاعى بەينەلەنسە, ەكىنشىسىندە − «جاسامپاز قۋات» ايماعىندا ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى وتاندىق عالىمداردىڭ جەتەكشى جوبالارى مەن وتاندىق تەرمويادرولىق رەاكتورىنىڭ مودەلى بەدەرلەنگەن. مۇراجايعا كەلگەن قوناقتار الدىمەن ون ەكى قانات اق بوز ءۇيدىڭ ىشىنە كىرىپ, سوندا تۇرعان ەكسپوناتتارمەن تانىسادى. ماسەلەن, ءبىر ەكسپونات «قوناقجايلىق قابىرعاسى» دەپ اتالادى. ودان اتا-بابادان جالعاسىپ كەلە جاتقان سالت-ءداستۇرىمىز جايىندا ماعلۇمات الاسىز. سونداي-اق اڭىزداعى «التىن كەسە» ماكەتى دە تارتىمدى. دومبىرا, ادىرنا, قوبىز, سىبىزعى, شەرتەر, جەتىگەن سەكىلدى ۇلتتىق مۋزىكالىق اسپاپتاردان تۇزىلگەن ەكسپوناتتار دا مەنمۇندالاپ تۇر. ماسەلەن, جەتىگەن شەگىن شەرتىپ قالساڭىز ءوزىڭىز تاڭداعان ءبىر كۇي كۇمبىرلەي جونەلەدى. سونىمەن قاتار ۆيرتۋالدى شىندىق ارقىلى نۇر-سۇلتان مەن الماتى شاھارلارىن ارالايسىز.
ەكسكۋرسوۆود توعجان سەرجانقىزى مۇراجايدا مەكتەپ وقۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەرگە ارنالعان اشىق ساباقتار مەن دارىستەر ءجيى وتەتىندىگىن ايتادى. قازىرگى كۇردەلى كەزەڭگە دەيىن مۋزەيگە ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىنەن ءتۇرلى جوبامەن 450 وقۋشى كەلەدى ەكەن.
ءسوزىمىزدى تۇيىندەي كەلە, ەلوردا تورىندەگى NUR ALEM مۇراجايى كونە مەن جاڭانىڭ قابىسقان جەرى عانا ەمەس, بۇگىنگى زاماناۋي تەحنولوگيالار تۋرالى الىمدى اقپارات الىپ, جانىڭىز رۋحاني ازىققا مولايىپ قايتاتىن ورىن دەسەك ارتىق بولمايدى. ءبىز ءوزىمىز سونداي سەزىمدى باستان كەشتىك.