ايتۋداي-اق ايتىپ كەلەمىز

وزگە ەتنوستاردى رەنجىتپەيىك دەگەن جەلەۋمەن تاريحي جەر-سۋ اتاۋلارىن قايتارۋ ۇزىن ارقان, كەڭ تۇساۋعا سالىنادى. ەلدى مەكەن­دەر­دە جيىن وتكىزۋ, ولاردى جەر­گىلىكتى ءماسليحاتتاردا قا­راۋ سە­كىل­دى پروتسەستەردەن ارىل­ما­يىن­­شا, تاريحي جەر-سۋ اتاۋ­لا­رىن قايتارۋ مۇمكىن ەمەس. جەر­گى­لىكتى جەردە جيىن جاساۋ دەگەن اقىلعا سىيىمسىز ارەكەت. ويت­كەنى سولتۇستىك وبلىستاردا باسقا ەتنوستاردىڭ ۇلەس سالماعى باسىم بولعاندىقتان, ونداي ەلدى مەكەندەردە بايىرعى جەر-سۋ اتاۋ­ل­ارىن قايتارۋ وتە قيىن. سون­دىقتان تاريحشى-عالىم امانجول كۇزەمباي ۇلىنىڭ وسى ماقا­لادا ايتىلعان ويىن تولىق قول­دايمىن. ­

ەڭ الدىمەن تاۋەلسىز قازاق­ستاننىڭ مەملەكەتتىك تىل­دەگى كارتاسى جاسالۋى كەرەك سە­كىلدى. بۇل كارتاداعى جەر-سۋ اتاۋ­لا­رى تۇگەل دەرلىك قازاق تىلىندە جا­­زىلۋى قاجەت. ماسەلەن, وسى ۋا­قىت­قا دەيىن قوستاناي تەمىر­جول بەكەتى «كۋستاناي» بولىپ جازىلىپ كەلەدى.

قوستاناي وبلىسىندا ءارتۇرلى داۋىردە وزگەرتىلگەن ەلدى مەكەن, جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ ءبىرازىنا توق­تالا كەتەيىن:

ايەت – ايات (بۇل وزەن اتاۋى ءالى سول قالپىندا تۇر. بۇ­رىن­عى تاران اۋدانى ورتالى­عى ايەت بولىپ وزگەردى), شى­بىن­دى – چەبيندوۆكا, قاسقا ات – لومونوسوۆ, مالدىباي – نوۆو-نيكولاەۆكا, قىزىلقوجا – مولودەجنىي, سونالى – تسە­لين­نىي, مايبالىق – ۆوستوچنىي, وتەپ – قازاقستان, الديار – ۆەسەلىي كۋت, شولان – ەلشانكا, ەڭبەك – كوتلوۆاننىي, مىڭباي – بەلوگلينوۆكا, ەركىنشىلىك – سۆياتو­س­لاۆكا, س ۇلىكتى – دال­نىي, شاعان – نوۆو-ترويتسك, سومجۇرەك – پودگورودكا, اقتاستى – بوريسوۆكا, يمانباي – وگنەۋپورنىي, بىرلىك – پو­بە­دا, شاقار باتىر اۋىلى – سامانى, قىزىلشىرپى – لەسنوي, سىرداق – سۆەتلىي, قا­راعايلى – سلاۆيانكا, تو­عىزباي – وكتيابرسكي, قور­پىلداق – لەنينسكي, با­راقباي – پەسچانوە, قاراباس – سميرنوۆسكي, جادىرا – رىبكينو, كەرەي – پريوزەرنىي, قاراوبا – كراسنوسەلسكي, قايىڭدىكول – ششەربينوۆكا, جاباعى – جۋراۆلەۆكا, قىزىل­تال – نيكولاەۆسكي, بەكىباي – اسەنكريتوۆكا, كورپەلى – ۆار­ۆا­رينكا, ماقپال – ەكاتە­ري­نوۆكا, دوس اۋىلى – اياتسكوە, مايشولاق – پاۆلوۆكا, قاداق – ناتالوۆكا, قارا­قوجا – سترەتينكا, بور­سىقباي – بارسۋكوۆكا, كوش­قۇل –نەليۋبينكا, وبالكول – ماري­نوۆ­كا, كۇشىكباي – لۋگوۆوي.

ءبىر عانا مايلين اۋدانىندا جەر بەتىنەن تىپ-تيپىل جوق بولعان قازاق اۋىلدارى: قا­را­تو­مار, قارباسقان, قارا­قوعا, ق­ارىمساق, قوجاي, كىن­دىكساي, سارىالا ات, سۇپىلى, سابىنكول, مىڭاتىز, جالتىر, شيەلى, شەگەباي, ەلتاي, ت.ب. ءبارىن ءتى­زىپ ايتساق, ۇشى-قيىرى جوق. ۇزىنكول اۋدانىنداعى «ۇزىنكول» دەگەننەن باسقا ەلدى مەكەندەردىڭ اتاۋى ءتۇپ-تۇگەل ورىس تى­لىندە. وزگە اۋداندارداعى جاع­داي دا جەتىسىپ تۇرعان جوق.

بۇل جالعاۋى «سكاعا» بىت­كەن­­­دەردىڭ ءبىر پاراسى عانا. ال الەكساندروۆسكي, ۆلادي­ميرس­كي, باۋمانسكي, لەنين­سكي, پريۋرالسكي سەكىلدى جالعاۋى «سكيلارعا» كوشسەك, ونى ايتىپ تاۋىسۋدىڭ وزىنە ەداۋىر ۋاقىت كەرەك.

جەر-سۋ جانە اۋىل اتاۋلارىنا ءبىر كەزدەگى كوزقاراسقا كى­­سى­نىڭ كۇلكىسى كەلەدى. ما­سە­لەن, اۋليەكول اۋدانىندا شا­كي­روۆكا دەگەن اۋىل بولدى. شاكىر دەگەن سول اۋىلدا وزات شو­پان بولعان, اۋىل بولسا سول كىسىنىڭ كوزى تىرىسىندە-اق شا­كي­روۆ­كا اتالعان. بۇل ول كىسىنىڭ بەدەلىنە بايلانىستى ەمەس, سول تۇستاعى ۇلتى ورىس باسشىنىڭ ءبىرى: «وزات شوپان شا­كىر­دىڭ اۋىلىن شاكيروۆكا دەپ جازا سالىڭدار», دەگەن ءبىر اۋىز سوزدەن قويىلىپ كەتكەن.

اقىلبەك شاياحمەت,

اقىن-دراماتۋرگ

قوستاناي