قازاق حالقىنىڭ «بالشەبەكتەردەن» كورمەگەنى جوق. اۋەلى كۇشتەپ وتىرىقشى ەتەمىز دەپ قولىنداعى مالىن ءبىر ەمەس, بىرنەشە رەت جيناپ الدى. دىلىنە قيانات جاسادى. رۋحىن جانشىپ, داستۇرىنەن ايىرۋعا بىلەك تۇرە كىرىستى.
اقتىلى قويى بارى تاياعىن ۇستاپ, مىڭداپ جىلقى قايىرعانى قۇرىعىن ۇستاپ, «بايلاردى, مولدانى قويداي قۋ قامشىمەن» دەپ ءسۇت بەتىنە شىعار بايلارى, ساۋاتى بار مولدا, يمام, يشاندارى جەر اۋدارىلدى, سوتتالدى. «جارىلقايمىز دەگەن وكىمەتى وسى بولسا, اتاسىنا نالەت» دەپ ەل 1929 جىلى اتقا دا قوندى. باتپاققارا, بوستاندىق, بالقاش, سوزاق, ابىرالى, شىڭعىستاۋ, شۇبارتاۋ, شەت, شوقپار, قارساقباي, ىرعىز, قاراقۇم, قارقارالى, وسكەمەن, زىريان سىندى تولىپ جاتقان جەرلەردە جۇرتشىلىق كەڭەستىڭ كەرى كەتكەن ساياساتىنا قارسى شىقسا, ەلدىڭ باتىسى دا كوتەرىلدى. وعان قاتىسقانداردىڭ ءبارى قاتاڭ جازاعا تارتىلىپ, اتىلدى, ايدالدى, شاماسى كەلگەندەر شەكارا اسىپ قاشىپ ۇلگەردى. كوزدەرىنەن قاندى جاسى اعىپ, ارىستارىنان ايىرىلعان حالىق 1932 جىلدىڭ الاپات اشتىعىنان تاعى قىرىلدى. بۇل ازداي 1936-1937 جىلداردان باستاپ كوممۋنيستەر الدىمەن الاشتىڭ ارداقتىلارىنىڭ كوزىن جويىپ, ودان 15-20 ادامعا ءسوزى وتەدى-اۋ دەگەننىڭ ءبارىن ۇستادى.
باس كوتەرەر ازامات قالماي, جانارىن تومەن سالىپ, جاسىقتانىپ, ءجۇنى جىعىلعان ۇلتتىڭ ۇلدارى ەندى 1941 جىلى باستالعان سوعىسقا اتتاندى. ەلدە قالعان كوزدەرى جاستى, كوڭىلدەرى قاياۋلى جەتىم بالا, جەسىر ايەل, شال-شاۋقان بەل جازباي ەڭبەك ەتىپ, اۋزىنان جىرىپ مايدانعا بارىن جونەلتتى. تاعى قىرىلدى. وزدەرى اش-جالاڭاش وتىرعان جۇرتتىڭ ۇستىنە ارىپ-اشقان چەشەن, قاراشاي, تۇرىك, كورەي, نەمىس تاعى دا باسقا «سەنىمسىز» دەگەن حالىقتى ءۇيىپ توكتى. جىلاي ءجۇرىپ, جارتى قۇرتىن ءبولىپ, بولمەسىنىڭ بۇرىشىنا جىلاعانداردى كىرگىزدى.
ودان «تىڭ كوتەرىلەدى» دەپ ەلگە كوپتەگەن ەتنوس وكىلدەرىن اكەلىپ, جەر-سۋ اتاۋلارىن وزگەرتىپ تاستادى. بەينەبىر ۆاگوندارىنا جەر وڭگەرىپ, سالىپ الىپ كەلگەندەي جاعالاي ۆكاللارمەن تولتىرىپ تاستادى. حح عاسىردىڭ 20-جىلدارىنان باستالىپ, 40-50 جىل قىرعان وكتەمدىك, باسىپ, جانشۋ, قىرۋدان قازاقتىڭ سانى اتامەكەنىندە بەسساندىراق كۇيگە جەتتى. ء«بىر كەزدە قازاق كوپ ەل عوي» دەيتىن كورشى وتىرعان از اعايىن جۇرتتىڭ سانى ەكى-ءۇش ەسەگە وسكەندە, قازەكەمنىڭ مەكتەپتەرى جابىلىپ, ءتىلى وگەي بالانىڭ جاۋتاڭكوز قالىبىنا تۇسكەن. وكتەمدىكتىڭ وڭمەنىڭنەن وتەر ساياساتى استانامىز الماتىدا جالعىز №12 قازاق مەكتەبىن قالدىردى. وزگە وبلىس ورتالىقتارىندا دا ءبىر-بىردەن قازاق مەكتەبى, ءيا بولماسا مەكتەپ-ينتەرنات قانا قازاق تىلىندە وقىتاتىن ەدى. «كۇلسەڭ دە ورىسشا كۇل» دەيتىن زامان ورناپ, سولتۇستىكتەگى از قازاق جۇتىلۋعا اينالدى.
«كەڭەس وكىمەتىنىڭ نەسىن ايتاسىڭ, تەگىن وقىتتى, ەمدەدى, جول سالدى, بارلىق ينفراقۇرىلىمدى تۇزەدى, جۇمىسسىزدار بولعان ەمەس» دەگەندى ءجيى ايتاتىندار «مەيلى, قالاي قىرسا دا, كىمىمىز ولسە دە, از عانا قالعان قازاقتى جەتىلدىردى» دەپ ەسەپتەيتىن بولسا كەرەك, كەڭەس پەن كوممۋنيستەردى ءالى اڭسايدى. بەينەبىر كومپارتيا ساياسىندا ۇلت بولىپ ايدارىنان جەل ەسكەندەي...
ءتۇبى ءبىر تۇركىنى بىرىكتىرىپ, قاۋمالاسا, قاپتالداسا العا ۇمتىلايىق دەگەن الاش ارىستارىنان ايىرىلعان سوڭ جالتاقتاپ قالعان از جۇرتتىڭ ساناسىنان ورشىلدىك رۋح ءوشىپ قالعانداي. ايتپەسە ايداھار مەن ايۋدىڭ قازىرگى كۇنگە جەتۋى اتقا قونعان دالالىق جۇرتتىڭ ارقاسىندا ەدى. تاريحتى بۇرمالاپ, ونى تىلگە دە العىزبادى. ويتكەنى ءبىر كەزدەگى بودان بولىپ, سالىق تولەگەنى ەڭسەلەرىن باسىپ, كوشپەلىلەردىڭ كەۋدەسىن كەرگىزەتىنىن ءبىلدى. سوندىقتان شىن تاريحتى وشىرۋگە تىرىسىپ, وتىرىك تاريح جازىپ, ونى وزىمىزگە قايتا وقىتتى.
1380 جىلى ماماي بالاسى مانسۇر-قيات, كەيبىر دەرەكتەردە مانسۇر-حاسان دنەپر بويىندا گلينيتتسا قالاسىنىڭ نەگىزىن سالىپ, ونىڭ بيلەۋشىلەرى گلينسكي كنيازدەرى دەپ اتالادى. وسى گلينسكي اۋلەتىنىڭ قىزى ەلەنا گلينسكايا ورىستىڭ ۇلى كنيازى III ۆاسيليگە ۇزاتىلىپ, بۇل نەكەدەن ايگىلى قاھارلى يۆاننىڭ دۇنيە-گە كەلگەنى تاريحتان بەلگىلى. 1580 جىلى يۆان جيەن سارايشىققا كەلىپ, ونى قيراتىپ, ۇلى جىبەك جولىنىڭ تارماعىنداعى گۇل جايناعان قالانى جەرمەن-جەكسەن ەتەدى. ونىڭ الدىندا قازاندى قۇلاتىپ, قاجىتارحاندى (استراحان) يەلەنگەن, ءىبىر-ءسىبىر قوزدەن الىسقا ۇشىپ, ودان كەڭەس تۇسىندا ورىنبور, سارىتاۋ (ساراتوۆ), جامانقالا (ورسك), تومەن (تيۋمەن), ق ۇلىندى دالاسى سىندى قۇلپىرعان جەرلەرىنەن ايىرىلعان قازاق ساحاراسى قاي تۇستان دا قۋسىرىلعان ەدى. قازتۋعان بابالارىمىز «قايىرلى بولسىن سىزدەرگە, بىزدەردەن قالعان ەدىلجۇرت, قايران دا مەنىڭ ەدىلىم» دەپ قوشتاستى.
ال ءبىز وسى تاريحي جادىمىزدى جاڭعىرتىپ, وتكەندى ەكشەپ, قياناتتى اشىپ ايتىپ, كوڭىلگە ورناعان قۇلدىق سانانى ىسىراتىن كوممۋنيسسىزدەندىرۋ جاساۋدان نەگە قاشامىز؟ نەگە ءبىزدىڭ ەلدىڭ پارلامەنتىندە تونىن اينالدىرىپ كيگەن كوممۋنيستەر وتىرادى؟ ەگەر ولار وزدەرىن سول كوممۋنيستىك يدەيانىڭ, سول كوممۋنيستەردىڭ جالعاسىمىز دەسە, نەگە قازاق حالقىنا جاسالعان قيانات ءۇشىن كەشىرىم سۇرامايدى؟ بۇل – قاراپايىم ازامات رەتىندە كوپتەن ويىمدا جۇرگەن ساۋال.